Gmach Narodowego Banku Polskiego w Krakowie


Na mapach: 50°03′56,5″N 19°56′32,6″E/50,065694 19,942389

Gmach Narodowego Banku Polskiego w Krakowie w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Gmach Narodowego Banku Polskiego nocą

Gmach Narodowego Banku Polskiego w Krakowie – zabytkowy budynek w Krakowie, oddany do użytku w 1925 roku, mieszczący siedzibę oddziału Narodowego Banku Polskiego, położony przy ulicy Basztowej 20 na rogu z placem Jana Matejki.

Historia | edytuj kod

Budynek wzniesiono na Kleparzu, przy ulicy Basztowej, na posesji ograniczonej od zachodu przez plac Matejki, a od wschodu przez ulicę Zacisze. W miejscu tym dawniej znajdował się zajazd, a następnie budynek, którego jedną połowę (do 1895) zajmował Hotel Lwowski (od 1879 „Centralny”[2]), zaś drugą kamienica czynszowa z wejściem od strony ulicy Zacisze, w której w latach 1883–1895 mieszkał Stanisław Wyspiański, wówczas pod opieką swojej ciotki Joanny i jej męża Kazimierza Stankiewicza. Po powrocie z Paryża artysta urządził tam swoją pierwszą, krakowską pracownię – w mieszkaniu wuja, Kazimierza Rogowskiego, sąsiada Stankiewiczów[2][3][4]. Jeszcze przed rokiem 1914 zorganizowano konkurs na budowę w tym miejscu nowego hotelu. Planów tych jednak nie zrealizowano z powodu wybuchu I wojny światowej[2].

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa przeznaczyła posesję pod gmach tymczasowego banku emisyjnego[2]. Budowę rozpoczęto w 1921 roku[2][5]. Zapoczątkowano ją według projektu Kazimierza Wyczyńskiego. Po śmierci tego architekta (1923) jego miejsce zajął Teodor Hoffmann, który kierował pracami do ukończenia obiektu w 1925 roku[3][2]. Tymczasem zlikwidowano Polską Krajową Kasę Pożyczkową, a w budynku umieszczono krakowski oddział Banku Polskiego[2].

W czasach II wojny światowej i okupacji hitlerowskiej w gmachu mieściła się główna siedziba Banku Emisyjnego Generalnego Gubernatorstwa, którego dyrektorem był Feliks Młynarski, były wiceprezes Banku Polskiego[6]. Mieszkał on w tym budynku od 1940 roku do swojej śmierci (1972)[7].

Po II wojnie światowej w gmachu siedzibę znalazł krakowski oddział Narodowego Banku Polskiego[2], a obiekt przechodził doraźne remonty, przebudowy i unowocześnienia. W latach 70. XX wieku przeprowadzono remont sali operacyjnej w ramach którego całkowicie usunięto jej oryginalny wystrój, m.in. zmieniono posadzkę, zainstalowano ścianki działowe obłożone zielonym kamieniem. Z kolei w latach 2015–2016 przeprowadzono generalny remont gmachu, w ramach którego m.in. odnowiono elewację, odtworzono pierwotny wystrój sali operacyjnej banku (w tym posadzkę z wzorem szachownicy). Wykonano także nowe wejście do budynku od strony placu Matejki, a dawne mieszkania na piętrach zamieniono na przestrzeń biurową[8][9]. Z oryginalnego wystroju przetrwała dekoracja stiukowa (w tym orzeł zygmuntowski na sali operacyjnej), kominki, dębowe drzwi sali operacyjnej[2].

W 2017 roku w elewację gmachu na rogu od strony placu Matejki i ulicy Basztowej wmurowano tablicę upamiętniającą fakt zamieszkiwania w tym miejscu Stanisława Wyspiańskiego[10]. Obok znajduje się podobna tablica upamiętniająca Feliksa Młynarskiego.

Architektura | edytuj kod

Budynek jest przykładem architektury w nurcie klasycyzmu akademickiego, popularnego w latach 20. XX wieku, szczególnie w przypadku siedzib instytucji rządowych – władze odrodzonej Polski przywiązywały dużą wagę do odpowiedniego wizerunku takich gmachów, monumentalnego, by w ten sposób podkreślić siłę państwa i solidność jego podstaw. Dlatego również zlokalizowano bank w prestiżowym miejscu[11][12].

Monumentalność obiektu, który dzięki temu dostosowano do reprezentacyjnej zabudowy ulicy Basztowej, podkreśla fasada, ozdobiona ryzalitem z czterema kolumnami w wielkim porządku jońskim i belwederem. Cały gmach wieńczy ponadto attyka[3][12]. Także materiały wykorzystane przy wznoszeniu budynku miały podkreślać jego wyjątkowy, dostojny charakter – wapień (z niego wykonano cokół) oraz płyty sztucznego kamienia (reszta obiektu), o różnych formach i fakturze[12].

Na szczycie fasady umieszczono dwie grupy rzeźb wykonanych w sztucznym kamieniu koloru czerwono-brązowego – alegorie rolnictwa (z lewej strony) i przemysłu (po prawej), które wyszły spod ręki Karola Hukana w latach 1922–1924. Nawiązują do działalności banku poprzez symboliczne przedstawienie dwóch sposobów zarabiania pieniędzy: pracą rąk ludzkich i produkcją przemysłową[3][12]. Natomiast attykę ozdobiono płaskorzeźbionymi reliefami, autorstwa Stanisława Popławskiego, przedstawiającymi sylwetki nagich mężczyzn z festonami oraz (od strony zachodniej) „Byczki”, kompozycję z walczącymi żubrami[3][2][5]. Jego dłuta są również medaliony przy portalu od strony ulicy Basztowej[5].

Na parterze budynku umieszczono salę operacyjną banku, natomiast na piętrach znajdowały się głównie mieszkania zajmowane przez pracowników banku i ich rodziny, co było standardowym rozwiązaniem w przypadku gmachów publicznych w okresie międzywojennym. Wejścia dla pracowników umieszczono w bocznych elewacjach gmachu, wykonanych równie starannie co fasada[8][12]. W podworcu znajdowały się stajnie, a potem garaże[2].

Gmach uchodzi za jeden z najlepszych przykładów klasycyzmu akademickiego, jakkolwiek niedługo po zakończeniu budowy krytycznie ocenił go Władysław Ekielski na łamach periodyku „Architekt[12]. z kolei rzeźby, które zdobią obiekt częściowo reprezentują styl modernistyczny[3].

Przypisy | edytuj kod

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie. 2018-09-30.
  2. a b c d e f g h i j k Kleparz: Przewodnik. Kraków: vis-à-vis/Etiuda, 2011, s. 91–94, 96. ISBN 978-83-61516-73-6.
  3. a b c d e f Bank Polski. W: Encyklopedia Krakowa. Warszawa – Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000, s. 42. ISBN 83-01-13325-2.
  4. Krystyna Zbijewska: Krakowskim szlakiem Stanisława Wyspiańskiego. Warszawa-Kraków: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1986, s. 26–29. ISBN 83-7005-069-7.; Krystyna Zbijewska: Biografia w kamienie wpisana. [dostęp 2018-07-09].
  5. a b c Michał Rożek: Urbs celeberrima. Przewodnik po zabytkach Krakowa. Wyd. I. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2006, s. 20. ISBN 83-7318-730-8.
  6. Cecylia Leszczyńska. 185th Anniversary of Polish Central Banking. „Bankoteka”. Special Issue: Exhibition The history of central banking – Poland and the USA: 185th anniversary of Polish central banking and 100th anniversary of the Fed. Narodowy Bank Polski. ISSN 2299-632X
  7. Informacja na tablicy wmurowanej w elewację gmachu w 2017 roku.
  8. a b Małgorzata Mrowiec: Zabytkowy gmach NBP odzyskuje świetność. W: Dziennik Polski [on-line]. 2015-01-22. [dostęp 2018-07-09].
  9. Łukasz Dankiewicz: Historia wraca do gmachu przy Basztowej. W: LoveKraków.pl [on-line]. 2016-05-27. [dostęp 2018-07-09].
  10. Marian Satała: Remont gmachu NBP w Krakowie. Odsłonięto pamiątkową tablicę ku czci Stanisława Wyspiańskiego. W: Gazeta Krakowska [on-line]. 2017-12-29. [dostęp 2018-07-09].
  11. Marcin Fabiański, Jacek Purchla: Architektura Krakowa. Przewodnik. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2012, s. 122. ISBN 978-83-08-04701-9.
  12. a b c d e f Barbara Zbroja: Architektura międzywojennego Krakowa 1918–1939. Kraków: Wydawnictwo Wysoki Zamek, 2013, s. 42. ISBN 978-83-936117-8-2.
Na podstawie artykułu: "Gmach Narodowego Banku Polskiego w Krakowie" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy