Imperium Osmańskie


Na mapach: 41°N 29°E/41,000000 29,000000

Imperium Osmańskie w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Imperium Osmańskie[a] – państwo rządzone przez dynastię Osmanów, istniejące od końca XIII w. do roku 1922, od 1453 ze stolicą w Stambule, u szczytu potęgi w XVI–XVIII wieku obejmujące większość Bliskiego Wschodu, Afryki Północnej i południowo-wschodniej Europy.

Spis treści

Nazwa | edytuj kod

Nazwa „Imperium Osmańskie” jest pochodzenia europejskiego i nigdy nie była używana przez samych Osmanów, którzy w stosunku do swojego państwa używali takich określeń jak „Devlet-i Âliye” („Wysokie Państwo”, porównaj także „Wysoka Porta”) albo „Devlet-i Âli-Osmân” („państwo domu Osmanów”). Najczęściej jednak chcąc określić swoją tożsamość poddani imperium w typowo średniowieczny sposób podkreślali swój związek z dynastią, nazywając się po prostu „Osmanami” (Osmanli), czyli „ludźmi Osmana”. Powstanie nowego plemienia wokół eponimicznego przywódcy było zjawiskiem typowym dla epoki postmongolskiej, gdy po zagładzie starych plemion wśród koczowników zachodził proces retrybalizacji[1][2]. W pierwszych latach istnienia dynastii każdy kto podążał za Osmanem i przyłączył się do jego grupy był uważany za jednego z Osmanów, niezależnie od przynależności etnicznej czy religijnej, chociaż prawdą jest że większość pierwszych „Osmanów” stanowili Turcy i muzułmanie. Później przez Osmanów rozumiano osmańską elitę rządzącą, askerî, która była odróżniana od poddanych râya, zarówno muzułmanów jak i niemuzułmanów. „Elity imperium uważały siebie za Osmanów i używały słowa «Turcy» jako obraźliwego określenia na niewykształconą populację poddanych anatolijskich wieśniaków”[3].

Ta sytuacja wiazała się z faktem, że w klasycznym okresie istnienia imperium (od XV do XVII w.) było ono rządzone przez mających chrześcijańskie pochodzenie niewolników sułtana, którzy trafiali na dwór bądź jako jeńcy bądź też w wyniku branki (devşirme) wśród râya. „W pałacu otrzymywali gruntowne muzułmańskie i tureckie wykształcenie, a ich nauczycielami byli muzułmańscy Turcy. Byli oni nade wszystko niewolnikami sułtana osmańskiego, tworząc jego gwardię i od niego zależąc. Nie uznawali anatolijskich Turków ani żadnej innej grupy etnicznej za równą sobie”[4]. Ponieważ muzułmanie nie mogli być niewolnikami, prowadziło to do sytuacji w której Turcy i inne muzułmańskie narody imperium były rządzone przez synów chrześcijańskich Słowian, Greków, Albańczyków i innych. Co więcej, także sama dynastia Osmanów, chociaż pierwotnie bez wątpienia turecka, później miała charakter etnicznie mieszany ze względu na małżeństwa z rodami panującymi Bizancjum, Serbii i Bułgarii oraz praktykę rozmnażania się przez niemuzułmańskie niewolne konkubiny. Elita imperium posługiwała się językiem osmańskim, który ze względu na zapożyczenia z arabskiego i perskiego był odmienny od tureckiego używanego przez anatolijskich wieśniaków. Tworzona w języku osmańskim literatura była także po większej części niezrozumiała dla niewykształconych mas[3].

Należy także podkreślić, że Osmanowie nigdy nie nazywali swojego kraju Turcją, gdyż takie słowo po prostu nie istniało w ich języku. Jak już wiemy, określenie „Turcy” było w nim zarezerwowane dla anatolijskich wieśniaków. W stosunku do zamieszkiwanego przez nich regionu Osmanowie używali starej greckiej nazwy, „Anadolu” (polskie Anatolia). Nazwa „Turcja” pojawiła się po raz pierwszy w XII-wiecznej łacinie, w formie „Turchia”, i została utworzona przez krzyżowców, którzy w Anatolii spotkali mówiących po turecku Turków, odróżnianych przez nich od mówiących po arabsku Saracenów. Pod koniec istnienia imperium osmańskiego tureccy nacjonaliści szukali nazwy dla „kraju Turków”, i ostatecznie wybrano formę „Türkiye”, wywodzącą się od powstałej pod koniec XIII wieku włoskiej nazwy kraju, „Turchia”. Nazwę „Türkiye” spopularyzował Mustafa Kemal Atatürk i stała się ona oficjalną nazwą kraju na mocy konstytucji z 1924 roku[5]. Z uwagi na powyżej przedstawione problemy „społeczność uczonych specjalizująca się w studiach osmanistycznych ostatnimi czasy właściwie wyrzuciła takie wyrażenia jak «Turcja», «Turcy», i «turecki» z listy dopuszczalnego słownictwa, deklarując jako obowiązujące używanie wyrażenia «osmański» i jego pochodnych, zaś pozwalając na używanie jego «tureckiego» rywala jedynie w kontekstach językowych i filologicznych”[6].

Początek i rozwój do zdobycia Konstantynopola | edytuj kod

Początki | edytuj kod

Jedyne zachowane Akçe Osmana (1299? – ok. 1324), potwierdzające imię jego ojca Ertuğrula. Zbiory Muzeum Archeologicznego w Stambule

Powstanie dynastii Osmanów wiąże się z zamętem, w jakim znalazła się Anatolia po podboju Sułtanatu Rum przez Mongołów po bitwie pod Kösedağ w roku 1243. Sułtanat stopniowo popadał w stan anarchii i na jego zachodnich obrzeżach, w strefie przygranicznej z Cesarstwem Bizantyńskim, powstał wkrótce szereg małych państw, do których należy zaliczyć także to utworzone przez Osmanów. Ówczesna Anatolia była już w znacznej mierze sturkizowana, zaś nowe plemiona tureckie przybyły do niej pod naporem Mongołów. Według ich własnej tradycji Osmanowie mieli wywodzić się z należącego do Oguzów plemienia Kayı, które przybyło do Anatolii z regionu Merwu około roku 1230. Jego wódz, Ertuğrul (druga połowa XIII w.), miał wstąpić na służbę sułtana Rum i zająć wraz ze swoim plemieniem okolice dzisiejszego Söğüt w północno-zachodniej Anatolii. Toponimia wskazuje na to, że Kayı przybyli do Anatolii już w XI wieku, niemniej istnienie Ertuğrula potwierdza obecność jego imienia na dwóch zachowanych monetach jego syna, Osmana (1299? – ok. 1324), od którego dynastia wzięła swoją nazwę. Bicie własnej monety przez Osmana sugeruje, iż zaczął on działać niezależnie od Seldżuków. Jedynym współczesnym mu źródłem pisanym, które wspomina Osmana, jest kronika bizantyńskiego historyka Jerzego Pachymeresa (zm. ok. 1310), który opisuje, jak w roku 1302 pokonał on armię bizantyńską pod Bafeonem w pobliżu Nikomedii. W ciągu następnej dekady Osman przejął kontrolę nad ziemiami na zachód od rzeki Sakarya i równiną Brusy, chociaż aż do końca swojego panowania nie udało mu się opanować żadnego znaczącego miasta. Po wieloletniej blokadzie bizantyńskie miasta poddały się dopiero jego synowi, Orchanowi (ok. 1324–1362) – Brusa (tur. Bursa), która stała się pierwszą stolicą Osmanów, w roku 1326, Nikea (İznik) w roku 1331 i Nikomedia (Izmit) w roku 1337. Jednocześnie ok. roku 1346 Osmanowie podbili emirat Karasu i przejęli jego flotę, co stało się zaczątkiem ich późniejszej potęgi morskiej. W tym samym roku Orchan zawarł sojusz z Janem Kantakuzenem (1347–1354) i oddziały osmańskie wspierały go w toczącej się na Bałkanach bizantyńskiej wojnie domowej. Wykorzystując pobyt wojsk osmańskich w Tracji syn Orchana, Sulejman (zm. 1357), w roku 1352 zajął twierdzę Tzympe, a w roku 1354 pozbawioną murów przez trzęsienie ziemi twierdzę Gallipoli, zdobywając tym samym pierwsze osmańskie przyczółki w Europie. W tym samym roku Osmanowie odebrali Eretnie Ankarę, jednak w Anatolii stali wobec sojuszu Eretny z Karamanidami. W roku 1362 ponownie utracili Ankarę na rzecz Eretny, by w jakiś czas później ją odzyskać[7][8][9][10].

Murad i Bajezid | edytuj kod

Wielki Meczet w Bursie, wzniesiony na polecenie Bajezida I (1389–1402)

Następca Orchana, Murad I (1362–1389) w roku 1369 zdobył Adrianopol (Edirne) i wkrótce przeniósł do niego swoją stolicę. Następnie Osmanowie rozpoczęli wojnę z Bułgarami i Serbami, oraz pokonali tych drugich w bitwie nad Maricą w roku 1371. To zwycięstwo „zapewniło Osmanom większą część ówczesnego państwa bułgarskiego, podczas gdy Serbowie i Bizantyńczycy zostali sprowadzeni do statusu płacących trybut wasali osmańskiego sułtana[11]. W drugiej połowie lat siedemdziesiątych w Anatolii Osmanowie zaanektowali północną część bejliku Germiyan, wraz z jego stolicą Kütahyą, oraz bejlik Hamid. Ta ostatnia aneksja poważnie zagroziła Karamanidom i w 1387 zaatakowali oni posiadłości Osmanów. W odpowiedzi Murad ściagnął oddziały swoich chrześcijańskich wasali z Bałkanów i odniósł zdecydowane zwycięstwo, po którym dotychczas jeszcze niezależni władcy Anatolii uznali jego zwierzchność. Jedynym wyjątkiem był rządzący w Sivasie Kadı Burhaneddin (1381/1382 – ok. 1398), który wcześniej zdetronizował dynastię Eretny. Jednocześnie kontynuowano ekspansję na Bałkanach i w roku 1387 Osmanowie zajęli Saloniki. Jednak gdy Murad był zajęty sprawami Anatolii, Serbowie, Bułgarzy i Bośniacy zjednoczyli się przeciwko niemu i pokonali osmańską armię pod Plocznikiem w roku 1388. Błyskawiczna osmańska kampania tego samego roku zmusiła Bułgarów do kapitulacji. Z kolei wiosną następnego roku Serbowie zostali rozgromieni w bitwie na Kosowym Polu, w której Murad zginął. Syn Murada, Bajezid (1389–1402), do roku 1392 dokonał brutalnej aneksji większości anatolijskich bejlików, jednakże w tym roku doznał klęski z rąk Burhaneddina i musiał zrezygnować z podbicia Karamanidów. W roku 1393 podbił on Carstwo Tyrnowskie i zmusił do złożenia hołdu Stefana Lazarevicia (1389–1427). Następnie jego armie zajęły Tesalię, zaś po tym jak Paleologowie odmówili potwierdzenia swojej podległości Bajezid rozpoczął blokadę Konstantynopola. W tym samym czasie inna osmańska armia narzuciła bezpośrednie zwierzchnictwo Albanii. W roku 1396 Bajezid ujął i stracił ostatniego bułgarskiego cara Iwana Szyszmana (1371–1395), a następnie rozgromił zmobilizowaną przeciwko niemu krucjatę w Bitwie pod Nikopolis. To zwycięstwo w Europie wzmocniło także pozycję Bajezida w Anatolii i w roku 1397 wreszcie podbił on Karamanidów, a rok później po tym, jak Burhaneddin zginął w walce z Ak Kojunlu, także Sivas. Te podboje w Azji doprowadziły do konfrontacji Bajezida z Timurem (1370–1405), który w roku 1402 zadał mu druzgocącą klęskę w bitwie pod Ankarą[12][13][14][15][16].

Synowie Bajezida i zdobycie Konstantynopola | edytuj kod

Mihrab Zielonego Meczetu w Bursie, wzniesionego na polecenie Mehmeda I (1403–1421)

Timur przywrócił władzę w Anatolii obalonym przez Osmanów dynastiom i tym samym utracili oni większość zdobyczy w regionie. Bajezid wkrótce zmarł w niewoli, a jego synowie rozpoczęli walkę o sukcesję po ojcu, z której ostatecznie w roku 1413 zwycięsko wyszedł Mehmed I (1403–1421). Trzy lata później stłumił on groźny bunt Şeyha Bedreddina i pokonał wspieranego przez hospodara wołoskiego Mirczę (1386–1418) Mustafę, swojego prawdziwego lub rzekomego brata, który po klęsce znalazł schronienie w Bizancjum. W trakcie swego panowania Mehmed ponownie podbił niektóre zachodnie bejliki i pokonał Karamanidów. Murad II (1421–1444, 1446–1451) natychmiast po wstąpieniu na tron stanął w obliczu rewolt uwolnionego przez Bizancjum Mustafy, którego uznano za sułtana w europejskich posiadłościach Osmanów, oraz anatolijskich władców zhołdowanych przez Mehmeda I. W 1422 roku pokonał on jednak Mustafę, a rok później kolejny bunt swojego brata, by następnie podporządkować sobie wszystkie państwa zachodniej Anatolii z wyjątkiem Dżandarydów i Karamanidów. W kolejnych latach Murad skoncentrował się na wojnie z Wenecją, której rezultatem było odzyskanie w roku 1430 utraconych po bitwie pod Ankarą Thessalonik. Głównym rywalem Osmanów stało się teraz Królestwo Węgier. W latach 1441–1442 Osmanowie doznali szeregu porażek z rąk Jana Hunyadyego, jednak ostatecznie pokonali Węgrów i ich sojuszników w bitwach pod Warną w roku 1444 i na Kosowym Polu w roku 1448. Mehmed II (1444–1446, 1451–1481) rozpoczął swoje panowanie od przygotowań do oblężenia Konstantynopola, który ostatecznie zdobył 29 maja 1453 roku i „imperium Osmanów objęło sukcesję po imperium bizantyńskim”[17].

Państwo, społeczeństwo i życie religijne | edytuj kod

Osmanowie byli początkowo koczowniczym plemieniem utworzonym wokół osoby eponimicznego przywódcy, w sposób charakterystyczny dla epoki postmongolskiej. Ich pierwsi władcy nosili tytuł chana lub chunkara i dopiero co do Murada I jest pewne, iż przyjął tytuł sułtana. Zgodnie z koczowniczo-turecką tradycją państwo należało do rodziny, której przewodził ojciec. Jego terytorium było podzielone na domeny rządzone przez synów, określone terytoria otrzymywali też dowódcy wojskowi. Znaczną rolę w pierwszych sukcesach Osmanów odegrał etos wojowników dżihadu, ghazich, którzy zasilali ich szeregi znęceni możliwością zdobycia łupów w graniczącym z terytorium Osmanów Bizancjum. Swoje znaczenie miał także fakt rosnącej presji demograficznej w przeludnionej po przybyciu uciekinierów przed mongolską inwazją centralnej Anatolii. Po podboju równin Bitynii, które nie nadawały się na pastwiska, Osmanowie zaczęli w swe szeregi przyjmować ludność osiadłą, w tym także chrześcijan. Ten ostatni fakt był zgodny z tradycjami seldżuckiej Anatolii, gdzie chrześcijan od muzułmanów nie dzieliły wyraźne społeczne bariery, istniał natomiast silny konflikt pomiędzy mieszkańcami miast, wyznającymi ortodoksyjny, sunnicki islam i hołdującymi wyrafinowanej perskiej kulturze, a koczownikami, których ludowa odmiana islamu była przesiąknięta środkowo-azjatyckim szamanizmem. W obu tych formach islamu ważną rolę odgrywały mistyczne tarikaty, takie jak bardziej arystokratyczny i wywodzący się od związanej z Rumim tradycji perskiej Mevleviyye oraz ludowy, przechowujący w sobie elementy chrześcijaństwa i szyizmu Bektaşiyye. Prawdopodobnie początkowo także Osmanowie byli związani z bardziej heteredoksyjnymi nurtami islamu, ale z biegiem czasu stali się oni patronami prawowiernego sunnizmu, w czym znaczną rolę odegrały ich rosnące związki z miejskimi bractwami religijnymi, tak zwanymi ahi[18][2][19][15].

Administracja Osmanów w tym okresie miała charakter wojskowy i kontynuowała tradycje seldżuckie. Do końca epoki opierała się ona głównie na anatolijskich rodach takich jak Evrenos, Mikail i Çandarlı, spośród których rekrutowali się wyżsi dowódcy i wezyrowie. Halil Hayreddin Paşa Çandarlı (zm. 1387) był pierwszym wielkim wezyrem, który łączył uprawnienia dowódcy armii z byciem najwyższym zastępcą sułtana w zakresie administracji cywilnej, co stało się później charakterystyczną cechą osmańskiego systemu rządów. To jemu także przypisuje się powołanie tak kojarzonych z Osmanami instytucji jak doborowa piechota janczarów i związany z jej powstaniem system poboru chrześcijańskich dzieci, tzw. devşirme. Janczarowie wraz z doborowym korpusem spahisów stanowili stałą armię sułtana, tzw. kapıkulu. Wcześniej Orchan utworzył regularne oddziały müsellem, piechotę yaya i nieregularne oddziały Akıncı. Rdzeń armii szybko zaczęli jednak stanowić konni spahisi utrzymujący się z dzierżonych od państwa timarów. Ci timarioci pełnili także rolę najniższego szczebla osmańskiej administracji, bezpośrednio reprezentując ją w stosunku do podległych im chłopów. Ogół timarów w danym regionie tworzył sandżak, któremu przewodził sandżakbej, będący jednocześnie namiestnikiem i dowódcą timariotów ze swojego regionu. Z kolei regionalna grupa sandżaków tworzyła prowincję (ejalet), zarządzaną przez bejlerbeja, na polu walki pełniącego rolę dowódcy podlegających mu sandżakbejów. Aż do reform tanzimatu osmańskie społeczeństwo dzieliło się na dwie podstawowe grupy: râya, którzy byli ponoszącymi wszelkie ciężary poddanymi sułtana, i askerî, którzy służąc sułtanowi jako żołnierze i urzędnicy byli zwolnieni z większości ciężarów. To w rękach tych ostatnich koncentrowała się większość bogactwa, a obok świeckich podwładnych sułtana do askerî zaliczali się także ulemowie[20][21][22][23].

Złoty wiek | edytuj kod

Mehmed Zdobywca | edytuj kod

Portret Mehmeda II (1444–1446, 1451–1481) autorstwa Gentile Belliniego. Zbiory National Gallery w Londynie

Trzy lata po zdobyciu Konstantynopola Mehmed II poniósł klęskę z rąk Hunyadyego w trakcie odsieczy Belgradu, ale nie zatrzymało to ekspansji Osmanów. W roku 1459 zaanektowali oni Serbię, a w latach 1460 i 1461 udało im się podbić odpowiednio Despotat Morei oraz Cesarstwo Trapezuntu, i tym samym zlikwidować ostatnie pozostałości panowania bizantyńskiego. Przy okazji podboju Trapezuntu zaanektowano też państwo Dżandarydów. W roku 1461 Osmanów zaatakował hospodar wołoski Wład III (1448, 1456–1462, 1476), jednak odwetowy najazd sułtana w następnym roku doprowadził do osadzenia na Wołoszczyźnie podporządkowanego mu Radu (1462–1473, 1473–1474, 1474 i 1474–1475). W roku 1463 Mehmed podbił Królestwo Bośni, ale w odpowiedzi na jego dawne terytorium wkroczyli Węgrzy. Jednoczesne zajęcie Argos doprowadziło do wybuchu drugiej wojny z Wenecją, która po zajęciu Szkodry i Durrës wspierała walczącego z Osmanami na terenie Albanii Skanderbega (zm. 1468). W roku 1468 Mehmed II zajął terytoria Karamanidów, jednak podporządkowane im niegdyś plemiona nadal podnosiły bunty w imieniu pretendentów z ich rodu, którzy byli popierani przez władcę Ak Kojunlu, Uzun Hasana (1452–1478). Ten ostatni zawarł sojusz z Wenecją i Osmanowie stanęli w obliczu jednoczesnego ataku z zachodu i wschodu. To zagrożenie zniknęło dopiero, gdy Mehmed pokonał Uzun Hasana w decydującej bitwie pod Başkentem w 1473 roku. W roku 1478 Osmanowie zdobyli Szkodrę i ostatecznie podporządkowali sobie Albanię, co przypieczętował pokój z Wenecją zawarty w następnym roku. Podczas swojego panowania Mehmed II zmusił do uznania swojej zwierzchności także kolonie genueńskie nad Morzem Czarnym, a w roku 1475 Chanat Krymski. W roku 1480 jego armia zaatakowała Rodos i zajęła Otranto na południu Włoch, jednak planowanemu atakowi na Rzym zapobiegła śmierć Mehmeda II w następnym roku[17][24][25].

Bajezid II i Selim Groźny | edytuj kod

Meczet Bajezida II w Stambule

Wojny Mehmeda II wymagały rabunkowej wręcz polityki fiskalnej i jeszcze za jego życia opozycja wobec niej skupiła się wokół jego najstarszego syna, Bajezida (1481–1512), który w walce o władzę po śmierci ojca pokonał swojego brata Cema. Na początku swojego panowania, w roku 1484, Bajezid poprowadził kampanię przeciwko Mołdawii, zdobywając Budziak, poza tym jednak zarzucił politykę podbojów. „Po krótkich wojnach z Wenecją i Węgrami następowały rozejmy, nie wnoszące żadnych istotnych zmian w układ wzajemnych stosunków czy obopólne granice”[26]. Podobnie nierozstrzygnięta była wojna z Mamelukami, toczona w latach 1485–1491. W sumie „panowanie Bajezida II było okresem wielkiego rozwoju gospodarczego w stabilnej i bezpiecznej atmosferze”, a stworzone wówczas warunki „utorowały drogę wielkim podbojom Selima I i Sulejmana I[27].

Jego łagodna polityka zawiodła jednak w przypadku turkmeńskich plemion Anatolii, których styl życia był nie do pogodzenia z osmańskim sposobem rządzenia. Ich przywódcą stał się Isma'il I (1501–1524) z szyickiego rodu Safawidów, który po podboju Ak Kojunlu otwarcie rzucił wyzwanie Osmanom. Pojednawcza postawa Bajezida nie przystawała do sytuacji i został on obalony przez swojego syna Selima I (1512–1520), który był przywódcą frakcji opowiadającej się za bardziej zdecydowanymi działaniami. Selim miał stracić 40 tys. zwolenników Isma’ila w Anatolii, po czym w roku 1514 pokonał jego samego w decydującej bitwie na równinie Czałdyran. W jej wyniku Selim zajął górzysty region rozciągający się od Erzurumu do Diyarbakıru, co sprawiło że „Anatolia była chroniona przed najazdami ze wschodu, a szlaki wiodące do Azerbejdżanu, na Kaukaz i do Bagdadu stały dla Osmanów otworem”[28]. Najazd Selima na emirat Dulkadir w następnym roku doprowadził do konfrontacji z Mamelukami. Ich armia została pokonana najpierw 24 sierpnia 1516 roku pod Mardż Dabik w pobliżu Aleppo, a następnie 22 stycznia 1517 roku pod Ar-Rajdanijją w pobliżu Kairu. W rezultacie sułtanat mameluków przestał istnieć, a jego terytorium zostało wcielone do państwa Osmanów, poza tym Turcy opanowali niewielki skrawek lądu na północ od zatoki Adeńskiej, zaś Szarif Mekki wysłał Selimowi klucze do świętych miast i zadeklarował swoje posłuszeństwo[28][29].

Sulejman Wspaniały | edytuj kod

Meczet Sulejmana w Stambule, wybudowany pod nadzorem sułtańskiego architekta Sinana[30]

W wyniku podbojów Selima dochody Osmanów podwoiły się, a ponadto kontrolowali oni teraz „najznakomitsze ośrodki na światowym szlaku handlowym”[31]. Wyposażony w tak powiększone zasoby syn Selima, Sulejman (1520–1566), mógł urzeczywistnić plan światowych podbojów. Już w roku 1521 zdobył Belgrad, by rok później odebrać joannitom Rodos. W roku 1526 rozbił węgierską armię w bitwie pod Mohaczem, w której zginął król Ludwik II Jagiellończyk (1516–1526), a następnie zajął Budę. Osmanowie jednak wycofali się z Węgier, uważając bezpośrednie rządy za zbyt kosztowne, planując natomiast uczynić z królestwa kraj zależny. Węgierski sejm wybrał na króla Jana Zápolyę (1526–1540), ale wkrótce potem stronnicy Habsburgów wysunęli przeciwko niemu kontrkandydaturę arcyksięcia Ferdynanda (1526–1564). W następnym roku Ferdynand zajął Budę i wygnał Zápolyę. W odpowiedzi na to w roku 1529 Sulejman ponownie najechał Węgry i zajął Budę, przywracając władzę zależnego od siebie Zápolyi, i docierając nawet do Wiednia, od którego jednak odstąpił po krótkim trzytygodniowym oblężeniu. Nie zakończyło to jednak wojny pomiędzy Sulejmanem a Habsburgami i sytuację na Węgrzech chwilowo ustabilizował dopiero rozejm z 1533 roku, na mocy którego Ferdynand uznał władzę Zápolyi. Kiedy jednak ten umarł w 1540 Ferdynand ponownie ogłosił się królem Węgier, co doprowadziło do tego iż w 1541 Sulejman przeprowadził kampanię w obronie praw małoletniego syna Zápolyi, Jana Zygmunta (1541–1571). W wyniku tej wyprawy Osmanowie zajęli Budę i Węgry na półtora wieku zostały rozbite na trzy części – zachodnią i północno-zachodnią pod władzą Habsburgów, środkową pod władzą osmańskiego paszy i wschodnią, gdzie powstało zależne od Osmanów Księstwo Siedmiogrodu[32][33].

Sulejman prowadzi swoją armię przeciwko Safawidom podczas wojny persko-tureckiej w 1554. Ilustracja do Süleymanname (1558). Zbiory Biblioteki Pałacu Topkapı

Wojna z Habsburgami toczyła się nie tylko na Węgrzech, ale także na Morzu Śródziemnym. Jeszcze w ostatnim roku panowania Selima algierski korsarz Hayreddin poszukując legitymizacji swojej władzy uznał osmańską zwierzchność, otrzymując w zamian tytuł paszy i wojskowe posiłki. Był to początek osmańskiej obecności w Maghrebie. Po tym gdy w roku 1531 genueński admirał Andrea Doria zdobył Koron w Morei Sulejman przekazał Hayreddinowi dowództwo nad ogółem osmańskich sił morskich, mianując go kapudan-i deria – wielkim admirałem. W roku 1534 Hayreddin zdobył Tunis, wyrzucając z ich stolicy sprzymierzonych z Hiszpanami Hafsydów. Ci zwrócili się o pomoc do Karola V (1516–1556), który osobiście stanął na czele floty i odbił miasto w roku 1535. Odtąd Hafsydzi mieli panować jako wasale Habsburgów. W 1536 Sulejman zawarł antyhabsburski sojusz z królem Francji Franciszkiem I (1515–1547) i francuska flota wspierała Osmanów przy nieudanej próbie zdobycia Korfu w trakcie kolejnej wojny z Wenecją. W 1538 Hayreddin pokonał Andrea Dorię pod Prevezą, „co uczyniło go niekwestionowanym panem całego Morza Śródziemnego”[32]. W obliczu osmańskiej przewagi Wenecjanie w 1540 zawarli pokój, zrzekając się wysp na Morzu Egejskim oraz oddając Monemvasię i Nauplion w Morei. W następnym roku Karol V zaatakował Algier, musiał jednak się wycofać gdy gwałtowna burza zniszczyła połowę jego floty. Chociaż walki trwały nadal, jednak wojna utknęła w martwym punkcie. W Habsburgach Sulejman „napotkał siłę, która posiadała zasoby, chociaż prawdopodobnie jeszcze nie wojskową organizację, na poziomie jego własnych” i wojna z nimi „zakończyła okres ciągłych osmańskich podbojów”[34]. W 1547 Sulejman zawarł z Habsburgami pięcioletni rozejm, na mocy którego Ferdynand zatrzymał kontrolowaną przez siebie część Węgier w zamian za roczny trybut, zaś w tureckiej wersji traktatu Karol V zrezygnował z używania tytułu cesarza, występując jedynie jako „król Hiszpanii”. „Jakkolwiek niewielkie byłyby rzeczywiste habsburskie ustępstwa, dla sułtana traktat posiadał wielkie symboliczne znaczenie. [...] trybutarny status Habsburgów potwierdzał jego roszczenia do uniwersalnej zwierzchności, a tytularne koncesje Karola potwierdzały jego roszczenia do tytułu cesarza”[35].

Ceremonialny jatagan Sulejmana stworzony pod nadzorem nadwornego jubilera Ahmeda Tekelü, ok. 1525 - 1530. Zbiory Metropolitan Museum of Art[36]

W Azji głównym przeciwnikiem Sulejmana byli Safawidzi, z którymi toczył szereg wojen w latach 1532–1555. W 1533 Sulejman wyruszył z wyprawą na wschód i w 1534 jego wezyr Ibrahim Pasza zdobył stolicę Safawidów, Tebriz, zaś w następnym roku zajął Bagdad. Ta kampania zakończyła się aneksją Azerbejdżanu i Iraku, zaś zwierzchność Osmanów uznali także lokalni możnowładcy w Gilanie i Szyrwanie. W 1538 Osmanowie podporządkowali sobie także Basrę, a osmańska flota wyruszyła przeciwko portugalskiemu Diu w Gudźaracie i chociaż fortecy nie udało się zdobyć, to w drodze powrotnej zajęto Aden, który bronił dostępu do Morza Czerwonego. W 1548 na osmańskim dworze schronił się brat Tahmaspa (1524–1576), Alghas Mirza, i Sulejman poparł jego roszczenia do tronu. Wbrew zapewnieniom Alghasa poddani Tahmaspa pozostali jednak wierni szachowi i pomimo krótkotrwałej okupacji Tebrizu ostatecznie Osmanowie musieli się wycofać z zajętych terytoriów. Konflikt osmańsko-safawidzki za czasów Sulejmana zakończył pokój z Amasyi zawarty w 1555, na mocy którego Osmanowie zatrzymywali wschodnią Anatolię, Azerbejdżan i Irak. Jeszcze wcześniej, w roku 1552, Osmanowie podjęli próbę odbicia z rąk portugalskich Ormuzu, co jednak nie powiodło się i ograniczyło osmańską żeglugę do Zatoki Perskiej[37][38][39][40].

Wojna z Habsburgami wybuchła ponownie gdy w 1551 zwierzchność Ferdynanda uznał namiestnik Siedmiogrodu Jerzy Martinuzzi. Osmański atak na Siedmiogród w następnym roku doprowadził do zdobycia Temesváru, gdzie utworzono nowy bejlerbejik. W 1556 Sulejmanowi ostatecznie udało się przywrócić władzę podporządkowanego mu Jana Zygmunta w księstwie. Jeszcze w 1551 bejlerbej Algieru, Turgut, zdobył Trypolis, co w roku 1555 przyniosło mu tytuł bejlerbeja Trypolitani. Pozycję Osmanów w regionie ugruntowała zwycięska bitwa morska w pobliżu wyspy Dżerba, stoczona w roku 1560. Ostatnie lata panowania Sulejmana upłynęły w cieniu rywalizacji o następstwo tronu pomiędzy jego synami, Selimem a Bajezidem. Bajezid uciekł do safawidzkiego Iranu, jednak Sulejmanowi udało się w 1561 uzyskać zgodę na jego zgładzenie u Tahmaspa. W 1565 Osmanowie podjęli wielką wyprawę mającą na celu zdobycie zajmowanej przez joannitów Malty, jednak oblężenie, w trakcie którego zginął Turgut, zakończyło się porażką. Chcąc powetować sobie tą klęskę, Sulejman w następnym roku wyprawił się na Węgry, by zdobyć Szigetvár. Twierdza została zdobyta, lecz sułtan zmarł przed zakończeniem oblężenia[41][42].

Selim II i wezyrat Mehmeda Sokollu | edytuj kod

Meczet Selima II w Edirne, wybudowany pod nadzorem sułtańskiego architekta Sinana[43]

Sulejman był ostatnim z linii osmańskich sułtanów, których osobowość decydowała o kształcie imperium, a panowanie stanowiło odrębną erę. Był także ostatnim sułtanem, który regularnie dowodził armią na polu bitwy, przy czym umierając w trakcie kampanii zasłużył sobie na miano męczennika. Już w trakcie jego panowania epoka szybkich osmańskich podbojów zakończyła się. Wszystko to sprawiło, że następne pokolenia Osmanów z nostalgią wspominały jego panowanie i w szczególności w burzliwym XVII stuleciu uważały przywrócenie instytucji z czasów jego rządów za gotowy model reform. Politykę Sulejmana starał się kontynuować jego wielki wezyr, Sokollu Mehmed Pasza, który kierował administracją imperium aż do swojej śmierci w roku 1579. Zdobycie przez Rosję Kazania w 1552 i Astrachania w 1556 zagroziło osmańskiej pozycji nad Morzem Czarnym oraz tradycyjnym szlakom handlowym prowadzącym z Krymu do Azji Środkowej. W 1569 Osmanowie próbowali odbić Astrachań z rąk rosyjskich, jednak wyprawa zakończyła się niepowodzeniem. Sukcesem natomiast okazał się atak na wenecki Cypr w roku 1570. Zajęcie wyspy sprowokowało jednak kontratak połączonej floty chrześcijan, która zadała Osmanom druzgocącą klęskę w bitwie pod Lepanto w 1571. Osmanowie jednak odbudowali swoją flotę i w tej sytuacji Wenecjanie pogodzili się z utratą Cypru na mocy traktatu z 1573. W 1574 Osmanowie zdobyli Tunis, tym razem ostatecznie, i oznaczało to koniec panowania Hafsydów[44][45].

Państwo, społeczeństwo i życie religijne | edytuj kod

W 1453 Mehmed II kazał stracić wielkiego wezyra Çandarlı Halil Paszę, co tradycyjnie uznaje się za koniec epoki dominacji starych arystokratycznych rodów w osmańskim rządzie. Od tej pory najwyższe stanowiska w państwie zajmowali niewolnicy (kul) sułtana, którzy rekrutowali się z chrześcijan trafiających na dwór w wyniku devşirme, jako jeńcy lub w drodze kupna. W pałacu odbierali oni odpowiednie wykształcenie, po czym stawali się namiestnikami, dowódcami wojskowymi lub wezyrami sułtana. Jednocześnie nadal pozostawali niewolnikami i byli dużo mniej niezależni niż niegdyś piastujący te stanowiska przedstawiciele dawnej arystokracji. Nie posiadali żadnych rodzinnych więzi z administrowanymi przez siebie muzułmańskimi społecznościami i jako niewolnicy nie mogli pretendować do godności sułtana. Ich kariera w całości zależała od władcy, który mógł ich dowolnie promować, degradować lub nawet skazywać na śmierć[46][47]. W tym ustroju „pałac był czymś więcej niż tylko królewską rezydencją. Tu sułtańscy niewolnicy pobierali fachowe nauki, po których zakończeniu mianowani byli na wysokie państwowe urzędy”[46]. To dlatego Said Amir Arjomand pisze o osmańskim państwie jako o imperium patrymonialno-biurokratycznym, w którym „wprowadzając silny element biurokratycznej racjonalizacji jednocześnie nadal traktowano administrację imperium jako przedłużenie domostwa sułtana”[48].

Ceramiczna lampa w kształcie dzbana, malowana podszkliwnie, wyprodukowana na potrzeby ponownego wyposażenia Kopuły na Skale. İznik, 1549. Zbiory British Museum[49][50]

O ile urzędy wezyra, sandżakbeja i bejlerbeja były w tym okresie w zasadzie zastrzeżone dla niewolników sułtana, to inaczej rzecz miała się z pozostałymi stanowiskami w administracji, które zazwyczaj były zajmowane przez muzułmańskich absolwentów medres. Muzułmaninem z pochodzenia był z reguły m.in. skarbnik (defterdar), którego znaczenie stopniowo wzrastało w XVI wieku. Spośród absolwentów medres rekrutowali się także sędziowie (kadi), którzy podlegali władzy dwóch najwyższych sędziów imperium (kadiasker), jednego dla Rumelii i drugiego dla Anatolii[51]. „Pod wieloma względami sędziowie byli najważniejszymi osobami w administracji imperium”[52]. Nie tylko rozstrzygali oni legalne spory wymagające arbitrażu, ale także prowadzili działalność notarialną, odnotowując sprzedaż własności, małżeństwa, spadkobranie i inne przyziemne, lecz ważne czynności. Na zlecenie sułtana wykonywali także inne administracyjne obowiązki, a wraz z urzędnikami podlegających im sądów stanowili przeciwwagę dla władzy namiestników prowincji i innych lokalnych urzędników[52]. Ważnym zjawiskiem do którego doszło w XVI wieku był wzrost pozycji muftiego Stambułu, którego zaczęto wówczas nazywać także szejch al-islam. Chociaż nie miał on władzy wykonawczej i nie zasiadał w radzie (dywanie) sułtana, to zgodnie z muzułmańską teorią prawa był pośrednikiem pomiędzy prawem bożym a codziennymi sprawami doczesnego świata. Ważniejszy dla jego wyniesienia być może okazał się jednak osobisty prestiż jakim cieszyli się sprawujący ten urząd Kemalpaşazâde (mufti 1525 - 1534) i Ebussuûd Efendi (mufti 1545 - 1574). Mufti Stambułu stał się najwyższym prawnym autorytetem imperium, którego głównym zadaniem było wydawanie fatw rozstrzygających problemy związane z interpretacją szariatu[53][54].

Szariat nie był jedynym źródłem prawa w imperium - oprócz niego istniało jeszcze kanun, prawo sułtańskie, regulujące przede wszystkim kwestie prawa publicznego i administracyjnego. Kanun miał pierwotnie postać sułtańskich fermanów, wydawanych w określonych sytuacjach, i ciągle rosnący zbiór takich konkretnych rozstrzygnięć miał pozostać jego lwią częścią. Inną kategorię stanowiły edykty dotyczące określonego regionu lub grupy społecznej. Powstanie tego rodzaju przepisów kanunu wiązało się często z osmańską praktyką spisywania praw i zwyczajów obowiązujących w nowo podbitym terytorium, które były uchylane tylko w razie wyraźnej sprzeczności z szariatem lub ogólnymi zasadami osmańskiego prawa. Kanunname danego sandżaku zawierało także spis podatkowy oraz prawa i obowiązki miejscowych timariotów i râya. Ten spis pozwalał na stwierdzenie przed każdą kampanią czy sandżakbej przyprowadził ze sobą przepisaną prawem liczbę timariotów i tym samym uniemożliwiał zagarnianie ich ziemi na rzecz prywatnego majątku lokalnych możnowładców. Oprócz tych zbiorów istniało jeszcze Kanun-i osmani, zawierające ogólne przepisy odnoszące się do całego państwa. Pierwsze kodyfikacje kanunu pojawiły się pod koniec XV wieku i kolejne kompilacje były wydawane w XVI wieku[55][56]. W tradycji osmańskiej Sulejman nosi przydomek „Kanuni” - „Prawodawca”[57]. Prawo imperium osmańskiego było pluralistyczne także dlatego, ponieważ w zgodzie z muzułmańską tradycją członkowie każdej religijnej społeczności (np. prawosławni chrześcijanie) - mieli prawo do samodzielnego rozstrzygania spraw pomiędzy sobą (zob. Millet). Poza tym w państwie Osmanów dominowała hanaficka szkoła prawa i każdy, niezależnie od swojej religii, miał prawo do wniesienia sprawy przed sąd tej szkoły. Tym samym sprawy pomiędzy muzułmanami a niemuzułmanami były rozstrzygane zgodnie z zasadami hanafickimi[58].

Podboje Selima wyznaczają początek nowej epoki w dziejach Osmanów, odtąd bowiem nie byli oni już pograniczną turecką dynastią, ale panowali nad samym centrum świata muzułmańskiego, co wiązało się ze wzrastającą rolą islamu jako źródła legitymizacji władzy oraz osłabieniem elementu czysto tureckiego na rzecz wpływów arabskich i perskich[31][59]. W XV wieku Osmanowie uzasadniali swoje prawa do tronu za pomocą zakorzenionych w tureckiej tradycji i ludowej wersji islamu opowieści, zgodnie z którymi ostatni sułtan Seldżuków mianował pierwszego sułtana Osmanów swoim prawnym następcą, ten zaś miał wywodzić się od legendarnego przodka zachodnich Turków, Oguz-chana, i pojąć za żonę córkę derwisza. Rywalizacja z szyickimi Safawidami oraz rozszerzenie osmańskiego panowania na większość Bliskiego Wschodu doprowadziła do zwrócenia się Osmanów ku bardziej uniwersalistycznej wersji sunnizmu. Podporządkowanie sobie Mekki i Medyny pozwoliło sułtanom na przyjęcie tytułu „Sługi Dwóch Świątyń”, zaś w 1537 wydano dekret nakazujący budowę meczetu w każdej wiosce. Najbardziej monumentalnym wyrazem coraz głębszego utożsamiania się z sunnicką ortodoksją były wspaniałe meczety stawiane przez kolejnych sułtanów od Mehmeda II aż po Sulejmana, które zdominowały krajobraz stolicy. Dzięki podbojom imperium stało się także centrum międzynarodowej społeczności muzułmańskich ulemów, których wpływy ciągle wzrastały[60].

Wiek XVII | edytuj kod

Kryzys gospodarczy i przeobrażenia systemu podatkowego | edytuj kod

Dywan modlitewny z kolekcji J.F. Ballarda, wyprodukowany ok. 1575 - 1590, prawdopodobnie w Stambule. Wisząca lampa nawiązuje do słynnego „Wersetu Światła” (Koran, XXIV, 35). Zbiory Metropolitan Museum of Art[61]

Klęska pod Lepanto i śmierć wielkiego wezyra Mehmeda Sokollu są tradycyjnie uważane za początek końca złotego wieku Imperium Osmańskiego[62]. Kryzys, który nadszedł niedługo potem, nie może być jednak wiązany z jedną militarną porażką i śmiercią jednego męża stanu, jakkolwiek dotkliwe byłyby te zdarzenia. Miał on wymiar strukturalny i był związany z fundamentalnymi społeczno-gospodarczymi przemianami w imperium i jego otoczeniu. Jak już pisaliśmy, gdy Selim pokonał Mameluków i Safawidów przejął jedne z najważniejszych szlaków handlowych na świecie, stanowiące zachodni kraniec tzw. jedwabnego szlaku, którym od stuleci krążyły dobra wymieniane pomiędzy Indiami i Azją Wschodnią a Europą. Ustanowienie europejskiej żeglugi na Oceanie Indyjskim sprawiło jednak, że coraz większa część tego handlu pomijała Bliski Wschód, obierała zaś drogę dookoła Afryki. Imperium Osmańskie z państwa zajmującego samo centrum światowego handlu stało się terytorium położonym na jego obrzeżach, odciętym od najważniejszych szlaków żeglugowych przebiegających przez Atlantyk i Ocean Indyjski. Ponadto wspomniane powyżej rosyjskie podboje doprowadziły do przejęcia przez Moskwę tradycyjnych szlaków handlowych łączących Europę z Azją Środkową i nawet Iran pod rządami Abbasa I (1588 - 1629) zaczął prowadzić handel bezpośrednio z Europą poprzez port Bandar-e Abbas, pomijając osmańskie pośrednictwo[63][64].

Osmanie zostali odcięci od Oceanu Indyjskiego, ponieważ ich flota nie stanowiła już równorzędnego przeciwnika dla sił Europejczyków. Klęska pod Lepanto oznaczała ostateczne wycofanie się osmańskiej marynarki także z zachodniej części Morza Śródziemnego i utratę kontroli nad Maghrebem, nawet jeśli władcy Trypolitanii, Tunisu i Algieru nadal nominalnie uznawali zwierzchność sułtana. Ich siły morskie nie stanowiły już jednak integralnej części osmańskiej floty, lecz przeszły na samodzielną działalność korsarską. Utratę dochodów z handlu przyprawami z Azji zrekompensował rozwijający się od drugiej połowy XVI wieku handel kawą z Jemenu. Upadek osmańskiej marynarki miał jednak konsekwencje także dla floty handlowej, ponieważ zaczęła być ona wypierana przez statki europejskie, lepiej chronione przed atakami joannitów oraz angielskich i holenderskich piratów, którzy zaczęli zagrażać komunikacji we wschodniej części Morza Śródziemnego. Niebezpieczne stało się nawet Morze Czarne, gdzie działali Kozacy zaporoscy. Zasady handlu pomiędzy Europejczykami a imperium regulowały tzw. kapitualacje, w ramach których Osmanie przyznali obcym kupcom liczne przywileje, dążąc przede wszystkim do zaopatrzenia rynku w odpowiednią ilość towarów. W rezultacie stopniowo Europejczycy zaczęli obsługiwać także coraz większą część wewnętrznego handlu imperium, a wielu jego poddanych starało się uzyskać prawdziwe lub fikcyjne zatrudnienie w europejskich placówkach dyplomatycznych, co gwarantowało dostęp do podatkowych i handlowych przywilejów[65][66][67].

Inną konsekwencją wielkich odkryć geograficznych był napływ gigantycznych ilości srebra z hiszpańskiej Ameryki, co doprowadziło do dramatycznego obniżenia wartości osmańskiej srebrnej monety, akçe. W 1534 roku dochód centralnego skarbca osiągnął pięć milionów złotych dukatów, lecz w 1591 suma ta była warta jedynie połowę swojej dawnej wartości, ponieważ podatki w większości były pobierane w akçe. Wartość wynagrodzeń żołnierzy kapıkulu, państwowych urzędników oraz dochody timariotów systematycznie spadały, zaś w rezultacie w miejsce dawnej dyscypliny i oddania rozpowszechniała się wśród nich coraz większa niechęć do państwowej służby oraz szerzyło się łapownictwo i sprzeniewierzenia. Chcąc jakoś zaradzić sytuacji rząd uciekał się do drastycznych środków, takich jak psucie monety, co jednak tylko pogarszało sytuację[68]. Pomimo kilku reform monetarnych ostatecznie w XVII i XVIII wieku akçe zdewaluowało się do tego stopnia, że znikło z rynku i pozostało jedynie monetą rachunkową[67].

Jednym ze sposobów na poradzenie sobie z ciągle powiększającym się deficytem budżetu było również podwyższanie podatków. W trakcie wojny z Austrią w latach 1593 - 1606 wymiar cizye zwiększył się cztero- lub pięciokrotnie, lecz dochody wciąż były niewystarczające. Nadzwyczajne podatki avarız zostały podniesione i przekształcone w regularne roczne należności, płatne w gotówce. Wiele podatków płatnych w naturze nie tylko podniesiono, ale zamieniono na podatki pieniężne, które odtąd stały się głównym źródłem dochodów państwa. Było to posunięcie pod pewnymi względami postępowe, ale wiązało się z rosnącym obciążeniem fiskalnym, zwłaszcza chrześcijan, które zaczęło budzić ogólne niezadowolenie[69].

Stopniowo powszechną praktyką stała się również dzierżawa podatków (iltizam). Dzierżawca podatkowy (multazim) zobowiązywał się zapłacić określoną sumę pieniędzy z góry w zamian za prawo do ściągania podatków z określonego źródła. Każda suma, którą ściągnął powyżej zapłaconej państwu kwoty, była jego zyskiem. Z punktu widzenia skarbu państwa ten system miał tą zaletę, że gwarantował natychmiastowy dostęp do gotówki. Na dłuższą metę jego oczywistą wadą był jednak fakt, że dzierżawca podatkowy, posiadający krótkoterminową umowę (zazwyczaj na okres trzech lat), nie był zainteresowany utrzymaniem produktywności powierzonego mu źródła podatków, a znaczna część nałożonych obciążeń z założenia nigdy nie docierała do skarbu. Rosnące obciążenia podatkowe stworzyły podatny grunt dla lokalnych rebelii, zaś seria złych zbiorów około 1600 roku jeszcze pogorszyła sytuację. W rezultacie na przełomie XVI i XVII wieku Anatolia stała się ogniskiem działań zbrojnych band zwanych celalî, z którymi nie mogły poradzić sobie siły rządowe[70][71].

Wojny przełomu XVI i XVII stulecia, rebelie celalî i zmiany w osmańskiej armii | edytuj kod

Błękitny Meczet w Stambule wzniesiony na polecenie Ahmeda I (1603 - 1617), pod nadzorem sułtańskiego architekta Mehmeda Aği[72]

Niemożność stłumienia rebelii celalî była jednym z widomych świadectw upadku osmańskiej armii. Wojna z Safawidami, jaka toczyła się w latach 1578 - 1590, zakończyła się zwycięstwem Osmanów i zajęciem przez nich Kaukazu, Azerbejdżanu i zachodniego Iranu aż do Nahawandu. Te sukcesy były jednak w dużej mierze rezultatem zaabsorbowania szacha Abbasa I walkami z chanem Buchary Abdullahem II (1557 - 1598) i w latach 1603 - 1606 odbił on utracone terytoria, wykorzystując zaangażowanie Osmanów w wojnę z Austrią (1593 - 1606). To w trakcie tego ostatniego konfliktu Osmanowie zetknęli się z nowym sposobem prowadzenia wojny, wykorzystującym fortyfikacje polowe oraz współdziałanie pikinierów z muszkieterami. Pomimo zwycięstwa pod Mezőkeresztes w 1596 kolejne walki dobitnie pokazały, że nadal polegająca głównie na timariockiej kawalerii osmańska armia ma poważne trudności w starciu z tak zorganizowanymi oddziałami i [73][74] „era osmańskiej militarnej supremacji nad europejskimi przeciwnikami dobiegła końca”[75]. Wojna ostatecznie pozostała nierozstrzygnięta, jednak kończący ją traktat w Zsitvatörök z 1606 przewidywał zwolnienie Habsburgów z płaconego dotychczas Osmanom trybutu[76][77].

Ogromne koszty długoletnich wojen z Iranem i Austrią były istotną przyczyną rosnącej presji podatkowej państwa, co doprowadziło do rebelii celalî. Doświadczenia z wojny z Austrią oraz klęski poniesione w walce z nowo sformowanym przez Abbasa korpusem muszkieterów zmusiły osmański rząd do podjęcia prób zreformowania armii. Zwiększono ponad dwukrotnie liczbę janczarów zaś szeregi piechoty wzmocniono także zatrudniając ochotników, potrafiących posługiwać się bronią palną, których nazywano sejmenami. Jednocześnie ponieważ kawaleria nie była już tak potrzebna jak dawniej, a trzeba było znaleźć pieniądze na utrzymanie dodatkowych piechurów, wiele timarów zamieniono w dzierżawy podatkowe. Ubocznym skutkiem tych reform była utrata przez korpus janczarów elitarnego charakteru. Zostało do niego dopuszczonych wielu rdzennych Turków, co osłabiło znaczenie devşirme. Sejmenowie rekrutowali się spośród râya, którzy przeniknęli także w szeregi timariotów, i to złamanie fundamentalnej dla całego ustroju zasady monopolu askerî na służbę sułtanowi przez ówczesnych osmańskich komentatorów było uważane za główną przyczynę zmierzchu imperium[78][79].

To właśnie wywodzący się z chłopstwa sejmenowie, którzy po zakończonej kampanii tracili zatrudnienie w armii, tworzyli trzon rebelii celalî. Chcąc z nią walczyć, rząd centralny przyznał bejlerbejom prawo do samodzielnego ściągania lokalnych podatków, z których miały być opłacane oddziały sejmenów, oraz zezwolił miejscowej ludności na formowanie milicji. Te posunięcia doprowadziły jednak tylko do dalszej anarchizacji Anatolii, bowiem zarówno oddziały sejmenów na żołdzie bejlerbejów, z reguły nieregularnie opłacane, jak i lokalne milicje, często przechodziły na stronę rebeliantów. W trakcie rebelii zaczęto także rozlokowywać garnizony w prowincjonalnych miastach. Ci żołnierze, nawet jeśli formalnie byli zaliczani do janczarów, otrzymywali wyjątkowo niski żołd i utrzymywali się z handlu lub wykonywania innych zawodów. W ich szeregi zaczęli też przenikać rzemieślnicy, chcący skorzystać z przysługujących sługom państwa zwolnień podatkowych. W rezultacie większość oddziałów wojska zaczęła przypominać raczej miejską milicję, niż regularną armię, chociaż część z tych żołnierzy regularnie zasilała wojska sułtana[80][81].

W 1602 wojska rządowe pokonały najważniejszego przywódcę celalî Karayazıcıego, rebelia jednak wybuchła z nową siłą, gdy w 1605 bunt podniósł przywódca kurdyjskiego klanu z Kilis Dżanbulat Ali Pasza. Dopiero w 1607 został on pokonany przez wielkiego wezyra Murada Paszę i ostatecznie w 1610 stracony. Walki z rebeliantami uniemożliwiły Osmanom zmobilizowanie pełni sił przeciwko szachowi Abbasowi, który tymczasem odnosił kolejne sukcesy na wschodzie[82][71][83]. W 1616 ukończono Błękitny Meczet wzniesiony na polecenie Ahmeda I (1603 - 1617), który wpisywał się w tradycję wcześniejszych „sułtańskich” meczetów, podniosły się jednak głosy, że Ahmed nie miał prawa stawiać budowli tego typu, w przeciwieństwie do swoich poprzedników nie odniósł bowiem żadnego wielkiego zwycięstwa nad niewiernymi[84]. Najważniejszym wydarzeniem panowania Osmana II (1618 - 1622) była wojna z Polską (1620 - 1621), jednak planowana osmańska inwazja została powstrzymana pod Chocimiem. Rok później sułtan został zamordowany przez janczarów[85][86], co stanowiło „zanegowanie świętego charakteru władcy, centralnego dla osmańskiego sułtanatu co najmniej od czasów Mehmeda Zdobywcy[87].

Wojna z Ligą Świętą | edytuj kod

 Osobny artykuł: V wojna austriacko-turecka. Bitwa pod Wiedniem w 1683

Zwycięstwo Jana III Sobieskiego nad oblegającą Wiedeń armią turecką w 1683 zapoczątkowało serię klęsk Turcji. W 1699 (na mocy pokoju w Karłowicach) Polska odzyskała część Ukrainy prawobrzeżnej i Podole (zajęte przez Turcję 1672), Habsburgowie otrzymali prawie całe Węgry, Wenecja – Moreę (Peloponez), Wyspy Egejskie i niektóre twierdze dalmatyńskie, Rosja – Azow i Zaporoże.

Wiek XVIII | edytuj kod

Sprawy wewnętrzne | edytuj kod

Postanowienia traktatu karłowickiego podważyły władzę sułtana Mustafy II. W 1703 roku zbuntował się oddział żołnierzy zaciężnych, którego poparli janczarzy, ulemowie i lud stolicy. Nowy mufti ogłosił, że lud ma prawo do wypowiedzenia posłuszeństwa sułtanowi, który nadużył władzy. Mustafę II zdetronizowano, a na tron wyniesiono Ahmeda III. Nowy sułtan szybko pozbył się swoich mocodawców. Piętnaście lat po wstąpieniu na tron wprowadził on erę tulipanów, czyli bezprecedensowe zainteresowanie i zafascynowanie europejskością oraz powrotem do tradycji zdobniczych Imperium Osmańskiego z XVI wieku. Era Tulipanów zakończyła się wybuchem powstania w 1730 roku, tzw. Buntem Czerwonych Turbanów, którego przyczyną były między innymi klęski na froncie perskim.

Sprawy zagraniczne | edytuj kod

W polityce zagranicznej Turcy pragnęli przywrócić starą granicę na środkowych Węgrzech czy Podolu. Jedyną metodą była wojna. Jedna z nich, VI wojna austriacko-turecka, zakończyła się dalszymi stratami na Bałkanach, lecz wojna rosyjsko-turecka (1710–1711), związana z klęską Karola XII w bitwie pod Połtawą, przyniosła korzyści związane z podpisaniem traktatu adrianopolskiego. Zmagania z Wenecją przyniosły natomiast odzyskanie półwyspu Peloponez. Na wschodzie, korzystając z podboju Persji przez afgańską dynastię Hotaki, zajęła bez walk Azerbejdżan, Gruzję, Chozestan i Kurdystan. W 1774 r. Rosja wyparła Osmanów z Besarabii i Krymu.

Próby reform i upadek | edytuj kod

Bitwa pod Navarino w 1827

W 1804 r. w Serbii wybuchło powstanie zakończone niepowodzeniem. W latach 1821–1829 od władzy tureckiej uwolniła się Grecja. Rosja próbowała wykorzystać zaistniałą sytuację, ale została powstrzymana przez Wielką Brytanię i Francję, które w wojnie krymskiej (1853-56) walczyły po stronie tureckiej. Powstanie bułgarskie w 1876 r. doprowadziło do nowej wojny turecko-rosyjskiej w 1877-78 r. Na mocy postanowień kongresu berlińskiego w 1878 Turcja utraciła prawie wszystkie posiadłości na Bałkanach oraz w Tunisie i Egipcie. W 1908 roku młodoturcy, czyli bojowe ugrupowanie nacjonalistów, w wyniku rewolucji doszli do władzy, którą utrzymali do 1918 r. Włochy wykorzystały kryzys w Turcji, aby zająć Libię i Trypolitanię w latach 1911–1912. Kraje bałkańskie usunęły Turków z Albanii i Macedonii w 1912-13 r. W 1914 r. Turcja przystąpiła do I wojny światowej po stronie Państw Centralnych. W wyniku tej wojny utraciła Syrię, Mezopotamię i nominalne zwierzchnictwo nad Egiptem i Kuwejtem.

Mapa etniczna Turcji 1911 Mapa etniczna wschodniej Anatolii, tureckiego Środkowego Wschodu i pogranicza turecko-perskiego 1910

10 sierpnia 1920 w Sèvres pod Paryżem wielki wezyr Damad Ferid Pasza podpisał w imieniu rządu Imperium Osmańskiego traktat w Sevres, dokonujący faktycznie rozbioru Turcji[88], praktycznie likwidujący armię turecką, pozbawiający Turcji suwerenności na pozostawionym jej terytorium. Rząd Kemala i Wielkie Zgromadzenie Narodowe Turcji odrzuciły traktat i uznały jego sygnatariuszy – delegację rządu osmańskiego – za zdrajców stanu[89]. Rozpoczęła się wojna o niepodległość Turcji(ang.). Początkowo pod kontrolą armii narodowej znajdowała się jedynie centralna Anatolia z siedzibą parlamentu i rządu w Ankarze. Warunki traktatu pokojowego miała narzucić Turcji ofensywa armii greckiej.

 Osobny artykuł: Wojna grecko-turecka (1919–1922).

Początkowo armia turecka ponosiła klęski w walce z armią grecką (bitwa pod Afyonkarahisar-Eskişehir (27 czerwca – 10 lipca 1921) w której doszło do przełamania linii obrony armii tureckiej i ofensywy greckiej zagrażającej bezpośrednio Ankarze). 3 sierpnia 1921 Fevzi Çakmak, zajmując nadal stanowisko premiera, zastąpił Ismeta Inönü na stanowisku Szefa Sztabu Generalnego rozpoczynając przygotowania do zatrzymania ofensywy wojsk greckich u wrót faktycznej stolicy Turcji. Wojska greckie przekroczyły rzekę Sakarya i znalazły się w odległości mniej niż 100 km od Ankary. 23 sierpnia 1921 armia grecka pod dowództwem gen. Anastasiosa Papoulasa uderzyła na pozycje wojsk tureckich dowodzonych przez Mustafę Kemala i Fevzi Çakmaka. Turcy stawili zaciekły opór. Po dwudziestu jeden dniach bezskutecznych prób przełamania frontu tureckiego armia grecka 13 września 1921 zaprzestała ofensywy na Ankarę i rozpoczęła odwrót. Był to punkt zwrotny wojny grecko-tureckiej.

Nastąpiła kontrofensywa armii tureckiej i ostatnia rozstrzygająca bitwa wojny grecko-tureckiej, bitwie pod Dumlupinar(ang.), która rozegrała się pomiędzy 26 a 30 sierpnia 1922, zakończyła się klęską armii greckiej i doprowadziła w konsekwencji do dotarcia armii tureckiej do wybrzeży Morza Egejskiego i ostatecznego wyparcia agresora z Azji Mniejszej. Traktat w Lozannie, zawarty 24 lipca 1923 już z republiką turecką zakończył wojnę grecko-turecką i zrewidował postanowienia traktatu z Sèvres na korzyść Turcji.

W 1923 roku Turcja stała się republiką, której pierwszym prezydentem został Mustafa Kemal Atatürk.

Kultura | edytuj kod

Imperium osmańskie było państwem wielokulturowym o charakterze militarno-religijnym. Szansę znacznego awansu społecznego stwarzało jedynie przejście na islam, jakkolwiek Osmanie tolerowali grecką arystokrację – prawosławnych chrześcijan, tzw. fanariotów, którzy sprawowali wiele wysokich urzędów w państwie tureckim – wykorzystywano ich między innymi jako tłumaczy. Wielu wysokich urzędników wywodziło się ponadto spośród Albańczyków (muzułmanów). Generalnie kultura imperium była militarystyczna, biurokratyczna (regulowano np. kolor ubrań i butów noszonych przez wyznawców poszczególnych religii[90]) i teokratyczna, ale nie nacjonalistyczna, a Turcy jako narodowość nie byli faworyzowani.

Wbrew panującym często stereotypowym opiniom, należy zwrócić uwagę na względną tolerancję religijną panującą w Imperium. Prześladowania ze względów religijnych nie były częste i zwykle stanowiły wyraz zemsty za bunty czy niepowodzenia wojenne w walkach z chrześcijanami, niekiedy także efekt fanatyzmu poszczególnych namiestników[91]. Tolerancja wobec Żydów stanowiła przyczynę migracji znacznej części Żydów Sefardyjskich (wygnanych w 1492 roku z Hiszpanii) na tereny Imperium, głównie do Salonik. Z drugiej strony nie-muzułmanie byli poddani instytucjonalnej dyskryminacji – musieli płacić władzom dodatkowe podatki i byli poddani różnym ograniczeniom prawnym. Chrześcijanie musieli dostarczać swoje dzieci jako janczarów do armii. Przejście na islam było także często jedyną drogą do kariery na sułtańskim dworze.

Prowincje | edytuj kod

Burgas, Bułgaria

W okresie swojego rozkwitu w skład imperium osmańskiego wchodziło 29 prowincji z Azji, Afryki i Europy, kilka księstw wasalnych (wśród których były Wołoszczyzna, Siedmiogród, Mołdawia, Algieria i Tunezja) oraz chanat krymski, które były zobowiązane do wierności państwu Osmanów.

Ciekawostki | edytuj kod

Imperium Osmańskie jako jedyny ówczesny kraj nie uznało rozbiorów Polski[b]. Na osmańskim dworze, podczas oficjalnych uroczystości, oczekiwać miał pusty fotel dla reprezentanta Rzeczypospolitej, a na pytanie padyszacha gdzie jest poseł Lechistanu, władca otrzymywał odpowiedź: „ambasador nie był w możności przybyć”[c]. Niektórzy[kto?] polemizują z tym stwierdzeniem uważając, że choć formalnie nie ma podpisu przedstawiciela tego kraju na żadnym międzynarodowym dokumencie dokonującym rozbioru Polski, to jednak nikt nie pytał osmańskich władz o zgodę na podział ziem Rzeczypospolitej. Uważają też, że u schyłku XVIII wieku w źródłach zarówno polskich, jak i osmańskich, z początku XIX w. brak jakichkolwiek wzmianek o „pustym fotelu posła z Lechistanu”. U schyłku XVIII w. Imperium Osmańskim w salach reprezentacyjnych nie używano europejskich mebli, także krzeseł i foteli. Jedynym „meblem” w sali audiencyjnej padyszacha był tron. Z poglądem, iż Imperium Osmańskie nie uznało rozbioru Rzeczypospolitej polemizował już anonimowy publicysta w broszurze „Do broni” wydanej w 1877 r. we Lwowie. Otóż jego zdaniem Porta „nie mogła uznawać lub nie uznawać rozbioru Polski, gdyż po roku 1856 nie należała do koncertu mocarstw europejskich, nie mogła zatem wypowiadać opinii o stosunkach międzynarodowych”. Zdaniem powyższego autora Imperium Osmańskie pośrednio uznało rozbiór Rzeczypospolitej, gdyż podobnie jak inne mocarstwa nie odmawiało carowi tytułu Króla Polskiego[92].

Inna teoria mówi, iż Imperium Osmańskie nie uznało rozbioru Polski, ponieważ prowadziło wówczas wojny z Rosją (1768–1774, 1787–1792, 1806–1812), która to zajęła największą część ówczesnej Rzeczypospolitej i że był to element gry politycznej.

Zobacz też | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. Jako nazwa państwa pisane wielką literą, jako nazwa imperium dynastii Osmanów – małą; dla drugiego znaczenia synonimem jest nazwa imperium ottomańskie.
  2. „Podkreślano przy tym, że Turcja pozostała jedynym państwem na świecie, które nie uznało rozbiorów Polski pod koniec XVIII stulecia. Ambasador turecki był jednym z pierwszych dyplomatów zagranicznych, akredytowanych przy rządzie RP” Eugeniusz Cezary Król: Polska i Polacy w propagandzie narodowego socjalizmu w Niemczech. 2006; „Turcja, która nigdy formalnie nie uznała rozbiorów I Rzeczpospolitej. [w:] Duchowe piętno społeczeństw: złożoność i przeobrażenia polskiej 2008. s. 213; „Turcja natomiast musiała być bliską każdemu Polakowi jako jedyne mocarstwo, które nigdy nie uznało prawnie rozbiorów Polski” Władysław Pobóg-Malinowski: Najnowsza historia polityczna Polski, 1864–1945. 1986; „To jakby na większą hańbę papiestwa tak się złożyło, że jedynym państwem, które nigdy nie uznało rozbiorów Polski, była „pogańska” Turcja. Turcja, której nikt nie zadał tak ciężkich ciosów, jak my” Tadeusz Gotówka: Stosunki polsko-watykańskie w Tysiącleciu. 1966.
  3. „Poseł Lechistanu jeszcze nie przybył – tak, według rozpowszechnionej w Polsce legendy, brzmiała formuła, którą przez cały okres rozbiorów powtarzano przy każdej prezentacji ambasadorów i dyplomatów na dworze sułtana Turcji”. Maciej Wilamowski, Konrad Wnęk, Lidia A. Zyblikiewicz: Leksykon polskich powiedzeń historycznych. 1998.

Przypisy | edytuj kod

  1. Murgescu i Berktay 2009 ↓, s. 23.
  2. a b Golden 1992 ↓, s. 304–306, 356–357.
  3. a b Ágoston i Masters 2009 ↓, s. xxvi.
  4. İnalcık 2006 ↓, s. 93.
  5. Ágoston i Masters 2009 ↓, s. 574.
  6. Soucek 2015 ↓, s. 8.
  7. Lindner 2007 ↓, s. 18, 25.
  8. Golden 1992 ↓, s. 358.
  9. Bosworth i in. 1995 ↓, s. 180–181, 191–192.
  10. Fleet 2009 ↓, s. 118–119; 121–123.
  11. Bosworth i in. 1995 ↓, s. 193.
  12. Bosworth i in. 1995 ↓, s. 192–193.
  13. Golden 1992 ↓, s. 362–363.
  14. Fleet 2009 ↓, s. 125–127, 129–130.
  15. a b İnalcık 2006 ↓, s. 21–23, 26–28.
  16. Reychman 1973 ↓, s. 47, 49.
  17. a b Bosworth i in. 1995 ↓, s. 194.
  18. Bosworth i in. 1995 ↓, s. 191–193.
  19. Fleet 2009 ↓, s. 119–121.
  20. Bosworth i in. 1995 ↓, s. 193–194.
  21. İnalcık 2006 ↓, s. 60, 108–109.
  22. Reychman 1973 ↓, s. 44–46.
  23. Fierro 2011 ↓, s. 357.
  24. Golden 1992 ↓, s. 365–366.
  25. İnalcık 2006 ↓, s. 39–41.
  26. Reychman 1973 ↓, s. 64.
  27. İnalcık 2006 ↓, s. 44.
  28. a b İnalcık 2006 ↓, s. 45.
  29. Reychman 1973 ↓, s. 66–67.
  30. Blair i Bloom 2012 ↓, s. 224.
  31. a b İnalcık 2006 ↓, s. 46.
  32. a b İnalcık 2006 ↓, s. 47-48.
  33. Reychman 1973 ↓, s. 68-69.
  34. Fierro 2011 ↓, s. 339.
  35. Fierro 2011 ↓, s. 340.
  36. Short Sword (Yatagan) from the Court of Süleyman the Magnificent (reigned 1520–66) (ang.). Metropolitan Museum of Art. [dostęp 11 luty 2021 r.].
  37. Fierro 2011 ↓, s. 338, 341–343.
  38. İnalcık 2006 ↓, s. 50.
  39. Smurzyński 2010 ↓, s. 606.
  40. Reychman 1973 ↓, s. 71, 73.
  41. Fierro 2011 ↓, s. 339, 341-343, 511, 513.
  42. İnalcık 2006 ↓, s. 49.
  43. Blair i Bloom 2012 ↓, s. 227.
  44. Fierro 2011 ↓, s. 344-345.
  45. İnalcık 2006 ↓, s. 50–54.
  46. a b İnalcık 2006 ↓, s. 90.
  47. Bosworth i in. 1995 ↓, s. 194, 202.
  48. Arjomand 2010 ↓, s. 260.
  49. mosque-lamp (ang.). British Museum.. [dostęp 16 luty 2021].
  50. Blair i Bloom 2012 ↓, s. 243.
  51. Fierro 2011 ↓, s. 359 - 360.
  52. a b Fierro 2011 ↓, s. 360.
  53. İnalcık 2006 ↓, s. 184, 186.
  54. Fierro 2011 ↓, s. 361.
  55. İnalcık 2006 ↓, s. 83 - 85.
  56. Fierro 2011 ↓, s. 355, 357, 362.
  57. Reychman 1973 ↓, s. 76.
  58. Fierro 2011 ↓, s. 362.
  59. Reychman 1973 ↓, s. 67.
  60. Fierro 2011 ↓, s. 349, 351.
  61. Carpet with Triple-Arch Design (ang.). Metropolitan Museum of Art. [dostęp 16 luty 2021 r.].
  62. Reychman 1973 ↓, s. 90.
  63. Fierro 2011 ↓, s. 363.
  64. İnalcık 2006 ↓, s. 46, 54 - 57.
  65. İnalcık 2006 ↓, s. 55 - 57, 63.
  66. Fierro 2011 ↓, s. 363, 400.
  67. a b Bosworth i in. 1995 ↓, s. 206.
  68. İnalcık 2006 ↓, s. 61.
  69. İnalcık 2006 ↓, s. 61 - 62.
  70. Fierro 2011 ↓, s. 377, 395 - 396.
  71. a b İnalcık 2006 ↓, s. 62.
  72. Blair i Bloom 2012 ↓, s. 230.
  73. Fierro 2011 ↓, s. 346 - 347, 358.
  74. İnalcık 2006 ↓, s. 54.
  75. Fierro 2011 ↓, s. 347.
  76. İnalcık 2006 ↓, s. 54 - 55.
  77. Fierro 2011 ↓, s. 346.
  78. İnalcık 2006 ↓, s. 59 - 61.
  79. Fierro 2011 ↓, s. 346 - 347, 358 - 359.
  80. Fierro 2011 ↓, s. 377 - 378.
  81. İnalcık 2006 ↓, s. 62 - 63.
  82. Fierro 2011 ↓, s. 377, 423.
  83. Smurzyński 2010 ↓, s. 629 - 630.
  84. Fierro 2011 ↓, s. 384.
  85. Reychman 1973 ↓, s. 97 - 98.
  86. Fierro 2011 ↓, s. 380.
  87. Fierro 2011 ↓, s. 380 - 381.
  88. W tym jej ziem etnicznych – Azji Mniejszej, na których ustanowiono strefy wpływów Wielkiej Brytanii, Francji, Włoch i Grecji.
  89. Czterech sygnatariuszy traktatu uznano za zdrajców stanu i pozbawiono tureckiego obywatelstwa.
  90. Por. Jason Goodwin, Lords of the Horizons, A history of the Ottoman Empire, Vintage, Londyn 1999, s. 96. Grecy nosili czarne spodnie i pantofle, Armeńczycy fioletowe pantofle i purpurowe spodnie, Żydzi błękitne spodnie i trzewiki. Podział ten dotyczy wyznawanej religii, a nie narodowości. Ponadto niektórzy uprzywilejowani innowiercy dostawali pozwolenie na noszenie stroju przysługującego Turkom – muzułmanom: żółtych pantofli i czerwonych spodni.
  91. T. Wasilewski, Historia Bułgarii, Wrocław 1988, s. 126.
  92. J.S. Łątka, Poseł Lechistanu, w: Historia powszechna, t. XIII, Kraków 2003, s. 163.

Bibliografia | edytuj kod

  • Gábor Ágoston, Bruce Masters: Encyclopedia of the Ottoman Empire. New York: Facts on File, 2009. ISBN 978-0-8160-6259-1.
  • Saïd Amir Arjomand: Legitimacy and political organisation: caliphs, kings and regimes. W: Robert Irwin: The New Cambridge History of Islam. Vol. 4. Islamic Cultures and Societies to the End of the Eightteenth Century. Cambridge: Cambridge University Press, 2010, s. 225 - 273. ISBN 978-0-521-83824-5.
  • Sheila S. Blair, Jonathan M. Bloom: Sztuka i Architektura Islamu 1250 - 1800. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Dialog, 2012. ISBN 978-83-63778-13-2.
  • C.E. Bosworth, E. Van Donzel, W.P. Heinrichs, G. Lecomte: The Encyclopaedia of Islam. New Edition. Volume VIII. Leiden: E.J. Brill, 1995. ISBN 90-04-09834-8.
  • Maribel Fierro (ed.): The New Cambridge History of Islam. Vol. 2. The Western Islamic World Eleventh to Eighteenth Centuries. Cambridge: Cambridge University Press, 2011. ISBN 978-0-521-83957-0.
  • Kate Fleet: The Cambridge History of Turkey. Volume I. Byzantium to Turkey 1071–1453. Cambridge: Cambridge University Press, 2009. ISBN 978-0-521-62093-2.
  • Peter B. Golden: An introduction to the history of the Turkic peoples: ethnogenesis and state-formation in medieval and early modern Eurasia and the Middle East. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1992. ISBN 978-3-447-03274-2.
  • Halil İnalcık: Imperium Osmańskie: epoka klasyczna 1300–1600. przeł. Justyn Hunia. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2006. ISBN 83-233-2194-9.
  • Marek Smurzyński: Iran pod panowaniem Safawidów i ich następców (XVI – XVIII w.). W: Anna Krasnowolska (red.): Historia Iranu. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 2010. ISBN 978-83-04-05047-1.
  • Rudi Paul Lindner: Explorations in Ottoman Prehistory. Ann Arbor: The University of Michigan Press, 2007. ISBN 0-472-09507-2.
  • Bogdan Murgescu, Halil Berktay: The Ottoman Empire. Thessaloniki: CDRSSE, 2009. ISBN 978-960-88963-7-6.
  • Jan Reychman: Historia Turcji. Wrocław Warszawa Kraków Gdańsk: Wydawnictwo Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1973.
  • Svat Soucek: Ottoman Maritime Wars, 1416–1700. Istanbul: The Isis Press, 2015. ISBN 978-975-428-554-3.
Kontrola autorytatywna (państwo historyczne):
Na podstawie artykułu: "Imperium Osmańskie" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy