Gryzielowate


Gryzielowate w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Gryzielowate (Atypidae) – rodzina średniej wielkości pająków występujących w Ameryce Północnej, Afryce, Azji i Europie. Obejmuje 51 gatunków. Pająki te charakteryzują się dużymi szczękoczułkami z długimi kłami jadowymi oraz płatkowatymi wyrostami na biodrach nogogłaszczków. Kopulacja odbywa się naprzemiennie: prawy narząd kopulacyjny samca umieszczany jest w lewym otworze samicy i na odwrót. Samice i niedorosłe samce żyją w rurkowatych, pionowych lub poziomych oprzędach. Dojrzałe samce wędrują w celu znalezienia samicy i jeśli nie zostaną przez nią zjedzone po kopulacji mogą żyć w jej oprzędzie. Samice dożywają ponad 7 lat.

Spis treści

Taksonomia | edytuj kod

Takson wprowadzony w 1870 roku przez Tamerlana Thorella jako podrodzina Atypinae[1]. W 1878 roku wyniesiony do rangi rodziny przez Philipa Bertkau[2]. Obecną formę nadał mu Eugène Simon w 1903 roku[3]. Współcześnie zalicza się doń 51 gatunków[4] zgrupowanych w 3 rodzajach[5][4]:

Morfologia | edytuj kod

Północnoamerykański Sphodros rufipes. Dobrze widoczne duże kły jadowe Pionowy rękaw gatunku z rodzaju Sphodros Spotykany na polskich pogórzach gryziel tapetnik

Prosoma z przodem części głowowej karapaksu silnie wyniesionym, natomiast jego częścią tułowiową niską. Oczy są osadzone na poprzecznych guzkach i wystają ponad wąskim nadustkiem, wyjątkiem są samice z rodzaju Calommata, u których są położne blisko rowka tułowiowego. Duże, kolankowato zgięte i poziomo ułożone szczękoczułki mają proste rządki ostrych ząbków na przednich krawędziach, długie kły jadowe i pozbawione są rastellum. U rodzaju Calommata warga dolna jest wolna, u pozostałych scalona ze sternum. Cztery pary sigillae występują na sternum, z których przednia, zwykle najmniejsza, położona jest po bokach wargi dolnej, a kolejne są coraz większe, z tylną parą powiększoną i zbliżoną do siebie[5].

Nogogłaszczki mają na biodrach wyraźne, płatkowate, wystające z przedniobocznych ich części wyrostki, których długość jest równa lub przekracza długość części nasadowej biodra. Biodra nogogłaszczków są niepiłkowane. U samic nogogłaszczki mają ząbkowane pazurki, u samców wyposażone są w aparat kopulacyjny. U rodzaju Sphodoros aparat ten odznacza się cienkim, rurkowatym embolusem, który w stanie spoczynku leży w obrębie zakrzywionego konduktora. U pozostałych rodzajów embolus jest prosty i kolcopodobny, a konduktor szeroki, płatkowaty i prosty. Odnóża kroczne lekko kolczaste, z pojedynczym rządkiem trichobotriów na nadstopiu i stopie. Stopa bez scopulae i o trzech pazurkach, które u samca są małe, u samicy natomiast wyposażone w duży, gładki ząbek[5].

Kształtem zbliżona do owalu opistosoma zaopatrzona jest pojedynczy, duży tergit, który u samców może formować tarczę. Występuje sześć kądziołków przędnych. Przednie boczne są jednoczłonowe i wąskie. Kądziołki tylne środkowe są rozszerzone i trójkątnie zakończone, również jednoczłonowe. Wydłużone kądziołki tylne boczne składają się z trzech, rzadko czterech członów. Epigynum samicy ma u rodzaju Atypus dużą, prawie owalną i słabo zesklerotyzowaną torebkę kopulacyjną z dwoma lub więcej zbiorniczkami na każdej z dwóch płytek nasadowych. Pozostałe rodzaje mają torebkę wąską, poprzeczną, wyposażoną w dwie rurki po każdej stronie[5].

Biologia | edytuj kod

Samice i niedorosłe samce są krótkonogie i żyją w zbudowanych z nici przędnej długich rękawach, które leżą poziomo na powierzchni ziemi lub pionowo, wzdłuż pni drzew. Rękawy te stanowią osłonę dla pająka jak i pułapkę dla jego ofiar, które przyklejają się do nich. Pająk za pomocą długich kłów jadowych wstrzykuje toksynę ofierze przez rękaw, po czym tworzy w nim dziurę i wciąga ofiarę do środka. Dorosłe samce mają długie nogi i opuszczają swoje rękawy poszukując samic. Po znalezieniu rękawa samiec bębni w niego i jeśli samica jest zainteresowana, wchodzi do środka. W trakcie kopulacji samiec umieszcza aparaty kopulacyjne na nogogłaszczkach w otworach płciowych samicy naprzemiennie: prawy w lewym, a lewy w prawym. Po zakończonej kopulacji samiec może zostać zjedzony lub żyć do kilku miesięcy w rękawie wraz z samicą. Samice żyją siedem lub więcej lat[5].

Rozprzestrzenienie | edytuj kod

Pająki te zasiedlają Europę, Azję, Afrykę północną i południową oraz Amerykę Północną[6].

W warunkach europejskich preferują siedliska silnie kserotermiczne[7], m.in. murawy kserotermiczne z klasy Festuco-Brometea[8], mocno nasłonecznione, o stromych zboczach, porośnięte rzadką roślinnością zielną[9]. W Polsce zasiedlają zachodnią i południowo-zachodnią część kraju (gryziel zachodni), pasmo pogórzy, od Sudetów po Bieszczady (gryziel tapetnik)[9] oraz południowo-wschodnią część kraju[10], głównie dolinę Wisły, Góry Świętokrzyskie oraz Wyżynę Lubelską[9].

W Polsce występują trzy gatunki[11] podlegające ochronie gatunkowej[12]:

Przypisy | edytuj kod

  1. Tamerlan Thorell. On European spiders. „Nova Acta Regiae Soc. Sci. Upsaliensis, ser. 3”. 7, s. 1-108, 1870. 
  2. Philip Bertkau. Versuch einer natuirlichen Anordnung der Spinnen. „Arach. Naturg.”. 44, s. 351-410., 1878 (niem.). 
  3. E. Simon: Histoire naturelle des Araignees. T. 2. Cz. 4. Paryż: 1903, s. 669-1080.
  4. a b Family: Atypidae Thorell, 1870 (detail). W: World Spider Catalog Version 17.0 [on-line]. Natural History Museum Bern. [dostęp 2016-03-23].
  5. a b c d e Willis Gertsch, Norman I. Platnick. A Revision of the American Spiders of the Family Atypidae (Araneae, Mygalomorphae). „American Museum Novitates”. 2704, s. 1-39, 1980. 
  6. Family: Atypidae Thorell, 1870. W: World Spider Catalog Version 17.0 [on-line]. Natural History Museum Bern. [dostęp 2016-03-23].
  7. Robert Rozwałka, Sylwia Łysiak. Rzadkie gatunki pająków Araneae rezerwatu Góry Pieprzowe. „Przegląd Przyrodniczy”. 1 (2015), s. 45–56, 2015. 
  8. Robert Rozwałka, Paweł Sienkiewicz, Katarzyna Barańska. Występowanie pająków z rodzaju Atypus (Araneae: Atypidae) w prawobrzeżnej części doliny Środkowej i Dolnej Odry. „Chrońmy Przyrodę Ojczystą”. 69 (4), s. 297–308, 2013. 
  9. a b c Anna Dembicka, Robert Rozwałka. Nowe stanowiska gryziela stepowego Atypus muralis Bertkau, 1890 w dolinie Wisły. „Chrońmy Przyrodę Ojczystą”. (63) 3, s. 13–29, 2007. 
  10. Hajdamowicz I., "Atypus muralis – gryziel stepowy" w: Głowaciński Z. (red), Nowacki J. (red.), "Polska czerwona księga zwierząt. Bezkręgowce", Instytut Ochrony Przyrody PAN w Krakowie i Akademia Rolnicza im. A. Cieszkowskiego w Poznaniu, 2004.
  11. Spiders of Poland. Sekcja Arachnologiczna Polskiego Towarzystwa Zoologicznego. [dostęp 2016-03-28].
  12. Dz.U. z 2014 r. poz. 1348
Na podstawie artykułu: "Gryzielowate" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy