Hel (miasto)


Na mapach: 54°36′42″N 18°48′29″E/54,611667 18,808056

Hel (miasto) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Mapa Helu

Hel (kaszub. Hél, niem. Hela)[2]miasto w województwie pomorskim, w powiecie puckim, położone na cyplu Mierzei Helskiej nad Morzem Bałtyckim.

Ośrodek turystyczny i kąpielisko nadmorskie, ośrodek rybołówstwa, garnizon Marynarki Wojennej z portem wojennym. Port morski Hel ma przystań rybacką, jachtową i żeglugi pasażerskiej.

Miasto ma 3276 mieszkańców (31 grudnia 2017)[1].

Gmina Hel zajęła drugie miejsce w rankingu podsumowującym kadencję 2010–2014 w kategorii „gminy turystyczne o najwyższych zmianach w potencjale finansowym w latach 2010–2013” opracowanym przez firmę Curulis[3].

Spis treści

Położenie | edytuj kod

Cypel helski

Miasto otacza Morze Bałtyckie, a od północnego zachodu na długości ok. 0,9 km sąsiaduje z Juratą (gmina Jastarnia).

Miasto zajmuje 21,72 km² (1 stycznia 2011)[4], 3,7% powierzchni powiatu. Użytki leśne zajmują 87% powierzchni miasta[5].

W latach 1975–1998 w województwie gdańskim (w latach poprzedzających – do obejmującego większy obszar województwa o tej samej nazwie).

Nazwa | edytuj kod

Nazwa miejscowości została ponowiona z nazwy półwyspu i wywodzi się od wyrazu hel, hyl, który w gwarach Pomorza oznacza miejsce wzniesione, odkryte dla wiatrów.

Część badaczy wskazuje na jej źródło w językach germańskich. Na holenderskiej mapie z XVII w. cała mierzeja nazywana jest Heel. Nazwę swoją zawdzięcza najprawdopodobniej żeglarzom – kupcom podążającym na tereny Prus (do Truso). Anton Englert – archeolog z Muzeum Łodzi Wikingów w Roskilde (Dania) – wyjaśnia pochodzenie nazwy uwarunkowaniami geograficznymi. W języku duńskim bowiem hæl oznacza obcas buta (ang. heel), zaś tradycyjne duńskie nazewnictwo żeglugowe często posługiwało się odniesieniami do części ciała – np. næs – nos, hoved – głowa, albue – łokieć.

Według innej teorii nazwa wywodzi się od imienia nordyckiej bogini zaświatów Hel, której miejsce kultowe znajdowało się zapewne na Mierzei Helskiej, bądź od starogermańskiego określenia piekła (heel, kraj bogini Hel), kojarzonego w germańskiej mitologii z zimnem. Uzasadniane jest to panującym na mierzei klimatem, zimniejszym niż choćby na położonej bardziej na północ Gotlandii.[potrzebny przypis]

Historia | edytuj kod

Drewniany dom rybacki z połowy XIX wieku na ulicy Wiejskiej (nr 110). Obecnie restauracja „Maszoperia” Chata rybacka przy ul. Wiejskiej 33 „D-Day” w Helu, sierpień 2011. Parada pojazdów na ul. Wiejskiej

Stary Hel | edytuj kod

 Osobny artykuł: Stary Hel.

Hel wywodzi się z miasta o tej samej nazwie, które na skutek zmiany linii brzegowej zostało zatopione przez wody Zatoki Puckiej[6][7]. Hel został po raz pierwszy wzmiankowany w 1198 r. jako kaszubska wieś o nazwie Gellen i ośrodek handlu śledziami. W jednej z duńskich kronik wspomniano, że uszkodzony statek króla Waldemara II Zwycięskiego osiadł na „Wyspie Hel”[8]. Szybki rozwój miasta nastąpił w XII wieku[9], w XIII w. miejscowość stała się jednym z najważniejszych centrów handlowych regionu, rywalizującym z pobliskim Gdańskiem. Zgodnie z przesłankami historycznymi już przed 1266 r. Hel posiadał prawa miejskie nadane na prawie lubeckim przez księcia pomorskiego Świętopełka II. Akt lokacyjny został potwierdzony przez Krzyżaków w 1378 r. (również na prawie lubeckim), gdy ci zajęli miasto, opanowując Pomorze Gdańskie[8].

Ówczesne miasto było położone około 1,5 km od dzisiejszego. Miało kościół, szpital, ratusz, dwa rynki i mały port. Jednakże w XV w. mierzeja zaczęła się zmniejszać na skutek erozji. W 1417 r. zbudowano kościół św. Piotra, patrona rybaków. Hel doświadczył okresu wzrostu, ale później ustąpił miejsca szybciej rosnącemu miastu Gdańsk. W 1466 r. król Polski Kazimierz IV przyznał Hel jako lenno Gdańskowi, kończąc stuletnią walkę o dominację nad gospodarką Zatoki Gdańskiej. W 1526 r. król Zygmunt I Stary wycofał przywileje przyznane wcześniej Helowi i sprzedał miasto z mierzeją władzom Gdańska. Od tamtej pory los Helu był związany z większym sąsiadem.

Z czasem stare miasto strawił pożar[10] i zostało zalane przez wody morskie[6].

Nowy Hel | edytuj kod

Współczesne miasto powstało jako osada zwana wówczas Nowym Helem, do której mieszkańcy pobliskiego Starego Helu z emigrowali powodu kłopotów gospodarczych miasta, którą zwano wówczas Nowym Helem. Jeszcze w XV w. panowała równowaga między obydwoma ośrodkami[11].

W XVII i XVIII w. przedłużające się działania wojenne i klęski żywiołowe poważnie zaszkodziły miastu, którego populacja znacząco zmalała i w 1872 r. rząd nowo utworzonego państwa niemieckiego zniósł prawa miejskie, przyznane Helowi sześć wieków wcześniej.

Upadek został powstrzymany w 1893 r., kiedy we wsi został zbudowany port rybacki. Stanowił on schronienie dla statków rybackich, stał się też popularnym celem wycieczek weekendowych dla mieszkańców Gdańska i Sopotu. W 1896 r. wsi przyznano status nadmorskiego uzdrowiska. W 1905 r. miejscowość liczyła 604 mieszkańców, z czego 93,2% stanowili Niemcy, zaś 6,3% – Kaszubi. Protestanci stanowili 91,6% mieszkańców[12].

Lata 1918–1939 | edytuj kod

Mimo zdecydowanej przewagi ludności niemieckojęzycznej traktat wersalski przyznał miejscowość odrodzonemu państwu polskiemu. Dzięki strategicznemu położeniu u wejścia do Zatoki Gdańskiej Hel stał się ważnym punktem na militarnej mapie kraju. W 1921 r. ukończono budowę linii kolejowej łączącej Gdynię z Helem, w 1922 r. do Helu dotarł pierwszy pociąg pasażerski, w 1931 r. otwarto port wojenny[13].

W 1936 r. utworzono Rejon Umocniony Hel obejmujący przede wszystkim tereny należące do obecnie istniejącej gminy Hel. Od 1937 wstęp na teren Helu był możliwy dla obywateli polskich za okazaniem specjalnej przepustki lub dokumentów wojskowych[14]. W 1938 powstała na Helu ferma norek i nutrii amerykańskich[15].

Lata 1939–1945 | edytuj kod

 Zobacz też: Obrona Helu. Muzeum na terenie baterii artyleryjskiej nr 31 im. Heliodora Laskowskiego Pomnik Obrońców Helu w 1939

Hel znajdował się na terenie Rejonu Umocnionego Hel, który bronił się do 2 października 1939 r.[14] W czasie wojny Hel zamieszkiwało około 1000 osób[16].

Lata 1945–1989 | edytuj kod

Po 1945 r. Hel dostał status miejsca szczególnie ważnego strategicznie, co wiązało się z tym, że do Helu mogli przyjechać tylko obywatele PRL (podobny status w ZSRR miał Władywostok). Wjazd samochodem prywatnym możliwy był tylko za okazaniem przepustki. Obostrzenie w dostępie do Helu zniesiono dopiero ok. 1989 r., a same szlabany zniknęły dopiero w latach 90. XX w. (pozostałości rogatek znajdują się do dziś przy drodze dojazdowej do miasta)[13].

13 listopada 1954 r. Hel otrzymał prawa osiedla, a 30 czerwca 1963 r. odzyskał prawa miejskie utracone w 1872 r.[17] W 1979 r. miasto udekorowano Krzyżem Grunwaldu II klasy[18].

Po 1989 | edytuj kod

28 listopada 2005 r. władze miasta Hel nadały tytuł honorowego obywatela kończącemu drugą kadencję prezydencką Aleksandrowi Kwaśniewskiemu, który w opinii radnych, spędzając swe urlopy na Helu, przyczynił się znacznie do promocji miasta[19].

Ludzie związani z Helem | edytuj kod

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Helem.

Zabytki | edytuj kod

Lista zabytków w mieście:

Demografia | edytuj kod

Dane z 31 grudnia 2017 r.[1]:

  • Piramida wieku mieszkańców Helu w 2017 roku (wykres na podstawie danych z Biuletynu Informacyjnego Urzędu Miasta[1]).

Atrakcje turystyczne | edytuj kod

Helskie Fokarium Stacja kolejowa Hel Kamienne umocnienia falochronów Plaża w końcówce Helu od strony Morza Bałtyckiego Latarnia morska udostępniona do zwiedzania, 41,5 m

Głównymi atrakcjami Helu są:

Kamienne umocnienia falochronów i zatopione wokół wraki stanowią atrakcję dla płetwonurków. Od 2006 r. w Helu czynne jest Muzeum Obrony Wybrzeża z bogatą prezentacją militarnej historii rejonu Helu.

Rezydencja wypoczynkowa Prezydenta RP | edytuj kod

W Helu znajduje się również rezydencja prezydenta RP wraz z lądowiskiem dla śmigłowców. W ośrodku wakacje spędzali m.in. Aleksander Kwaśniewski, Lech Kaczyński, Bronisław Komorowski. Letnią Rezydencję Prezydenta RP odwiedzili również m.in. Angela Merkel oraz George W. Bush.

Często media podają błędną informację, że rezydencja ta mieści się w Juracie. Wprawdzie ośrodek korzysta z mediów doprowadzonych z Juraty, ale mieści się w granicach administracyjnych Helu.

Wspólnoty wyznaniowe | edytuj kod

Dwie parafie katolickie: wojskowa św. Pawła z Tarsu i Bożego Ciała. Zbór Świadków Jehowy[20].

Miasta partnerskie | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

 

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d Biuletyn Informacji Publicznej. Urząd Miasta Helu.
  2. F.F. Lorentz F.F., Polskie i kaszubskie nazwy miejscowości na Pomorzu Kaszubskiem . (​ISBN 83-60437-22-X​) (​ISBN 978-83-60437-22-3​).
  3. Curulis: Raport - Podsumowanie kadencji 2010–2014. [dostęp 10.08.15].
  4. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r.. , 2011-08-10. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507
  5. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  6. a b Łukasz Zalesiński: Stary Hel, czyli bałtycka Atlantyda (pol.). Onet, 2015-06-17. [dostęp 2015-08-08].
  7. Tadeusz Piątkowski: Półwysep Helski. Gdańsk: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988, s. 69. ISBN 83-03-02124-9.
  8. a b J.J. Abramowicz J.J. i inni, Przewodnik po Helu, Hel: „MS”, Stowarzyszenie „Przyjaciele Helu” .
  9. Czy Stary Hel istniał naprawdę? (pol.). 2013-04-10. [dostęp 2015-08-08].
  10. Magdalena Frender-Majewska: Zatopione miasto (pol.). Newsweek Polska, 2009-10-14. [dostęp 2015-08-08].
  11. Tadeusz Piątkowski: Półwysep Helski. Gdańsk: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988, s. 69. ISBN 83-03-02124-9.
  12. Na podstawie danych ze spisu powszechnego z 1905 r., według deklarowanego języka ojczystego i religii, Gemeindelexikon für das Königreich Preußen. Heft II. Provinz Westpreußen, Berlin 1908.
  13. a b Małgorzata Niezabitowska. Gdzie zaczyna się Polska. „National Geographic”. 12/2000, s. 120–130. National Geographic Society. ISSN 1507-5966
  14. a b Zbigniew Wojciechowski. Obiekty militarne Półwyspu Helskiego w latach 1920–2006. „Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej (ZN AMW) rok = 2010”. ISSN 0860-889X
  15. Wieści potoczne z Pomorza: Hel. „Gazeta Kartuska”, 1939-02-09. Kartuzy: Jan Bieliński. 
  16. Mariusz Kardas. Okupacja hitlerowska Helu. Wybrane aspekty. „Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej (ZN AMW)”, 2011. ISSN 0860-889X
  17. Dzieje Helu praca zbiorowa, Wydawnictwo Morskie Gdańsk 1969.
  18. A.K.A.K. Kunert A.K.A.K., Z.Z. Walkowski Z.Z., Kronika kampanii wrześniowej 1939, Warszawa: Edipresse, 2005, s. 142, ISBN 83-60160-99-6 .
  19. Honorowy obywatel Kwaśniewski, Wprost .
  20. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2013-01-29] .
  21. "Dzieje przyjaźni - początek". Artykuł na stronie UM Hel. [dostęp 2019-10-10].

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (gmina miejska):
Na podstawie artykułu: "Hel (miasto)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy