Henryk Sandomierski


Henryk Sandomierski w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Henryk Sandomierski (ur. ok. 1130, zm. 18 października 1166) – książę sandomierski w latach 1146–1166.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Pochodzenie | edytuj kod

Henryk był szóstym (przedostatnim) według starszeństwa synem Bolesława III Krzywoustego, a piątym pochodzącym z jego małżeństwa z hrabianką Salomeą z Bergu. Henryk otrzymał imię po swoim dziadku macierzystym, Henryku, hrabim Bergu. Data jego narodzin nie jest pewna, zamyka się w latach 1126–1133; Kazimierz Jasiński przypuszczał, że Henryk urodził się około 1130[1]. Data przekazana przez Jana Długosza – rok 1132 – jest tylko jego domysłem.

Władza w Sandomierzu | edytuj kod

Henryk został księciem księstwa dzielnicowego ze stolicą w Sandomierzu po usunięciu z kraju przyrodniego brata Władysława Wygnańca. Osoba Henryka pojawia się z reguły tylko przy okazji fundacji na rzecz Kościoła. Co ciekawe z tytułem księcia sandomierskiego występuje sporadycznie, określany jest raczej jako syn Bolesława Krzywoustego, czy brat Bolesława IV Kędzierzawego. Przypuszczalnie[2][3] wziął udział w drugiej wyprawie krzyżowej 1147–1148. W 1149 wspólnie ze starszym bratem Bolesławem wziął udział w wyprawie wspomagającej księcia ruskiego Izjasława II Pantelejmona w walkach o Kijów.

Wyprawa do Ziemi Świętej | edytuj kod

Najbardziej znanym czynem księcia sandomierskiego jest jednak wyjazd wraz z rycerzami polskimi w 1154 do Ziemi Świętej, gdzie zapragnął bronić Jerozolimy przed Saracenami. Spędził tam zapewne rok, skąd powrócił w nimbie świętości.

Po powrocie do Polski Henryk razem z braćmi Bolesławem i Mieszkiem III Starym podjął myśl chrystianizacji pogańskich sąsiadów.

Donacje książęce na rzecz Kościoła | edytuj kod

Kontakty nawiązane za granicą przyczyniły się do dużej fundacji kościelnej Henryka w postaci klasztoru i szpitala w Zagości, do której sprowadził joannitów. Przypisywane są mu fundacje: nieistniejącej kolegiaty romańskiej w Wiślicy pw. narodzenia Najświętszej Marii Panny (na jej fundamentach istnieje Bazylika kolegiacka Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Wiślicy); kolegiaty św. Marcina w Opatowie – według Jana Długosza zbudowanej dla templariuszy[notatka 1][4], lecz pobyt templariuszy w Opatowie jest kwestionowany[5]; oraz udział w fundacji kościoła i klasztoru w Czerwińsku nad Wisłą.

Okoliczności śmierci | edytuj kod

Wyprawa zbrojna pod dowództwem Bolesława Kędzierzawego i Henryka Sandomierskiego ruszyła w drugiej połowie 1166 roku. O jej szczegółach dokładnie napisał nadworny kronikarz młodszego brata Kazimierza II Sprawiedliwego Wincenty Kadłubek:

Przytoczony powyżej fragment nie precyzuje dokładnie faktu zgonu w bitwie Henryka, jak i nie informuje, gdzie starcie się rozegrało. Z kontekstu kroniki śmierć syna Bolesława Krzywoustego na polu bitwy podczas wyprawy na Prusów nie budzi jednak wątpliwości. Dzienną datę śmierci księcia sandomierskiego – 18 października 1166 roku znamy dzięki źródłom pośrednim.

Istnieje przekaz o miejscu bitwy, w której poległ Henryk Sandomierski nazywanej bitwą pod Wąbrzeźnem[7], toczonej na bagnistych terenach Zgniłki, czyli terenu między dzisiejszymi miejscowościami: Wąbrzeźnem[notatka 2], Ryńskiem a Płużnicą, a które nie zostało jednoznacznie zidentyfikowane[8]. Wymieniane są także znajdujące się w pobliżu Wąbrzeźna okolice jeziora Wieczno oraz pobliskie miejscowości: Nielub, Bartoszewice, Orłowo[7][8].

Księstwo sandomierskie po śmierci Henryka | edytuj kod

Henryk nie był żonaty i nie pozostawił potomstwa. Całość swojego dziedzictwa zostawił najmłodszemu bratu, nieposiadającemu jeszcze własnej dzielnicy Kazimierzowi II Sprawiedliwemu. Ostatnia wola Henryka została wykonana tylko częściowo. O losach księstwa sandomierskiego wiemy dzięki dokumentowi z 31 grudnia 1167 roku w którym zapisano

Ikonografia – płyta orantów w Wiślicy | edytuj kod

Płyta Orantów, panel dolny

Postać przedstawiona w górnym panelu romańskiej płyty orantów datowanej na ok. 1175 – 1177 r., odkrytej w 1959 r. podczas prac archeologicznych na terenie fundamentów romańskiej kolegiaty pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Wiślicy, identyfikuje się jako Henryka Sandomierskiego. Płyta orantów przypisywana jest fundacji jego starszego brata – Bolesława Kędzierzawego. Przypuszczalnie Henryk Sandomierski został pochowany na terenie romańskiej kolegiaty, a płyta orantów była książęcym epitafium.

 Osobny artykuł: Płyta wiślicka.

Wizerunek Henryka Sandomierskiego identyfikowany jest także na denarach z XII w. między wizerunkami Mieszka III Starego i Bolesława IV Kędzierzawego[10].

Genealogia | edytuj kod


Henryk Sandomierski w kulturze | edytuj kod

Henryk jest bohaterem powieści Jarosława Iwaszkiewicza Czerwone tarcze i niezrealizowanego filmu Wojciecha Jerzego Hasa pod tym samym tytułem.

Przypisy | edytuj kod

  1. Jasiński, Rodowód pierwszych Piastów, s. 248.
  2. Mikołaj Gładysz: Zapomniani krzyżowcy. Polska wobec ruchu krucjatowego w XII – XIII wieku. Warszawa: DiG, 2004, s. 374. ISBN 83-7181-311-2.
  3. Mikołaj Gładysz W sprawie udziału polskiego księcia w II krucjacie jerozolimskiej (1147–1149) w: Krzyżowcy, kronikarze, dyplomaci Błażej Sliwiński red. Gdańskie Studia z Dziejów Średniowiecza, tom 4, Gdańsk – Koszalin, 1997, ss. 33-52
  4. Jan Długosz, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis, I, s. 576
  5. Domniemany pobyt Templariuszy w Opatowie. kolegiataopatow.sandomierz.opoka.org.pl. [dostęp 2012-04-30].
  6. W. Kadłubek, Kronika polska, Wrocław 2003, s. 169–171.
  7. a b Paweł Becker: Bitwa pod Wąbrzeźnem. Urząd Miasta Wąbrzeźno. [dostęp 2012-04-25].
  8. a b Witalis Szlachcikowski: Legendy, podania, wspomnienia i inne ciekawostki z okolic Wąbrzeźna / zebr. i oprac. w r. 1961 Witalis Szlachcikowski ; [oprac. meryt. i korekta: Sabina Olszewska, Aleksandra Kurek].. Wąbrzeźno: Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna im. Witalisa Szlachcikowskiego, 2009. ISBN 978-83-87605-67-4.
  9. Cytat z: A. Teterycz–Puzio, Henryk Sandomierski, Kraków 2009, s. 120.
  10. Mitra na monetach książąt piastowskich (pol.). [dostęp 2012-04-24].
  11. a b Za: Foundation for Medieval Genealogy: Swabia, nobility (ang.). [dostęp 2011-09-14].

Notatki | edytuj kod

  1. opinię tę oparł Jan Długosz na nieistniejącym dziś zachodnim tympanonie fundacyjnym – ukazującym zakonników-rycerzy
  2. pierwsza wzmianka o osadzie Wambrez w miejscu dzisiejszego Wąbrzeźna, jako własności biskupów chełmińskich pochodzi z 12 kwietnia 1246 r.

Bibliografia | edytuj kod

Źródła
  • Kadłubek W., Kronika polska, Ossolineum, Wrocław 2003, ​ISBN 83-7316-258-5​, s. 169–171.
Opracowania

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Henryk Sandomierski" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy