Józef Chełkowski (działacz społeczny)


Józef Chełkowski (działacz społeczny) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Józef Kembłan Chełkowski (ur. 3 sierpnia 1868 w Starymgrodzie, zm. 10 maja 1954 w Batowicach) – właściciel ziemski, działacz społeczny i polityczny, mąż Marii Chełkowskiej, dziadek Augusta Chełkowskiego (marszałka senatu RP w latach 1991-1993).

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Maria i Józef Chełkowscy – fotografia narzeczeńska Józef i Maria Chełkowscy – zdjęcie wykonane prawdopodobnie podczas podróży poślubnej Nagrobek Józefa i Marii Chełkowskich na Cmentarzu Salwatorskim w Krakowie. W górnej części tablicy nagrobnej widoczny obrys pałacu w Śmiełowie

Młodość i pierwsze lata działalności publicznej | edytuj kod

Józef Chełkowski urodził się jako syn Franciszka Chełkowskiego (1839-1893) i Felicji z Wężyków Chełkowskiej (1845-1932)[1]. Ukończył wyższe studia rolnicze w Halle i w Berlinie[2]. 18 października 1898 roku poślubił w Toruniu Marię Donimirską[3] – nowożeńcy zamieszkali w pałacu w Śmiełowie, który odtąd stał się ośrodkiem kultu Adama Mickiewicza (wieszcz zatrzymał się tam na kilka tygodni latem 1831 roku) promieniującym na całą prowincję wielkopolską[4][a].

Józef Chełkowski był członkiem sejmiku powiatowego w Krotoszynie (w latach 1900-1918)[5], patronem kółek rolniczych. Na wniosek Powiatowej Rady Ludowej, objął w dniu 9 stycznia 1919 r. urząd pierwszego starosty powiatu koźmińskiego[6]. Do jego zadań należało m.in. powoływanie polskich władz powiatowych i gminnych. Działał także na polu zaopatrzenia powstańców wielkopolskich w broń, konie i żywność; dbał o zapewnienie powstańcom pomocy medycznej[7].

W Koźminie odsłonił współufundowany przez siebie pomnik ku czci Powstańców Wielkopolskich[7]. W 1926 roku sfinansował remont generalny kościoła w swojej rodzinnej miejscowości – Starymgrodzie. Wraz z matką Felicją opiekował się weteranem powstania styczniowego – Sewerynem Goszczyńskim[7]. Zasiadał w Radzie Nadzorczej Cukrowni Witaszyce[5]. W Śmiełowie rozwijał hodowlę tzw. koni remontowych, dostarczanych głównie wojsku i do stadnin państwowych.

W Śmiełowie | edytuj kod

Maria i Józef Chełkowscy zasłynęli w Wielkopolsce jako wzorowi gospodarze majątku wiejskiego i krzewiciele tradycji patriotycznych. Na przełomie XIX i XX wieku, w dobie nasilonej akcji germanizacyjnej w zaborze pruskim, małżonkowie zainicjowali w Śmiełowie ideę „domu otwartego”[8], mającą stanowić legalną przeciwwagę dla antypolskich działań władz pruskich. Przejawiała się ona głównie w ożywionej działalności propagującej związki Śmiełowa z osobą Adama Mickiewicza[9] – jej rezultatem była m.in. wizyta w Śmiełowie Henryka Sienkiewicza (wrzesień 1899), Edmunda Dalbora (grudzień 1908), Marcina Rożka (lipiec 1914), a także stworzenie w pałacu pierwszych zalążków późniejszego muzeum poety (formalne otwarcie muzeum miało miejsce już po śmierci Chełkowskich – w roku 1975[10]).

Działalność ta była kontynuowana i rozwijana także po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Dzięki energicznym zabiegom gospodarzy, podupadający w drugiej połowie XIX wieku majątek śmiełowski przeżywał po roku 1918 szczytowy okres rozwoju, zwłaszcza na niwie gospodarczej i kulturalnej. Na zaproszenie Chełkowskich do Śmiełowa zawitało szereg znamienitych postaci ze świata polskiej kultury, sztuki, nauki, duchowieństwa i polityki: Ignacy Jan Paderewski, Wojciech Kossak, gen. Józef Haller, Władysław Tatarkiewicz, Ludomir Różycki, Raul Koczalski (pod wrażeniem pobytu w Śmiełowie skomponował suitę Śmiełów), Maria Gorecka (córka Mickiewicza), Adolf Nowaczyński i wielu innych[11]. Organizowano w Śmiełowie liczne spotkania towarzyskie, imprezy kulturalne (recytacje poezji, teatrzyk, koncerty), sportowe (biegi myśliwskie), przyjmowano wycieczki harcerskie, chóry i grupy parafialne itp.

Staraniem Chełkowskich postawiono w roku 1931 w parku śmiełowskim pomnik Adama Mickiewicza – dla upamiętnienia pobytu poety w Śmiełowie sto lat wcześniej[9]. Autorem monumentu był wielkopolski rzeźbiarz, Władysław Marcinkowski. Pomnik stanął w pobliżu miejsca, gdzie – według tradycji – Mickiewicz posadził wyrwany przez wichurę młody dąbek (we wrześniu 1831 roku). Na uroczystość odsłonięcia pomnika, w dniu 18 października 1931 roku, przybyło do Śmiełowa ok. 3000 gości, w tym m.in. wojewoda poznański Roger Raczyński[12] oraz prawnuczka Mickiewicza – Genowefa Hryniewiecka[13]. Pomnik został wysadzony w powietrze przez Niemców w roku 1940; jego pozostałości leżą do dziś wokół nowego (z roku 1970) pomnika, projektu Jerzego Sobocińskiego.

W latach 30., w obliczu nasilającego się kryzysu gospodarczego, Chełkowscy urządzili w pałacu śmiełowskim pensjonat, tzw. „letnisko”[14], w celu poprawy sytuacji finansowej gospodarstwa. Dzięki staraniom małżonków, pensjonat zaczął cieszyć się rosnącym powodzeniem, a na wczasy do Śmiełowa przyjeżdżała – zachęcana atmosferą kultu Adama Mickiewicza oraz walorami krajobrazowymi – coraz liczniejsza grupa turystów z odleglejszych regionów Polski, a nawet z zagranicy. „Tenis, radio, słońcowania, kąpiele, spacery, przejażdżki, rybołówstwo, las, grzybobrania, bridż, dancing” – tak skrótowo opisał wczasy śmiełowskie ich uczestnik, pisarz Adolf Nowaczyński[10].

Lata wojny i PRL | edytuj kod

W październiku 1939 roku pałac śmiełowski zajęli Niemcy, a prawowitych gospodarzy – rodzinę Chełkowskich – umieszczono w obozie dla internowanych w Dobrzycy, a następnie w Cerekwicy i Opocznie[15]. Po zwolnieniu z obozu Chełkowscy zamieszkali w Brzózie, potem w Ciuślicach. Po wojnie małżonkowie wyjechali do Telkwic na Pomorzu (tj. do miejsca urodzenia Marii Chełkowskiej), jednak skrajnie trudne warunki bytowe zmusiły Chełkowskich do przeprowadzki do Krakowa (1952 r.).

Jako małżeństwo, Józef i Maria Chełkowscy przeżyli 56 lat.

Józef zmarł 10 maja 1954 roku. Został pochowany na Cmentarzu Salwatorskim w Krakowie. 6 lat później spoczęło obok niego ciało małżonki – Marii Chełkowskiej.

Dzieci śmiełowskie | edytuj kod

Pałac w Śmiełowie, w którym w latach 1898–1939 mieszkali Maria i Józef Chełkowscy. Obecnie siedziba Muzeum Adama Mickiewicza August Chełkowski, marszałek Senatu RP w latach 1991–1993; wnuk Marii i Józefa Chełkowskich

Maria i Józef Chełkowscy doczekali się czternaściorga dzieci, zwanych w rodzie Chełkowskich dziećmi śmiełowskimi[16], 38 wnucząt i 185 prawnucząt. Poniższa lista dzieci śmiełowskich została sporządzona w oparciu o informacje zawarte w książce Ewy Kostołowskiej Miniatury śmiełowskie (Jarocin 2009) oraz na podstawie scenariusza do wystawy Mały kawałek wielkiej historii (zorganizowanej z okazji 150. rocznicy wybuchu powstania styczniowego), autorstwa Izabeli Chełkowskiej-Wolczyńskiej.

Uwagi | edytuj kod

  1. Współcześnie w pałacu mieści się muzeum poświęcone poecie.

Przypisy | edytuj kod

  1. Marek JerzyM.J. Minakowski Marek JerzyM.J., Józef Chełkowski z Chełkowa h. Wczele, Sejm-Wielki.pl [dostęp 2018-08-15] .
  2. Pałac w Śmiełowie – Katalog obiektów – Region Wielkopolska • miejsca które warto odwiedzić, regionwielkopolska.pl [dostęp 2018-08-15]  (ang.).
  3. Marek JerzyM.J. Minakowski Marek JerzyM.J., Maria Donimirska z Buchwałdu h. Brochwicz, Sejm-Wielki.pl [dostęp 2018-07-16] .
  4. Śmiełów – Muzeum Adama Mickiewicza, smielow.com.pl [dostęp 2018-07-16] .
  5. a b Muzeum im. Adama Mickiewicza w Śmiełowie Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu – PDF, docplayer.pl [dostęp 2018-08-15] .
  6. Śmiełów – Muzeum Adama Mickiewicza, www.smielow.com.pl [dostęp 2018-08-15] .
  7. a b c EwaE. Kostołowska EwaE., Miniatury śmiełowskie, Jarocin 2009, s. 64 .
  8. Andrzej Kostołowski. Śmiełów Mickiewiczowski. „Rocznik Towarzystwa Literackiego imienia Adama Mickiewicza”. 33, s. 147–156, 1998. [dostęp 2018-07-16]. 
  9. a b Na tropach Adama Mickiewicza w Wielkopolsce, Poznań 2013, s. 21 .
  10. a b Śmiełów – Muzeum Adama Mickiewicza, smielow.com.pl [dostęp 2018-07-16] .
  11. EwaE. Kostołowska EwaE., Miniatury śmiełowskie, Jarocin 2009 .
  12. PawełP. Anders PawełP., Nieznana Wielkopolska, 1992, s. 30 .
  13. EwaE. Kostołowska EwaE., Miniatury śmiełowskie, Jarocin 2009, s. 111 .
  14. EwaE. Kostołowska EwaE., Miniatury śmiełowskie, Jarocin 2009, s. 120 .
  15. EwaE. Kostołowska EwaE., Miniatury śmiełowskie, Jarocin 2009, s. 121 .
  16. IzabelaI. Chełkowska-Wolczyńska IzabelaI., Wstęp do scenariusza wystawy „Mały kawałek wielkiej historii” – losy mojej rodziny jako wspaniały i tragiczny przykład losów wielu pokoleń Polaków, 2013 .

Bibliografia | edytuj kod

  • Ewa Kostołowska: Miniatury śmiełowskie. 2009.
Na podstawie artykułu: "Józef Chełkowski (działacz społeczny)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy