Iluminacja (film)


Iluminacja (film) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Iluminacja – polski fabularno-dokumentalny esej filmowy z 1973 roku w reżyserii Krzysztofa Zanussiego, nakręcony na podstawie autorskiego scenariusza. Bohaterem Iluminacji jest intelektualista Franciszek Retman (Stanisław Latałło), który poszukuje prawdy o życiu i śmierci – najpierw w nauce, następnie zaś w religii.

Iluminacja została entuzjastycznie przyjęta przez środowisko polskiej inteligencji. Na ogół doceniano brawurową formę wykonania i poruszoną w nietuzinkowy sposób problematykę konfliktu między wiarą a nauką. Dzieło Zanussiego zdobyło Złotego Lamparta na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Locarno, zwyciężyło również na Festiwalu „Młodzi i Film” w Koszalinie, a na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych reżyser otrzymał Nagrodę Specjalną Jury.

Spis treści

Opis fabuły | edytuj kod

Bohaterem filmu jest Franciszek Retman, młody intelektualista z Pułtuska, który początkowo studiuje fizykę na Uniwersytecie Warszawskim. Jako student wikła się w romans z Małgorzatą; na wakacje wyjeżdża w Tatry, gdzie mocno przeżywa śmierć swojego przyjaciela, taternika. Gdy okazuje się, że Małgorzata jest w ciąży, Retman musi się z nią ożenić. Stypendium studenckie nie pozwala mu utrzymać rodziny, toteż Franciszek bierze urlop dziekański i rozpoczyna pracę w wytwórni sprzętu medycznego. Później przenosi się do kliniki psychiatrycznej, gdzie poddaje się płatnym badaniom snów. Rozczarowany niemożnością zgłębienia tajemnicy śmierci człowieka, Franciszek poszukuje prawdy w klasztorze kamedułów. Ostatecznie Franciszek wraca do Warszawy, kończy przerwane studia i zostaje asystentem. Otwiera przewód doktorski w marcu 1968 roku, jednakże wówczas daje o sobie znać nadwerężone serce[1].

Obsada | edytuj kod

Produkcja | edytuj kod

Krzysztof Zanussi, reżyser filmu, w 1984 roku

Po sukcesie Życia rodzinnego Krzysztof Zanussi zapragnął wrócić do eksperymentów formalnych zastosowanych w Strukturze kryształu. Myślał wówczas o stworzeniu „filmu z pogranicza gatunków: fabuły, filmu dokumentalnego i eseju, poświęconego rozważaniom o pewnych problemach światopoglądowych, które stawia przed dzisiejszym człowiekiem nauka”[2]. Temat przyszłego filmu podsunęli mu widzowie w trakcie dyskusji poświęconej Strukturze kryształu. Reżyser, stając przed postawionym sobie wyzwaniem, miał świadomość ryzyka niepowodzenia projektu[3]. O samym tytule filmu Zanussi wypowiadał się następująco:

Używając w tytule słowa „iluminacja”, chcę podkreślić, że wysiłki umysłu nie są warunkiem wystarczającym dla osiągnięcia oświecenia. Człowiek musi przebyć wiele chorób i doświadczeń, aby przybliżyć się do prawdy, sama wiedza mu nie wystarcza. Doświadczenia życia są tak samo jedną z postaci prawdy, jak nauka i jej poszukiwania[4].

O ile fabularne zdarzenia w Iluminacji koncentrują się na losach fikcyjnej postaci Franciszka Retmana (odgrywanego przez Stanisława Latałłę), o tyle większą uwagę Zanussi przywiązywał do części dokumentalnej, na którą składała się na ekranie obecność między innymi profesorów Władysława Tatarkiewicza oraz Iwa Białynickiego-Biruli. Jak twierdził Zanussi: „Korzystałem ze współpracy ludzi spoza środowiska aktorskiego, aby zachować wspólny mianownik warstwy inscenizowanej i dokumentalnej”[3]. Do każdego ważnego wydarzenia w życiu bohatera dopisane zostały naukowe interpretacje – zdjęcia, dokumenty, schematy, rysunki, wykłady oświatowe tudzież fragmenty filmów naukowych, a także dyskusje naukowe. Zdjęcia do filmu Zanussiego zrealizował Edward Kłosiński, używając do tego celu na przemian klasycznej kamery 35 mm oraz lekkiej kamery 16 mm, tak aby film jak najbardziej przypominał reportaż[5]. Muzykę do Iluminacji napisał Wojciech Kilar, w szczególnych dla postaci Retmana momentach używając sygnałów dźwiękowych w postaci fletu, śpiewu chóralnego, skrzypiec oraz fortepianu, które miały szczególnie poruszyć widza[6].

Odbiór | edytuj kod

Iluminacja spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem ze strony polskiej inteligencji, stając się dla niej filmem kultowym[7]. Jak pisał po latach ksiądz Andrzej Luter, film Zanussiego na tle ideologii obowiązującej wówczas w polskiej kinematografii był ewenementem:

Na zewnątrz wiadoma ideologia, zakłamanie, wszystko zgodne z linią partii i oto wchodzę na prawie pustą salę tego komunistycznego kina [Robotnik] i oczom nie wierzę. Olśnienie, na ekranie obraz antymaterialistyczny, metafizyczny, transcendentny wręcz, z elementami onirycznymi, zrealizowany w formie eseju [...]. Doskonale pamiętam, że oglądając w tym marnym kinie Robotnik dzieło Zanussiego, widziałem odwzorowanie moich ówczesnych wyborów i poszukiwań [...]. Postać Franciszka stała się dla mnie najważniejszą figurą artystyczną tamtego czasu, przez którą patrzyłem na własne życie[8].

Zdaniem Ryszarda Ciarki „Iluminacja jest filmem dziwnym, który z jednej strony, zdawałoby się, sugeruje proste do odgadnięcia przesłanie [...], z drugiej zaś strony pozostawia do dziś wiele pytań i frapuje swoją niezwykłością”[9]. Jerzy Uszyński twierdził, że w Iluminacji ukazana została „swoista nieprzystawalność refleksji do materii życia”, a Zanussi „odsłonił niewydolność współczesnej kultury” w obliczu pytań ostatecznych[7]. Sławomir Bobowski uznał film Zanussiego za „niezwykły [...] ekranowy esej, który pozostaje jednak utworem fabularnym o młodym polskim Fauście szukającym wiedzy absolutnej”[10]. Robert Birkholc zauważył, że „poruszając tak fundamentalne kwestie Zanussi mógł łatwo popaść w patos, ale lekko ironiczna forma eseju oraz bezpretensjonalna kreacja Stanisława Latałły chronią film przed intelektualnym banałem”[11]. Miłosz Stelmach opisywał Iluminację jako wzorcowy przykład eseju filmowego, w którym „destabilizacja fikcyjnego świata przejawia się [...] w autotematycznych zabiegach, eliptycznej narracji czy poluzowaniu przyczynowo–skutkowych więzów”, ale również w eksponowaniu autorskiej wypowiedzi[12]. Jakub Majmurek, analizując konflikt nauki i wiary w Iluminacji, twierdził, że u Zanussiego „pewność, jakiej szuka nowoczesny podmiot (w akcie zawierzenia religijnemu dogmatowi lub metodzie naukowej) zawsze zawiera w sobie swoje własne przeciwieństwo”[13].

Również poza Polską Iluminacja wywołała szeroki oddźwięk. Ben Sachs dla magazynu „Chicago Reader” porównał film Zanussiego do prac Jean-Luca Godarda, a nagłe cięcia montażowe w Iluminacji – do „przedzierania się przez stos artykułów naukowych”[14]. Zdaniem czasopisma „Time Out” nagłe cięcia montażowe oraz „autotematyczne zabiegi są miejscami irytujące, lecz częściej wystarczająco prowokują do uważności”[15]. Bardziej sceptyczny wobec Iluminacji był Dan Sullivan z „Film Comment”, nazywając technikę Zanussiego „gwałtownym montażem melodramatycznych teledysków”, a przesłanie samego filmu – „równie śliskim jak wiedza, za którą podąża główny bohater”[16].

Nagrody i festiwale | edytuj kod

Scorsese: Masterpieces of Polish Cinema | edytuj kod

Martin Scorsese uznał Iluminację za jedno z arcydzieł polskiej kinematografii i w 2014 roku wytypował ją do prezentacji w Stanach Zjednoczonych oraz Kanadzie w ramach festiwalu polskich filmów Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema[18][19].

Nawiązania | edytuj kod

Zanussi kontynuował motyw duchowych poszukiwań wiary przez naukowca w filmie Imperatyw (1982). Bohater Imperatywu, matematyk Augustyn – imię stanowi odwołanie do św. Augustyna – przyjaźni się z prawosławnym profesorem teologii, zadręczając się pytaniami o Boga[20].

Przypisy | edytuj kod

  1. Słodowski 1996 ↓, s. 222.
  2. Marczak 2011 ↓, s. 145.
  3. a b Marczak 2011 ↓, s. 146.
  4. Kłys 2005 ↓.
  5. Marczak 2011 ↓, s. 147.
  6. Marczak 2011 ↓, s. 148–149.
  7. a b Marczak 2011 ↓, s. 157.
  8. Luter 2009 ↓, s. 10.
  9. Ciarka 1997 ↓, s. 96.
  10. Bobowski 1996 ↓, s. 11.
  11. Birkholc 2014 ↓.
  12. Stelmach 2018 ↓, s. 100–101.
  13. Majmurek 2014 ↓, s. 72.
  14. Sachs 2014 ↓.
  15. Illumination, directed by Krzysztof Zanussi | Film review (ang.). Time Out London. [dostęp 2019-06-24].
  16. Sullivan 2014 ↓, s. 77.
  17. Iluminacja w bazie filmpolski.pl
  18. Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema – oficjalna strona projektu w języku angielskim. mspresents.com. [dostęp 2014-02-26].
  19. Polskie filmy Martina Scorsese. vice.com. [dostęp 2014-03-24].
  20. Majmurek 2014 ↓, s. 71.

Bibliografia | edytuj kod

  • RobertR. Birkholc RobertR., „Iluminacja”, reż. Krzysztof Zanussi, Culture.pl, 13 lutego 2014 [dostęp 2019-06-24] .
  • SławomirS. Bobowski SławomirS., Dyskurs filmowy Zanussiego, Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, 1996, ISBN 83-7091-033-5 .
  • RyszardR. Ciarka RyszardR., Wiedza, Wiara i Nadzieja, „Kwartalnik Filmowy” (18), 1997, s. 96-98 .
  • TomaszT. Kłys TomaszT., Krzysztofa Zanussiego kino intelektualne, [w:] EwelinaE. Nurczyńska-Fidelska (red.), Kino polskie w trzynastu sekwencjach, Kraków: Rabid, 2005 .
  • AndrzejA. Luter AndrzejA., W poszukiwaniu sensu życia, „Kino” (6), 2009, s. 10-13 .
  • MariolaM. Marczak MariolaM., Niepokój i tęsknota: kino wobec wartości. O filmach Krzysztofa Zanussiego, Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, 2011, ISBN 978-83-7299-704-3 .
  • JakubJ. Majmurek JakubJ., Mądrość Mefista albo Krzysztof Zanussi jako reżyser nowoczesny, [w:] JakubJ. Majmurek (red.), Zanussi. Przewodnik Krytyki Politycznej, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2014, s. 58-78 .
  • BenB. Sachs BenB., A trio of revivals showcases physicist-turned-filmmaker Krzysztof Zanussi, Chicago Reader, 28 kwietnia 2014 [dostęp 2019-06-24]  (ang.).
  • JanJ. Słodowski JanJ., Iluminacja, [w:] JanJ. Słodowski (red.), Leksykon polskich filmów fabularnych, Warszawa: Wiedza i Życie, 1996, s. 232, ISBN 83-86805-62-5 .
  • MiłoszM. Stelmach MiłoszM., Na manowcach przygody: Esej filmowy i polskie kino lat 70., „Kwartalnik Filmowy” (104), 2018, s. 95–105 .
  • DanD. Sullivan DanD., Illumination, „Film Comment”, 50 (1), 2014, s. 77 .

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (film):
Na podstawie artykułu: "Iluminacja (film)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy