Indianie Ameryki Północnej


Indianie Ameryki Północnej w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Kręgi kulturowe, grupy językowe i plemiona Indian Ameryki Płn. w początkach europejskiej kolonizacji kontynentu (XVII w.) – cz. zachodnia Kręgi kulturowe, grupy językowe i plemiona Indian Ameryki Płn. w początkach europejskiej kolonizacji kontynentu (XVII w.) – cz. wschodnia Przekazywanie wiedzy z pokolenia na pokolenie na podstawie historii utrwalonej przez indiańskiego artystę pismem obrazkowym na skórze Sekwoja, twórca alfabetu Czirokezów, litografia z 1828 roku Siuksowie z Wielkich Równin ok. 1875 roku Absolwenci rządowej szkoły z internatem dla Indian w Carlisle, koniec XIX w. „Grand Entry” – uroczysty początek jednego z licznych indiańskich festiwali pow-wow, Omaha, 1983 rok Członkowie zespołu rockowego Blackfire z plemienia Nawahów wykonują tradycyjną pieśń, 2004 r. Udział procentowy Indian zamieszkujących poszczególne hrabstwa Stanów Zjednoczonych w 1990 r.

Indianie Ameryki PółnocnejIndianami nazywa się niemal całą (z wyłączeniem Aleutów i Inuitów) autochtoniczną (tubylczą, rdzenną) ludność obu Ameryk o złożonej etnogenezie. Znaleziska archeologiczne i antropologiczne sugerują, że Ameryka Północna została zaludniona przez przybyszy z Azji co najmniej 12 tysięcy lat temu. Podczas ostatniej epoki lodowcowej ludzie przedostali się do niej przez Cieśninę Beringa. Późniejsze zróżnicowanie antropologiczne Indian jest wynikiem działania takich czynników jak dryf genetyczny i dobór naturalny, a także możliwego asymilowania jednostek czy małych grup z Oceanii i Australii (być może nawet z Europy).

Współcześnie Indianie Ameryki Północnej stanowią mieszankę etniczną, kulturową, językową i religijną z większym lub mniejszym wpływem elementów pochodzenia euro-amerykańskiego.

Spis treści

Pierwsi ludzie w Ameryce Północnej | edytuj kod

Najpopularniejszą hipotezą dotyczącą pojawienia się pierwszych ludzi w Ameryce Północnej jest koncepcja iż przeszli oni w epoce zlodowacenia z Azji do Ameryki po wynurzonej Beringii 14-12 tys. lat temu, istnieje również konkurencyjna hipoteza solutrejska. Obecnie zarówno niektóre znaleziska archeologiczne (np. obok meksykańskiego wulkanu Cerro Toluquilla czy nawet południowoamerykańskiego Parku Narodowego Serra da Capivara) wskazują, iż pierwsi ludzie pojawili się w Ameryce wcześniej niż przypuszczano do niedawna (zob. Kultura Clovis).

Podział geograficzny | edytuj kod

Ludy tubylcze ze Stanów Zjednoczonych i Kanady można dzielić m.in. według regionów geograficznych, które zamieszkiwały one w okresie początków europejskiej kolonizacji kontynentu, według kręgów kulturowych czy grup językowych. Zgodnie z podziałem geograficznym ludy te można podzielić na następujące grupy:

Arktyka | edytuj kod

Tradycyjnie niezaliczane do Indian, częściowo wędrowne ludy zbieracko-łowieckie tundry, polujące na ssaki i ptaki morskie oraz trudniące się rybołówstwem. Mieszkały w igloo ze zmrożonego śniegu (zimą), skórzanych namiotach (latem), igloo z torfu lub ziemiankach. Używali sań z psimi zaprzęgami, umiaków i kajaków ze skóry, wynaleźli również i nosili odzież dostosowaną do skrajnych, arktycznych warunków pogodowych - wodoodporne kurtki ze skóry lub jelit (parka lub anorak). We wschodniej części regionu żyli w małych grupach o znikomej stratyfikacji społecznej i nie toczyli wojen. W części zachodniej żyli w dużych grupach, uprawiali niewolnictwo i prowadzili wojny; charakterystyczną cechą ich kultury były, używane przez wojowników zbroje lamelkowe i paskowe, wykonane z kości, kłów morsa i utwardzanej skóry.

Aleuci Alutiiq Eskimosi Inuici (Inuit) Inupiat Jupikowie (Yupik) Sadlermiut

Obszary subarktyczne | edytuj kod

Częściowo wędrowne ludy zbieracko-łowieckie tajgi, których podstawą wyżywienia było polowanie na karibu; inną, często pozyskiwaną zwierzyną były łosie. Często trudniły się też rybołówstwem, zamieszkując brzegi jezior i rzek, wyjątkowo (Beothukowie i Tanaina) brzegi oceanu. Mieszkały w wigwamach z kory i gałęzi, oraz skórzanych namiotach, zaś w dorzeczu Jukonu podstawowym typem domu zimowego była ziemianka. Używali sań z psimi zaprzęgami, rakiet śnieżnych oraz kanu z kory brzozowej. Żyli w małych grupach, o znikomej stratyfikacji społecznej.

Beothukowie Bobry Dogrib (Tłı̨chǫ) Innu Montagnais Naskapi Kri Kutchin (Gwich'in) Odżibwejowie Slavey (Dehcho) Tanaina Yellowknife

Wybrzeże Północno-Zachodnie | edytuj kod

Osiadłe ludy zbieracko-łowieckie, wyspecjalizowane w rybołówstwie (połowy łososi pacyficznych) i polowaniu na ssaki morskie. Mieszkały w prostokątnych domach z desek, wykonanych najczęściej z drewna żywotnika olbrzymiego, zgrupowanych w duże wioski, budowane nad brzegami morza i rzek. Używali dużych łodzi-dłubanek. Charakterystyczną cechą ich kultury są bogato rzeźbione słupy totemowe i rytuał potlaczu. Obfitość drewna zapewniały iglaste lasy deszczowe. Silna stratyfikacja społeczna, w tym niewolnictwo.

Chimakum Chinookowie Eyak Gitxsan Haidowie Haisla Heiltsuk Kwakwala Makah Nisga'a Nuu-chah-nulth Nuxalk Quileute Salish Tillamook Tlingit Tsimshian Willapa Wuikinuxv

Płaskowyż | edytuj kod

Wędrowne ludy zbieracko-łowieckie, zamieszkujące zalesione góry i doliny rzek, przeplatające się ze stepami bylicowymi. Podstawą ich wyżywienia przez część roku były cebulki Camassia quamash z rodziny liliowatych, zaś u plemion nadrzecznych - migrujące łososie pacyficzne. Latem mieszkały w długich domach, krytych matami z oczeretu, zimą zaś w ziemiankach, głęboko wkopanych w grunt, do których dostawało się po drabinie przez otwór w stropie. W XVIII w. zaadaptowały tipi i hodowlę koni od Indian Wielkich Równin.

Yakima Nez Percé Flathead (Płaskogłowi) Klamatowie Modokowie Palouse Sinixt Umatilla Walla Walla

Wielka Kotlina | edytuj kod

Wędrowne ludy zbieracko-łowieckie, przystosowane do terenu zdominowanego przez chłodne pustynie i góry porośnięte lasami iglastymi. Mieszkały w owalnych szałasach z gałęzi (wikiup). W późniejszym okresie zaadaptowały tipi i hodowlę koni od Indian Wielkich Równin. Skupiały się wokół nielicznych jezior, dostarczających ryb i dzikiego ptactwa, bądź wędrowały w góry, gdzie żywiły się nasionami sosen (piñon). Trudne warunki życia zmuszały poszczególne grupy do specjalizowania się w tak nietypowych źródłach pokarmu, jak nasiona oczeretu czy larwy słonolubnych much z rodziny wodarkowatych (Ephydridae). Ważnym elementem ich kultury materialnej było wyplatanie koszyków.

Banokowie Chemehuevi Jutowie Mohave Pajutowie Szoszoni Washoe

Kalifornia | edytuj kod

Ludy zbieracko-łowieckie, zamieszkujące, jedyną w Ameryce Północnej, strefę klimatu śródziemnomorskiego, zdominowaną przez twardolistne lasy i zarośla. Podstawę ich pożywienia stanowiły żołędzie, z których wytwarzali mąkę. Znaczącym elementem diety plemion wybrzeża były również morskie małże i ślimaki; ich muszle wykorzystywano również jako pieniądze. Ważnym elementem ich kultury materialnej było wyplatanie koszyków. Mieszkały w okrągłych chatach, krytych trawą lub oczeretem (wikiup), niekiedy zaś budowały jedynie zasłonki od wiatru z patyków i trzciny. Yurokowie z północy regionu mieszkali w domach z desek, przypominających zbliżone, choć większe konstrukcje z Północno-Zachodniego Wybrzeża. Do pływania plemiona Kalifornii używały dłubanek lub tratw plecionych z oczeretu, zaś plemiona Tongva i Chumash - dużych łodzi z desek (tomol).

Acjachemen Chumash Karuk Miwok Pomo Tongva Wappo Yana Yokut Yuki Yurokowie Wiyot

Południowy Zachód | edytuj kod

Tereny te, zdominowane przez pustynie i skaliste kaniony, zasiedlone były przez co najmniej dwie odrębne grupy kulturowe. Jedną stanowili łowcy i zbieracze (częściowo wędrowni), tacy jak Apacze i Nawahowie, mieszkający bądź w okrągłych szałasach z chrustu (wikiup), bądź w owalnych chatach z drewna i ziemi, zwanych hoganami; w późniejszym okresie zaadaptowali hodowlę koni i tipi z Wielkich Równin. Część z nich (Nawahowie) przeszła do osiadłego trybu życia, opartego o uprawę kukurydzy i hodowlę kóz. Drugą grupę stanowili osiadli rolnicy Pueblo, uprawiający kukurydzę, korzystający z irygacji i mieszkający w stałych osadach, tworzonych przez wielopiętrowe, tarasowe domy z suszonej gliny adobe, często budowanych na górach stołowych. Ich przodkowie, Anasazi, budowali podobne kompleksy mieszkalne z kamienia, przy klifach skalnych i we wnękach ścian kanionów. Ważnym elementem kultury materialnej regionu jest, malowana w kolorowe wzory geometryczne i zoomorficzne, ceramika.

Apacze Chiricahua Jicarilla Lipan Mescalero Coahuilteca Havasupai Jumano Kokopa Nawahowie Pueblo Acoma Hopi Zuni Quechan (Yuma) Tohono O'odham (Papago) Yaqui

Wielkie Równiny | edytuj kod

Mieszkańcy prerii. Pierwotnie ludy te prowadziły pół-osiadły lub osiadły tryb życia, przez kilka miesięcy (na jesieni) polując na bizony i mieszkając w tipi, wiosną i latem zaś uprawiały kukurydzę, dynie i fasolę, mieszkając w chatach ziemnych (ang. earthlodge), grupujących się zwykle w zwarte, czasem otoczone palisadą osady. Po wprowadzeniu koni w XVIII w., większość z nich porzuciła stałe osady i rolnictwo, stając się wędrownymi myśliwymi, mieszkającymi wyłącznie w tipi i podążającymi za stadami bizonów. W południowej części regionu budowali też stożkowate domy z plecionej trawy. Używali okrągłych łodzi ze skóry bizona (tzw. bull boat). Porozumiewanie się różnych grup plemiennych, mówiących odmiennymi językami, zapewniała na Wielkich Równinach mowa znaków. Charakterystycznym dla tego regionu, ceremonialnym nakryciem głowy był pióropusz.

Arapahowie Arikara Assiniboinowie Czarne Stopy Czejenowie Dakotowie (Siuksowie) Santee (Dakota) Yankton (Nakota) Teton (Lakota) Hidatsa Kiowowie Komancze Kri Równin Mandanowie Odżibwejowie Prerii Omaha Osage Paunisi Chaui Kitkehahki Pitahuerat Skidi Ponkasowie Tonkawa Wichita Wrony

Wschód | edytuj kod

Południowy Wschód | edytuj kod

W większości osiadłe ludy rolnicze strefy lasów liściastych, których podstawą wyżywienia była uprawa kukurydzy, fasoli i dyni. W bagnistych, subtropikalnych lasach południowego wybrzeża również nieliczne ludy zbieracko-łowieckie. Mieszkali w długich domach, krytych matami, okrągłych chatach krytych strzechą, bądź stożkowatych domach z plecionej trawy. W przypadku wielu plemion, domy takie tworzyły duże osady, ufortyfikowane palisadami, zaś w okresie prekolumbijskim nawet ośrodki miejskie z silną stratyfikacją społeczną, takie jak Cahokia. Seminole po zasiedleniu Florydy budowali też kryte strzechą, pozbawione ścian chaty na palach (chickee). Charakterystyczną cechą tego regionu jest budowa kopców ziemnych, pełniących rolę fundamentów świątyń, domów wodzów i innych przedstawicieli elit, bądź grobowców. Rozwinięta ceramika. Większość plemion tego regionu wyginęła podczas podbojów kolonialnych i ekspansji Stanów Zjednoczonych, bądź została przesiedlona na Terytorium Indiańskie na Wielkich Równinach.

Apalakowie Calusa Catawba Czirokezi Czoktawowie Guale Karankawa Kikapowie Krikowie (Creek) Caddo Naczezi Quapaw Seminole Timuca Tunica

Północny Wschód | edytuj kod

Mieszkańcy lasów liściastych i mieszanych, wybrzeży morskich i brzegów jezior. Częściowo osiadłe ludy rolnicze, uprawiające kukurydzę, fasolę i dynie, trudniące się też rybołówstwem i łowiectwem. Mieszkali w długich domach (ang. longhouse), skupionych w duże osady, często ufortyfikowane (otoczone palisadą), lub też w wigwamach z kory i gałęzi. W rejonie Wielkich Jezior ważnym pokarmem był dziki ryż (Zizania spp.). Używali kanu z kory brzozowej, wytwarzali też ceramikę i naczynia z kory. Charakterystycznymi cechami kultury tego regionu są wampum i łapacz snów. Wiele plemion z wyraźną stratyfikacją społeczną i instytucją wodza (sachem). W późniejszym okresie, niektóre ludy ze wschodniej części regionu (Saukowie i Lisy) zaadaptowały hodowlę koni i zaczęły jesienne migracje na prerię, aby polować na bizony.

Abenakowie Algonkinowie Ababconowie Delaware Irokezi Kajugowie Mohawkowie Oneidowie Onondagowie Senekowie Tuskarorowie Massachusett Mohikanie Munsi Nanticoke Narraganset Pekoci (Pequot) Powhatan Lisy (Fox) Wappinger Lisy Huroni Kickapoo Szaunisi (Shawnee) Ottawowie Czipewejowie (Anishnabe, Chippewa, Ojibwa) Kickapoo Menomini Miami Mikmakowie Potawatomi Saukowie (Sacs) Winebagowie

Prawo | edytuj kod

Rezerwaty plemienne Indian na terenie Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej cechuje odrębne, niezależne od praw innych stanów stanowienie prawa oraz ściganie przestępstw. Posiadają własną, niezależną policję, dziennikarze muszą ubiegać się o akredytacje (mają znacznie ograniczone pole działania), aby działać na ich terenie, policja może wydalić niepożądane osoby z terenów rezerwatów bez możliwości powrotu, a mieszkańców amerykańskich miasteczek na terenach rezerwatów obłożyć podatkiem. Jednocześnie tereny rezerwatów Indian są zwolnione z podatków, stąd wielki rozrost indiańskich kasyn. Stało się to przyczyną komercjalizacji i krytyki zwłaszcza ze strony Indian wykluczonych z plemion za polemikę z radą starszych[1].

W Kanadzie również funkcjonują rezerwaty Indian, którym przysługują ulgi podatkowe. "Rządy plemienne" (band government) pełnią rolę zarządu miejskiego, rady szkoły i komisji ds. zdrowia[2]. Specjalne akty prawne gwarantują Indianom prawo do polowania i połowu ryb na terenach rezerwatów[3].

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Film Więźniowie przeszłości – Wojna o kasyna; Dania, 2008.
  2. http://ag-bus-uic-2030-050.yolasite.com/resources/Reading%208%20-%20PolicyBrief36.pdf
  3. William B.W.B. Henderson William B.W.B., Indigenous Peoples in Canadian Law, „The Canadian Encyclopedia” [dostęp 2018-06-10]  (ang.).

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Indianie Ameryki Północnej" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy