Halicz (miasto)


Na mapach: 49°07′30,08″N 24°43′46,85″E/49,125022 24,729681

Halicz (miasto) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Ratusz w Haliczu Halicz i okolice, rok 1889 woj. stanisławowskie, II Rzeczpospolita herb miasta Halicz XIV wiek

Halicz[1] (ukr. Галич, Hałycz, łac. Halicia, gr. Ὑλαίη, Halia) – miasto na Ukrainie, w obwodzie iwanofrankiwskim, siedziba rejonu halickiego.

Liczy 6,3 tys. mieszkańców (2011). Przemysł spożywczy, drzewny i materiałów budowlanych. Przez miasto przebiega ukraińska droga krajowa N09.

Miasto królewskie położone było w XVI wieku w województwie ruskim[2].

Spis treści

Historia | edytuj kod

Historia przynależności Grodów Czerwieńskich i Rusi Czerwonej

W X i XI wieku na obszarze Grodów Czerwieńskich. Od 1199 stolica Rusi Halicko-Wołyńskiej, jedno z największych miast Rusi Kijowskiej. Po śmierci księcia halickiego Romana w bitwie pod Zawichostem (1205), od roku 1206 królestwo halicko-włodzimierskie pod berłem króla Węgier Andrzeja II, później Daniela I Halickiego i dynastii Romanowiczów. W 1241 zniszczone przez mongolskie oddziały Batu-chana. Po śmierci ostatniego księcia halicko-włodzimierskiego Jerzego II Trojdenowicza w 1349 objęty we władanie przez Kazimierza Wielkiego. Po śmierci Kazimierza Wielkiego w latach 1370–1387 w Królestwie Węgier, w 1387 przyłączone przez Jadwigę Andegaweńską do Królestwa Polskiego. Miasto zachowało obowiązek udzielania stacji[3]. W okresie Rzeczypospolitejziemia halicka, województwo ruskie. Po I rozbiorze Polski w 1772 r. w zaborze austriackim, ostatecznie powiat halicki kraju koronnego Galicji w składzie Austro-Węgier, do ich upadku. Od 1 listopada 1918 do maja 1919 pod administracją Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. W II Rzeczypospolitej – gmina Halicz, powiat i województwo stanisławowskie.

W 1367 w Haliczu utworzono arcybiskupstwo rzymskokatolickie przeniesione następnie przez błogosławionego Jakuba Strzemię do Lwowa, zaś w 1370 prawosławne.

Od średniowiecznej łacińskiej nazwy Halicza – Galicia, pochodzi nazwa – Galicja.

Kalendarium | edytuj kod

Węgry

  • IX wiek Węgry
    • przed 895 rokiem – według Gesta Hungarorum Almos (ojciec Arpada) zdobywa (bezkrwawo) Halicz, gdzie przebywa jakiś czas, zabierając na zakładników synów halickiej arystokracji; kronika nie podaje dokładnej daty, ale musiało to być przed śmiercią Almosa w 895 r.
    • rok 898 pierwsza wzmianka o grodzie autorstwa nieznanego z imienia kronikarza, z zapisu wynika, że w Haliczu przebywali Węgrzy

Ruś Kijowska

Ruś Halicko-Włodzimierska

  • od 1054 do 1340 Ruś Halicko-Włodzimierska (Księstwo halicko-wołyńskie):
    • 1097 na skutek ugody w Lubeczu gród dostaje się pod rządy Rościsławowiczów
    • lata 1099, 1206 (1149–1152), (1214–1220), 1227–1229 okres wpływów węgierskich
    • 1187 pod panowaniem Jarosława Ośmiomysła (myślący za ośmiu) (1153–1187)
    • 1206 król Węgier Andrzej II zostaje obrany królem Halicza i Włodzimierza, po łacinie „Rex Galiciae et Lodomeriae” – okres panowania jeden rok
    • 1208 – Igorewicze siewierscy (Rościsław, Roman, Światosław) mordują w Haliczu 500 najważniejszych bojarów wołyńskich
    • W roku 1210 król Andrzej II postanowił zastąpić panującego w Haliczu Włodzimierza swoim podopiecznym starszym synem Romana – Danielem
    • rok 1238 na tronie w Haliczu zasiadł Daniel Halicki, popierany przez księcia krakowskiego Bolesława Wstydliwego. W tym roku książę polski ufundował klasztor franciszkanów[4]
    • od 1239 pod panowaniem księcia halickiego Kolomana, brata króla Węgier Beli IV
    • okres od 1239–1339 pod zwierzchnictwo lenne chanatu tatarskiego
    • od roku 1323 pod panowaniem księcia Jerzego II

Rządy Kazimierza Wielkiego i Ludwika Andegaweńskiego (1340–1387)

Królestwo Polskie i Rzeczpospolita Obojga Narodów (1387–1772)

W zaborze austriackim (1772–1918)

Zachodnioukraińska Republika Ludowa i II Rzeczpospolita

ZSRR

Ukraina

  • Od roku 1991 miasto rejonowe w obwodzie iwanofrankiwskim na niepodległej Ukrainie

Demografia | edytuj kod

  • 1870 rok: ok. 3 tys. mieszkańców, w tym 839 Żydów[12],
  • 1900 rok: ok. 4,9 tys. mieszkańców, w tym 1454 Żydów i 114 Karaimów[12],
  • 1921 rok: 3442 mieszkańców, w tym 1889 Ukraińców, 916 Polaków, 582 Żydów i 55 osób innej narodowości[10],
  • 1931 rok: 4386 mieszkańców[10],
  • 1939 rok: ok. 4,6 tys. mieszkańców, w tym 1060 Żydów[9],
  • 2011 rok: 6307 mieszkańców[13].

Zabytki | edytuj kod

  • Cerkiew św. Pantalejmona z około 1219 roku we wsi Szewczenkowe (3 km na pn.-zach. od miasta) na terenie dawnego, zanikłego grodu halickiego[14][15]. Jedyny zachowany zabytek architektury romańskiej na terenie zachodniej Ukrainy, zbudowany przypuszczalnie podczas panowania węgierskiego[16]. P W 1611 roku opuszczona cerkiew została przemieniona w kościół św. Stanisława i przebudowana w stylu barokowym, w wyniku czego w dużej mierze utraciła swój charakter. W okresie panowania polskiego miejsce to nazywało się Święty Stanisław, a obok kościoła znajdował się klasztor franciszkanów.
  • Zamek Halicki króla Kazimierza Wielkiego z XIV wieku, przebudowany przez Franciszka Corazziniego z Awinionu w XVII w., od zdobycia go przez Turków w roku 1676 w ruinie, część murów rozebrano na rozkaz Austriaków w roku 1796
  • kaplica katolicka pw. św. Katarzyny na zamku (w ruinie)
  • kościół katolicki pw. Wniebowzięcia NMP, którego budowę w południowym narożniku rynku rozpoczęto w roku 1710, a ukończono około roku 1780 w stylu późnobarokowym. W 1937 roku rozpoczęto prace remontowe. Po 1946 roku kościół zamknięto i umieszczono w nim magazyny i sklepy, a od około 1965 roku mieści się w nim kino. Obecnie od frontu kościół jest przysłonięty powojennym budynkiem. Bogate dawniej wyposażenie zostało zniszczone.
  • Cerkiew Bożego Narodzenia z 1825 r., znacznie później przebudowana
  • cmentarz karaimski z XVII wieku
  • most żelazny z 1910 roku (konstrukcja fabryki Zieleniewskiego w Krakowie)
  • ratusz miejski, wcześnie był to klasztor OO. Franciszkanów zamieniony przez władze austriackie pod koniec XVIII w. na magistrat
  • zabudowa przyrynkowa

Zabytki dawnego książęcego grodu Halicz położone na terenie dzisiejszej wsi Kryłos w odległości 6 km na pd od miasta:

  • wały grodu książęcego Halicz z IX-XIII wieku
  • fundamenty katedry Uspieńskiej z XII wieku – świątynia ta była najważniejszą budowlą sakralną na terenie Rusi Czerwonej. Wokół niej znajdowała się książęca część kompleksu grodowego. Sobór miał wymiary 32,4 × 37,5 m[17].
  • fundamenty 14 cerkwi z XII-XIII wieku[potrzebny przypis]
  • cerkiew Uspieńska z ok. 1584 r. z fundacji szlachcica Marka Szumlańskiego
  • kaplica św. Bazylego z XVI wieku
  • pałac metropolitów unickich XVII-XVIII wieku (ob. muzeum)
  • kurhan Hałczyna Mogiła
  • skansen budownictwa drewnianego rejonu Przykarpacia
  • fundamenty cerkwi kamiennej z podhalickiego uroczyska Cwyntaryśka
  • fundamenty cerkwi pod wezwaniem św. Cyryla Aleksandryjskiego (lub śś. Cyryla i Metodego) odsłonięte na uroczysku Kyryliwka w pobliżu wsi Szewczenkowie
  • fundamenty romańskiego kościoła katolickiego Zwiastowania NMP wzniesionego w latach 1215–1219 na uroczysku Cerkwyśka, czyli w okresie, gdy Halicz znajdował się we władaniu wojsk polsko-węgierskich

Łaciński dekanat halicki, Archidiecezja lwowska | edytuj kod

Bolechów, Bołszowce, Brzeżany, Bukaczowce, Bursztyn, Dolina, Halicz, Jezupol, Kałusz, Kuropatniki, Lipówka, Podhajce, Podilla, Pomorzany, Rohatyn, Słoboda.

Metropolia halicka | edytuj kod

Ludzie związani z Haliczem | edytuj kod

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Haliczem.

Galeria | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 28 lutego 1937 r. o ustaleniu urzędowych nazw miast (M.P. z 1937 r. nr 69, poz. 104).
  2. Zenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 167.
  3. Tadeusz Brzeczkowski, Podatki zwyczajne w Polsce w XV wieku, w: Acta Universitatis Nicolai. Copernici, Historia XVIII — Nauki Humanistyczne”, z. 128, Toruń 1982, s. 58.
  4. JózefJ. Pełeński JózefJ., Halicz w dziejach sztuki średniowiecznej, 1914, s. 192 [dostęp 2018-12-23] .
  5. „Dziełem rzeczywistych twórców unii polsko-litewskiej i kierowników polskiej polityki był akt formalnego objęcia Rusi Halicko-Włodzimierskiej pod władzę Polski (1387). Aktu tego dokonała Jadwiga jako sukcesorka Ludwika, a chodziło w nim przede wszystkim o uchylenie zwierzchności węgierskiej nad tym krajem, utrwalonej po śmierci Kazimierza Wielkiego”, Jerzy Wyrozumski, Historia Polski do roku 1505, Warszawa 1978, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 250.
  6. Maurycy Horn, Najstarszy rejestr osiedli żydowskich w Polsce w 1507 r., w: Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego 1974, nr 3 (91), s. 14.
  7. Tekst deklaracji opublikowany w:Dz.U. z 1923 r. nr 49, poz. 333.
  8. 16 sierpnia 1945 Umowa graniczna pomiędzy Polską a ZSRR z 16 sierpnia 1945 roku.
  9. a b Холокост на территории СССР: Энциклопедия, Red. I.A. Altman, Moskwa 2009, ​ISBN 978-5-8243-1296-6​, s. 199.
  10. a b c Szczepan Siekierka, Henryk Komański, Eugeniusz Różański, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie stanisławowskim 1939–1946, Wydanie I, ​ISBN 978-83-85865-13-1​, s. 486.
  11. Archiwum Adama Bienia. Akta Narodowościowe (1942–1944), oprac. Jan Brzeski, Adam Roliński, Kraków 2001, s. 296.
  12. a b Demografia. Wirtualny sztetl. [dostęp 2016-01-10].
  13. Державний комітет статистики України. Чисельність наявного населення України на 1 січня 2011 року, Київ-2011 (doc).
  14. Вол. Дідух. Пантелеймонівський храм – перлина білокам'яного зодчества. „Пам'ятки України”, 6 (червень 2013), s. 22–29. (ukr.).
  15. Олександр Головко. Останній похід князя Романа Мстиславича у джерелах та історичній думці. „Український історичний журнал”, К., № 4 (487), липень-серпень 2009, s. 40. ISSN 0130-5247. (ukr.).
  16. Rafał Quirini-Popławski, Rzeźba przedromańska i romańska w Polsce wobec sztuki włoskiej, Wydawnictwo UJ, 2006 Kraków, s. 67.
  17. Zarys stanu badań nad wczesnośredniowieczną murowaną architekturą sakralna Rusi Halickiej | Studenckie Koło Naukowe Archeologii Doświadczalnej, archeologiadoswiadczalna.wordpress.com [dostęp 2017-11-23]  (pol.).
  18. Wybory do Rady Państwa. „Kurjer Stanisławowski”, 1047, 15 października 1905, s. 1.
  19. Zwycięstwo. „Kurjer Stanisławowski”, 1050, 5 listopada 1905, s. 1.
  20. Wybory do Rady Państwa. „Kurjer Stanisławowski”, 1042, 5 września 1905, s. 1.
  21. Zwyciężył Teofila Okunewskiego, wyznaczonego kandydatem przez ruski szerszy komitet narodowy z V kurii → zob. Wybory do Rady Państwa. „Kurjer Stanisławowski”, 1044, 24 września 1905, s. 1.
  22. Adam Boniecki: Kosińscy. [W:] Herbarz polski: wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich. Cz. 1. T. 11. Warszawa: Warszawskie Towarzystwo Akcyjne Artystyczno-Wydawnicze, 1907, s. 274.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (city of district significance):
Na podstawie artykułu: "Halicz (miasto)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy