Galicyjskie Towarzystwo Gospodarcze


Galicyjskie Towarzystwo Gospodarskie w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii (Przekierowano z Galicyjskie Towarzystwo Gospodarcze) Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

C. k. Galicyjskie Towarzystwo Gospodarskie we Lwowie (GTG, niem. K. K. galizische Landwirtschafts-Gesellschaft in Lemberg) – polskie stowarzyszenie gospodarcze wspierające rozwój rolnictwa i przemysłu na terenie Galicji Wschodniej w latach 1845–1922.

Spis treści

Historia i działalność | edytuj kod

Pierwsze próby założenia w Galicji towarzystwa rolniczego miały miejsce w 1811 roku z inicjatywy ziemianina naukowca Stanisława Jana Borkowskiego i ówczesnego gubernatora Galicji – hrabiego Petera von Goëssa[1]. Do sprawy tej powracano bezskutecznie w latach następnych. W 1829 roku z inicjatywy Stanów Galicyjskich przesłano do Wiednia projekt Statutu stowarzyszenia który został zatwierdzony 14 lipca 1829 przez cesarza Franciszka II wraz z pozwoleniem na działalność[1]. Praktyczne jednak wcielenie w życie projektu przeciągnęło się w czasie ze względu na powstanie listopadowe w Królestwie Polskim, a następnie niechęć władz austriackich w prowincji[1]. Wreszcie po szesnastu latach od daty zatwierdzenia statutu zezwolił 6 maja 1845 ówczesny cywilny i wojskowy gubernator Galicji, arcyksiążę Ferdynand Habsburg-Este na zawiązanie c. k. Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego[1]. Do powołania stowarzyszenia doszło na zjeździe polskich ziemian 3 lipca 1845 we Lwowie. Członkami założycielami byli: hr. Kazimierz Stanisław Badeni, Stanisław Bohdan, Wojciech Brandys, hr. Seweryn Drohojowski, Edward Dulski, Tytus Dzieduszycki, Carl Enzendorfer, hr. Aleksander Fredro, książę Karol Jabłonowski, Józef Jabłonowski, Grzegorz Jędrzejewicz, Dawid Jędrzejowicz, Antoni Klima, Tomasz Kochański, hr. Cyprian Komorowski, bar. Jan Konopka, Maurycy Kraiński, Kazimierz Krasicki, baron Franz Krieg von Hochfelden, Walerian Krzeczunowicz, August Kunzek, Józef Lewicki, hr. Kajetan Lewicki, Julian Lubieniecki, Antoni Mysłowski, Wiktor Obniski, Jan Olechowski, Tyberiusz Olszewski, Teofil Ostaszewski, Stanisław Konstanty Pietruski, hr. Alfred Potocki, książę Leon Ludwik Sapieha, hr. Michał Starzeński, Teodor Tergonde, Karol Zagórski, hr. Adam Zamoyski, Tadeusz Żebrowski[2]. Działało od początku 1846 na podstawie statutu zatwierdzonego cesarskim edyktem z 14 lipca 1829[3]. Statut ten był nowelizowany postanowieniami walnych zgromadzeń i zatwierdzany przez Namiestnictwo Galicyjskie w 1866, 1867 i 1877. Ustawa towarzystwa tak określała jego charakter: C. k. galicyjskie Towarzystwo gospodarskie jest to wolny związek gorliwych przyjaciół gospodarstwa i nauk z niem połączonych, którzy jednoczy swoje usiłowania, aby przez rozszerzenie pożytecznych wiadomości przyczynić się do podniesienia w kraju gospodarstwa, a tem samem wesprzeć dobroczynne zamiary Rządu[4]. Członkami towarzystwa byli głównie ziemianie, ale im bliżej XX wieku wstępowali także do niego dzierżawcy, oficjaliści, przedsiębiorcy, a także zamożni chłopi. Działało na terenie wschodniej Galicji stąd mimo polskiego charakteru towarzystwa aż do lat 70. jego członkami byli także Rusini (Ukraińcy). Na terenie zachodniej Galicji działało od 1845 podobne stowarzyszenie – Towarzystwo Rolnicze Krakowskie.

Na podstawie projektów Zygmunta Kozłowskiego dokonano w latach 1856-1861 decentralizacji GTG, tworząc oddziały terenowe[5].

Zadaniem Towarzystwa było krzewienie oświaty rolniczej, a także „podniesienie krajowego gospodarstwa wiejskiego, ogrodnictwa, jedwabnictwa, leśnictwa itp.” Jak mówił współzałożyciel i pierwszy prezes Towarzystwa Leon Ludwik Sapieha jego celem pozostawało „Pobudzić umysły do pracy nad dźwignięciem rolnictwa, wskazać do tego najwłaściwsze drogi, dowiadywać się o zaprowadzonych gdzie indziej poprawach i te starać się w całym kraju rozpowszechniać, kształcić ludzi do wszelkich gałęzi gospodarstwa.[6] Głównymi formami działania GTG było organizowanie wykładów i kursów rolniczych, ogrodniczych, mleczarskich i weterynaryjnych. Szczególnie duży wysiłek podjęto w zakresie rozwoju hodowli bydła – importując rasowe bydło i zakładając stacje zarodowe. Towarzystwo wydawało także fachowe pisma rolnicze przede wszystkim „Rozprawy c.k. Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego” (1846-1862), a następnie pismo „Rolnik” (1867-1914, 1916-1939)[7]. Ukazały się także 3 zeszyty „Rozpraw Sekcyi Leśnej C.K. Towarzystwa Gospodarskiego Galicyjskiego” (1853-1855)[8] oraz „Miesięcznik Sadowniczo-Ogrodniczy” (1917–1918) organ Sekcji Ogrodniczej pod red. Antoniego Wróblewskiego. Było ono organizatorem i sponsorem pierwszej szkoły rolniczej w Galicji w Łopusznej w pow. rohatyńskim (1849) oraz Szkoły Gospodarstwa Wiejskiego w Dublanach[7] (1856). Wspierało rozwój polskiego przemysłu oraz polskiego ruchu spółdzielczego w Galicji Wschodniej. Fundusze na swoją działalność Towarzystwo brało ze składek członkowskich, a od 1868 było szeroko subwencjonowane przez rząd i władze autonomiczne (w przededniu I wojny światowej było to ponad 2/3 wydatkowanych przez nie kwot).

Na początku lat 60. XIX Towarzystwo działał w budynku Instytutu Ossolińskich pod numerem 23[3] następnie od 1866 we własnym budynku przy ulicy Karola Ludwika 5¼, a od 1871 przy placu Chorążyny 427 we Lwowie. W 1919 Towarzystwo zmieniło nazwę na Towarzystwo Gospodarskie Wschodniej Małopolski, i pod tą nazwą funkcjonowało do 1922, kiedy zostało wchłonięte przez Małopolskie Towarzystwo Rolnicze.

Władze i działacze Towarzystwa | edytuj kod

Leon Ludwik Sapieha pierwszy prezes Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego (litografia Josefa Kriehubera z 1856)

Protektorami Towarzystwa byli: Ferdynand Karol Józef Habsburg-Este (1845-1850)[10] i Agenor Gołuchowski (1859-1875)[11]. Najwyższą władzę stanowiło walne zgromadzenie członków. W latach 1861–1865 nie odbywały się walne zgromadzenia członków z powodu zakazu władz austriackich. Od 1868 po zmianie statutu utworzono tzw. Ogólną Radę stowarzyszenia w skład której weszli obok prezesów, członków Komitetu także delegaci świeżo utworzonych oddziałów powiatowych. Na czele Towarzystwa stał Komitet którego pracami kierował prezes, od 1860 wspomagany przez wiceprezesa, od 1873 przez dwóch wiceprezesów, a następnie od 1890 przez trzech wiceprezesów. Liczba członków Komitetu GTG zmieniała się: w latach 1846–1868 wynosiła 6 osób, w latach 1869–1875 – 12 osób, w latach 1876–1882 – 16 osób, w latach 1883–1887 – 18 osób, zaś od 1888 wahała się od 20 do 23 osób. W tym czasie powstały także w ramach Komitetu GTG i działały sekcje m.in. hodowlana, ekonomiczna, pomologiczna, leśna i pszczelarska. To, oraz decentralizacja struktury niewątpliwie przyczyniło się do szybkiego rozwoju towarzystwa w drugiej połowie XIX wieku.

Franciszek Smolka drugi prezes Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego (litografia Josefa Kriehubersa z 1861) Kazimierz Antoni Krasicki trzeci prezes Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego (litografia Eduarda Kaisera z 1862)  Z tym tematem związana jest kategoria: Prezesi Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego.

Czołowy aktyw stowarzyszenia stanowili członkowie jego Komitetu którymi w latach 1846–1914 byli[13]:

 Z tym tematem związana jest kategoria: Członkowie Komitetu Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego.

Członkowie Stowarzyszenia. | edytuj kod

Od momentu powstania Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego istniały w nim trzy kategorie członków: honorowi, korespondencyjni i czynni. Podstawową kategorię stanowili członkowie zwykli (inaczej czynni) – do których zaliczano członków płacących regularnie składki i uczestniczących w działalności stowarzyszenia. Do członków honorowych zaliczano członków rodziny cesarskiej, wybitnych polityków, a także szczególnie zasłużonych dla rozwoju Towarzystwa członków czynnych. Istniała także kategoria członków – korespondentów do których zaliczano autorów współpracujących z wydawanymi przez GTG periodykami rolniczymi.

 Z tym tematem związana jest kategoria: Członkowie Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego. Osobny artykuł: Członkowie - korespondenci Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego. Z tym tematem związana jest kategoria: Członkowie-korespondenci Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego.

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d Tadeusz Łopuszański, Pamiętnik c. k. Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego 1845-1894, Lwów 1894, s. 20–23.
  2. Handbuch des Lemberger Sttathalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1860, s. 637–638.
  3. a b Handbuch des Statthalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1861. Lwów: 1861, s. 401.
  4. Ustawy c. k. Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego dnia 14 lipca 1829 najwyżej potwierdzone, w: „Rozprawy c. k. Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego”, t. 1, Lwów 1846, s. 1–13.
  5. Jerzy Zdrada: Zygmunt Kozłowski. ipsb.nina.gov.pl (Internetowy Polski Słownik Biograficzny). [dostęp 2020-08-02].
  6. Tadeusz Łopuszański, Pamiętnik c. k. Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego 1845-1894, Lwów 1894, s. 1.
  7. a b Andrzej Szwarc, Galicyjskie Towarzystwo Gospodarskie, [w:] Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, t. 1, red. M. Kamler, Warszawa 1981, s. 183.
  8. Karol Estreicher, Bibliografia Polska: XIX. stólecia. (R-U), Tom 4, Kraków 1878, s. 127.
  9. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1871, s. 502; 1872, s. 500; 1873, s. 516; 1874, s. 561; 1875, s. 564; 1876, s. 574; 1877, s. 549; 1878, s. 537; 1879, s. 533; 1880, s. 541; 1881, s. 557; 1882, s. 559; 1883, s. 559; 1884, s. 543; 1885, s. 543; 1886, s. 543; 1887, s. 544; 1888, s. 545; 1889, s. 636; 1890, s. 636; 1891, s. 636; 1892, s. 637; 1893, s. 637; 1894, s. 637; 1895, s. 637; 1896, s. 638; 1897, s. 638; 1898, s. 735; 1899, s. 735; 1900, s. 735; 1901,s. 737; 1902, s. 822; 1903,s. 822; 1904, s. 822; 1905, s. 822; 1906, s. 869; 1907, s. 869; 1908, s. 869; 1909, s. 927; 1910, s. 927; 1911, s. 976; 1912, s. 976; 1913, s. 1004; 1914, s. 1020.
  10. Provinzial-Handbuch der Königreich Galizien und Lodomerien für das Jahr 1850, s. 558.
  11. Handbuch des Lemberger Sttathalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1859, s. 266; 1860, s. s. 269; 1861, s. 401; 1862, s. 413; 1863, s. 423; 1864, s. 432; 1865, s. 446; 1866, s. 461; Galizisches Provinzial-Hanbuch für das Jahr 1867, s. 804; 1868, s. 806; 1869, s. 530; Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1870, s. 567; 1871, s. 502; 1872, s. 500; 1873, s. 516; 1874, s. 561; 1875, s. 564.
  12. a b Tadeusz Łopuszański, Pamiętnik c. k. Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego 1845-1894, Lwów 1894, s. 84.
  13. a b c Provinzial-Handbuch der Königreich Galizien und Lodomerien für das Jahr 1850, s. 558; 1851, s. 623; 1852, s. 608; 1853, s. 615; 1854, s. 631; Handbuch des Lemberger Sttathalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1855, s. 459; 1856, s. 266; 1857, s. 354; 1858, s. 249; 1859, s. 266; 1860, s. s. 269; 1861, s. 401; 1862, s. 413; 1863, s. 423; 1864, s. 432; 1865, s. 446; 1866, s. 461; Galizisches Provinzial-Hanbuch für das Jahr 1867, s. 804; 1868, s. 806; 1869, s. 530; Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1870, s. 567; 1871, s. 502; 1872, s. 500; 1873, s. 516; 1874, s. 561; 1875, s. 564; 1876, s. 574; 1877, s. 549; 1878, s. 537; 1879, s. 533; 1880, s. 541; 1881, s. 557; 1882, s. 559; 1883, s. 559; 1884, s. 543; 1885, s. 543; 1886, s. 543; 1887, s. 544; 1888, s. 545; 1889, s. 636; 1890, s. 636; 1891, s. 636; 1892, s. 637; 1893, s. 637; 1894, s. 637; 1895, s. 637; 1896, s. 638; 1897, s. 638; 1898, s. 735; 1899, s. 735; 1900, s. 735; 1901,s. 737; 1902, s. 822; 1903,s. 822; 1904, s. 822; 1905, s. 822; 1906, s. 869; 1907, s. 869; 1908, s. 869; 1909, s. 927; 1910, s. 927; 1911, s. 976; 1912, s. 976; 1913, s. 1004; 1914, s. 1020.
  14. Tomasz Kizwalter, Sapieha Leon, [w:] Słownik biograficzny historii Polski, t. 2, red. J. Chodera, Feliks Kiryk, Wrocław-Warszawa-Kraków 2005, s. 1348–1349.
  15. Stefan Kieniewicz, Smolka Franciszek Jan (1810–1899), Polski Słownik Biograficzny, tom 39, Warszawa–Kraków 1999-2000, s. 316.
  16. W tym czasie władze austriackie odwołały prezesa i wiceprezesa Towarzystwa – funkcję reprezentanta Komitetu pełnił wówczas Kazimierz Antoni Krasicki.
  17. a b Parlament Österreich Republik, Kurzbiografie Krasicki, Kazimierz Graf – online [dostęp 2019-10-14].
  18. Stefan Kieniewicz, Grocholski Kazimierz (1815-1888), Polski Słownik Biograficzny, t. 8, Wrocław-Kraków-Warszawa 1959-1960, s. 585–587 iPSB – wersja elektroniczna.
  19. a b Józef Buszko, Smarzewski Seweryn Walenty Konstanty (1818-1888), Polski Słownik Biograficzny, t. 39, Warszawa-Kraków 1999-2000, s. 189–191.
  20. W. Wic, Sapieha Adam Stanisław, [w:] Słownik biograficzny historii Polski, t. 2, red. J. Chodera, F. Kiryk, Wrocław-Warszawa-Kraków 2005, s. 1345.
  21. Jerzy Zdrada, Kozłowski Włodzimierz Marian (1858–1917), Polski Słownik Biograficzny t. 15, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970, s. 39–40 iPSB – wersja elektroniczna.
  22. a b Zdzisław Próchnicki, Brykczyński Stanisław. [W:] Polski Słownik Biograficzny. T. 3. Kraków 1937, s. 28–29.

Bibliografia | edytuj kod

  • Andrzej Szwarc, Galicyjskie Towarzystwo Gospodarskie, [w:] Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, t. 1, red. M. Kamler, Warszawa 1981, s. 183.
  • Stefan Kieniewicz: Adam Sapieha i Galicyjskie Towarzystwo Gospodarskie w przededniu powstania styczniowego (1860–1862), „Ziemia Czerwińska”, R. 2, 1936 z. 1, s. 71–73.

Źródła do dziejów Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Galicyjskie Towarzystwo Gospodarcze" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy