Germanizm


Germanizm w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Germanizm (od Germania – łacińska nazwa Niemiec) – wyraz, zwrot lub konstrukcja składniowa zapożyczona z języka niemieckiego (lub innych języków germańskich). Wyróżnia się germanizmy:

  • leksykalne (np. burmistrz, szpalta, rycerz)
  • frazeologiczne (np. Jak panu idzie?)
  • składniowe (np. szukam za butami)[1].

Część zapożyczeń od Germanów została utajona przez charakterystyczną dla Słowian przestawkę w wyrazach, w których nagłosie (pierwszej sylabie) występują spółgłoski r lub l. Tak więc niemiecki Arbeit to rosyjska rabota; Berg (góra) – czeski břeh (brzeg), po rosyjsku bierioza; Walten (władanie) – pol. władza, czeska vláda (rząd); duński gaard (miejsce ogrodzone) – pol. gród (i ogród), czeski hrad, wschodniosłowiańskie gorod i horod; starogermański konung lub kuning – pol. ksiądz. W ciągu wieków liczba zapożyczeń słowiańskich z języka niemieckiego była ogromna[2]. Wielki słownik wyrazów obcych PWN wymienia niemal 3000 słów zapożyczonych z języka niemieckiego[3]. Należy zaznaczyć, że język niemiecki był nie tylko bezpośrednim dawcą zapożyczeń, ale także pośrednikiem w licznych przejęciach z innych źródeł, zwłaszcza – w parze z językiem czeskim – z zakresu terminologii chrześcijańskiej (biskup, chrzest, kapłan, klasztor, kościół, msza, ołtarz, opat, opłatek, proboszcz, przeor, żegnać). Część germanizmów przedostała się na grunt polski za pośrednictwem innych języków, zwłaszcza rosyjskiego. W tym zakresie dominuje terminologia wojskowa (lejbgwardia, sztabskapitan), urzędowa (policmajster, wagenmajster = oficer dozorujący zaprzęgi wojskowe), także leksyka dotycząca życia dworskiego (kamerjunkier = młodszy szambelan)[4]. Znane są również zapożyczenia niemieckie przychodzące do polszczyzny z innych języków, poza wspomnianym już językiem rosyjskim (Butterbrot) dotyczy to np. języka angielskiego (Hamburger) czy czeskiego (kamrat – od niem. Kamerad).

Osobną kategorię jednostek słownikowych wchodzących w skład współczesnego polskiego zasobu leksykalnego, stanowią – w większości międzynarodowe – eponimy, czyli nazwy pospolite będące rezultatem apelatywizacji nazw własnych. Wśród nich wymienić można między innymi apelatywy utworzone od nazw własnych geograficznych, np. woda kolońska (fr. eau de cologne; Kolonia), lautal (stop aluminium z miedzią; Lauta – miasto w Niemczech), ren (pierwiastek chemiczny – Ren), pessartyt (skała magmowa, od Spessart – góra w Niemczech), ale przede wszystkim znacznie liczniejsze nazwy pochodzące od nazwisk naukowców, wynalazców, odkrywców, konstruktorów, jak: cynia (roślina z astrowatych; J.G. Zinn – niem. botanik XVIII w.), fuksja (gatunek krzewu; L. Fuchs – niem. botanik XVI w.), gerbera (T. Gerber – niem. lekarz XVIII w.), bornit (minerał; J. v. Born – austriacki mineralog XVIII w.), om (jednostka oporności elektrycznej; G. Ohm – niem. fizyk XIX w.), rentgen (jednostka dawki promieniowania; W. Roentgen – niem. fizyk XIX/XX w.), mauzer (karabin; P.P. Mauser – austriacki konstruktor broni palnej XIX w.), porsche (marka samochodów; F. Porsche – niem. konstruktor samochodów XX w.), czy prysznic (V. Priessnitz – niem. lekarz naturalista XIX w.)[4].

Wielki jest wpływ języka niemieckiego na toponimia Europy Środkowej i Wschodniej. Niemiecki rodowód posiadają takie nazwy, jak Wałbrzych (Waldenburg), Jēkabpils (Łotwa, niem. Jakobstadt), Kežmarok (Słowacja, niem. Käsmark), Šternberk (Czechy, niem. Sternberg), Oranienbaum (Rosja), Замарстинів (Zamarstyniw), pol. Zamarstynów (Ukraina, niem. Sommersteinshof), ale także Mulhouse (Francja, niem. Mühlhausen). Niemieckiego pochodzenia jest również nazwa miasta Lüderitz w Namibii.

Spis treści

Germanizmy w języku polskim | edytuj kod

Główny czas zapożyczania z języka niemieckiego przypada na okres XIII-XVI w., kiedy istniejącym miastom nadaje się oficjalne statusy prawne i zakłada się nowe miasta, oparte na prawie magdeburskim, tzn. prawie niemieckim. Są to więc wyrazy związane z miastem, prawem i budownictwem.

Drugi okres zapożyczania z języka niemieckiego do języka polskiego to okres zaborów, dlatego też zjawisko „germanizacji” języka najbardziej widoczne jest na ziemiach wchodzących do Królestwa Prus (Pomorze Gdańskie, Poznańskie – do dziś mieszkańcy tego regionu posługują się „spolszczonymi” germanizmami stanowiącymi około 30% gwary poznańskiej, którym nie udało się przeniknąć do języka ogólnego). Jeszcze widoczniej nasiliło się zjawisko „kalki językowej”, czyli bezpośredniego czerpania różnych zwrotów, wyrażeń oraz frazeologizmów przy pomocy dosłownego tłumaczenia. Do dziś używamy wyrażeń: „doszło do...” (niem. es kam zu...), „w międzyczasie” (niem. in der Zwischenzeit) czy „tu jest pies pogrzebany” (niem. hier/da liegt der Hund begraben).

Poza wpływem na język ogólny niemczyzna, w zasadzie bez większych przerw, w znacznym stopniu oddziaływała na gwary ludowe i regionalne odmiany języka polskiego. Ze względu na nieprzerwaną przynależność Górnego Śląska do Rzeszy Niemieckiej od XIV do XX wieku, liczne zapożyczenia z języka niemieckiego zakorzeniły się w gwarze śląskiej[5]. W języku kaszubskim zapożyczenia niemieckie stanowią ok. 5% zasobu językowego, przy czym mają one zarówno charakter leksykalny (np. powiat – kréz, niem. Kreis; starosta – lãdrôt, niem. Landrat; zeszyt – heft, niem. Heft; żwir – czis, niem. Kies), składniowy (konstrukcje zdaniowe typu zrobić czemuś koniec – niem. ein Ende machen), jak i frazeologiczny (powiedzenie to jest, ale dobre – niem. es ist aber gut). Również zamierająca gwara mazurska odzwierciedla wpływ języka niemieckiego z czasów kolonizacji średniowiecznej (zapożyczenia dolnoniemieckie) oraz z czasów współczesnych (zapożyczenia górnoniemieckie). Dla przykładu warto wspomnieć o kilku starszych germanizmach: żaga – piła (dolnoniem. Sage), cołta – bułka (dolnoniem. Zelte), groska – baba (dolnoniem. Groske), teszarz – stolarz (dolnoniem. Döscher), ruchelka – bukiet (dolnoniem. Rökelke)[6]. Podobny wpływ dotyczył gwar miejskich takich miast, jak Poznań, Łódź, Bydgoszcz, oraz odmian środowiskowych i zawodowych (por. słownictwo zegarmistrzowskie: cyferblat, repetier, szpindel, werk; stolarskie: bejca, fornir; czy szewskie: sztylpy, zelować)[4]. Występował również w Czechach, gdzie na styku występowania języków niemieckiego i czeskiego wytworzyła się swoista mieszanina, tzw. Kuchlböhmisch (czeskokuchenny)[7]

Obecnie z języka niemieckiego niewiele się zapożycza. Język niemiecki sam przeżywa w tej chwili okres, w którym nasilają się wpływy z języka angielskiego, zarówno w postaci kalek, jak i samych słów.

Morfologia | edytuj kod

Zapożyczanie słów związane jest ze zmianami morfologicznymi leksemów, zarówno dotyczącymi rdzienia, jak i afiksów.

Zmiana z -e na -a | edytuj kod

Zmiana niemieckiej żeńskiej końcówki -e na polską żeńską końcówkę -a.

Frazeologia | edytuj kod

  • znajdować się (sich befinden)
  • w pierwszym rzędzie (in erster Reihe)
  • od przypadku do przypadku (von Fall zu Fall)
  • tu leży pies pogrzebany (da liegt der Hund begraben)
  • być w posiadaniu (im Besitz(e) sein)
  • nie być w stanie (nicht im Stande sein)
  • mieć coś w tyle głowy (od etwas im Hinterkopf haben)
  • usiąść się (powszechne w gwarach Mazur, od sich setzen)

Słownictwo | edytuj kod

Cytaty | edytuj kod

Encyklopedia staropolska Encyklopedia staropolska Krajewski

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Elżbieta Olinkiewicz, Katarzyna Radzymińska, Halina Styś „Słownik Encyklopedyczny – Język polski” Wyd. Europa, 1999, ​ISBN 83-87977-20-9​.
  2. Jerzy Krasuski: Historia Niemiec. Wyd. I. Wrocław: Ossolineum, 1998, s. 10. ISBN 83-04-04422-6.
  3. Ile zapożyczeń w polszczyźnie?
  4. a b c Bogusław Nowowiejski W sprawie wpływów języka niemieckiego na polszczyznę.
  5. Jerzy Obara Germanizmy w gwarach śląskich.
  6. Germanizmy w gazetach polonijnych.
  7. Piotr Majewski „Niemcy sudeccy 1848-1948. Historia pewnego nacjonalizmu”, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2007, s. 100.

Bibliografia | edytuj kod

  • Jerzy Podracki (red.): Polszczyzna płata nam figle. Poradnik językowy dla każdego. Wydawnictwa Radia i Telewizji. Warszawa 1991.
Na podstawie artykułu: "Germanizm" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy