Gluta


Gluta w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Gluta renghas

Gluta L. – rodzaj roślin z rodziny nanerczowatych (Anacardiaceae). Obejmuje 30[4]–34[5] gatunki (w 2019 opisano kolejny gatunek nie ujęty w ww. źródłach[6]). Jeden z nich (Gluta tourtour) jest endemitem Madagaskaru[7], a pozostałe rosną w Azji Południowo-Wschodniej od Indii na zachodzie, poprzez Półwysep Indochiński po Hajnan i Indonezję, sięgając na wschodzie po Nową Gwineę[5].

Rośliny te w soku mlecznym i żywicach zawierają działające silnie drażniąco na skórę pentadecylkatechole, heptadecylkatechole, stwierdzono u nich także z substancji toksycznych moreakol (G. usitata), thitsiol i renghol[3]. Związki te powodują dermatozy w przypadku kontaktu i reakcje alergiczne w przypadku spożycia[8]. Mimo to niektórzy przedstawiciele rodzaju mają duże znaczenie użytkowe. Surowca drzewnego dostarcza G. renghas (mimo że także kontakt z drewnem może powodować reakcje skórne)[4]. Z żywic G. laccifera i G. usitata wytwarza się lakiery[4]. Żywice z drzew tego rodzaju używane są w Azji wschodniej i południowo-wschodniej do wyrobu trwałych i dekoracyjnych mebli oraz innych wyrobów z drewna (np. pudełek na biżuterię, waz, ram do obrazów, popielniczek). Dzięki tym żywicom drewno zyskuje większą odporność na działanie substancji chemicznych, wilgotność i wysoką temperaturę. Toksyny w nich zawarte wykazują jednak pewną aktywność nawet po wyschnięciu i przez wiele lat, powodując podrażnienia skóry u osób wrażliwych[3]. Owoce G. renghas są jadane po upieczeniu[4].

W XIX wieku Antoni Waga zaproponował dla tego rodzaju polską nazwę „łuszczyn”, ale nie jest ona używana[9].

Morfologia | edytuj kod

Pokrój
Drzewa, w tym osiągające znaczne rozmiary[7], rzadziej okazałe krzewy[3].
Liście
Skrętoległe[3], czasem skupione na końcach pędów[7], zimozielone lub opadające w porze suchej. Siedzące lub ogonkowe, blaszka pojedyncza, całobrzega[3]. Przylistków brak[8].
Kwiaty
Zebrane są w wyrastające w kątach liści wiechy. Kwiaty są obupłciowe, osadzone na szypułkach członowanych lub nie[3]. Działki kielicha są u nasady częściowo zrośnięte[8], otwierają się nieregularnie podczas rozkwitania. Opadają po przekwitnieniu[3]. Płatków korony jest zwykle pięć, rzadziej inna liczba od czterech do ośmiu. Są białe, ale często też u nasady żółte lub czerwone, ewentualnie z czasem różowieją. Pręciki występują w liczbie 4, 5, 10 lub wielu (ponad 100), ich nitki są nagie lub owłosione[3]. Pylniki otwierają się podłużnym pęknięciem. Zalążnia jest górna[8], jajowata, elipsoidalna lub kulistawa, naga lub owłosiona[3]. Szyjka słupka pojedyncza, nitkowata, zakończona punktowym znamieniem[3].
Owoce
Kulistawe lub nerkowate pestkowce, na powierzchni gładkie lub pomarszczone. U niektórych gatunków wiatrosiewnych ze skrzydełkami powstającymi z trwałych płatków. Egzokarp brązowy, czerwony do czarnego. Owoc zawiera jedno nasiono[3].

Systematyka | edytuj kod

Jeden z rodzajów z rodziny nanerczowatych Anacardiaceae zaliczany do podrodziny Anacardioideae Arnott i plemienia Anacardieae, blisko spokrewniony m.in. z rodzajami mango Mangifera i nanercz Anacardium[3]. Do rodzaju tego zaliczane są gatunki dawniej wyodrębniane w osobny rodzaj Melanorrhoea[3][10].

Wykaz gatunków[5]

Przypisy | edytuj kod

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2019-12-22].
  2. a b Gluta. W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-12-22].
  3. a b c d e f g h i j k l m n K. Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. X. Flowering Plants. Dicotyledons. Sapindales, Cucurbitales, Myrtaceae. Berlin, Heidelberg: Springer, 2011, s. 27-28. ISBN 978-3-642-14396-0.
  4. a b c d e David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 393. ISBN 978-1-107-11502-6.
  5. a b c Gluta L.. W: Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2019-12-22].
  6. a b Shuichiro Tagane, Chika Kameda, Souphachay Phouphasouk, Phetlasy Souladeth. Gluta laosensis (Anacardiaceae), a new species from Vientiane, Laos. „Phytotaxa”. 415 (3), 2019. DOI: 10.11646/phytotaxa.415.3.6
  7. a b c George E. Schatz: Generic Tree Flora of Madagascar. Royal Botanic Gardens, Kew & Missouri Botanical Garden, 2001, s. 41. ISBN 1-900347-82-2.
  8. a b c d Maarten J.M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World. Richmond UK, Chicago USA: Kew Publishing, Royal Botanic Gardens, The University of Chicago Press, 2017, s. 369-371. ISBN 978-1-842466346.
  9. Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900, s. 288. (pol.)
  10. Ding Hou. Florae Malesianae Praecursores LVI. Anacardiaceae. „Blumea”. 24, 1, s. 1-41, 1978. 
Na podstawie artykułu: "Gluta" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy