Józef Węgrzyn (aktor)


Józef Węgrzyn (aktor) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Józef Węgrzyn, wizerunek na pocztówce, 1910–1925 Józef Węgrzyn wraz synem Mieczysławem oraz Halina Bruczówna w filmie Przestępcy (1919) Z Jadwigą Smosarską w pierwszej ekranizacji Trędowatej (1926) Józef Węgrzyn w karykaturze Eli Kochańskiego, 1905–1940 r. Grób Józefa Węgrzyna na warszawskim Cmentarzu Powązkowskim

Józef Węgrzyn (ur. 13 marca 1884 w Warszawie, zm. 4 września 1952 w Kościanie) – polski aktor teatralny i filmowy oraz reżyser, uznawany za jedną z ważniejszych postaci przedwojennego polskiego teatru i kina.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Był synem dozorcy Walentego Węgrzyna i Karoliny z Beslerów. Jego starszym bratem był Maksymilian Węgrzyn, aktor i reżyser[1].

Ukończył szkołę realną w Krakowie, gdzie mieszkał u swego brata Maksymiliana, i szkołę dramatyczną Gabrieli Zapolskiej.

Debiutował w 1904 na deskach Teatru Miejskiego we Lwowie jako Eros w sztuce J. Żuławskiego Eros i Psyche. W latach 1905–1912 był aktorem Teatru Miejskiego w Krakowie. W 1912 występował w Rosji z zespołem teatru A. Szyfmana, a po powrocie do Polski zamieszkał w Warszawie, gdzie został aktorem Teatru Polskiego w Warszawie. 29 stycznia 1913 wystąpił w premierze inauguracyjnej tego teatru, którą był Irydion Zygmunta Krasińskiego, grając tytułową rolę[2]. W latach 1916–1924 występował w Teatrze Rozmaitości, a w latach 1924–1938 w Teatrze Narodowym. Z Warszawy często wyjeżdżał na występy gościnne, brał też udział w objazdowych spektaklach Reduty (1930).

W latach 1914–1939 grał w wielu polskich filmach, m.in.: Słodyczy grzechu (1914), Urodzie życia (1921), Trędowatej (1926), Dziejach grzechu (1933). Partnerował w nich między innymi Poli Negri i Jadwidze Smosarskiej. Dzięki roli w filmie Carat i jego sługi stał się gwiazdorem i jednocześnie amantem.

Ogromną popularność zyskał dzięki roli w Iwonce (1925)[3]. Film nie zachował się całości (ostatnio odnaleziono 20-minutowy fragment dzieła), ale zachowały się fotosy oraz recenzje wielkich krytyków. Tak pisał o roli Węgrzyna Antoni Słonimski[3]:

Węgrzyn ma najpiękniejszy głos z aktorów polskich, ale to tylko troszkę mu pomaga w kinematografie. Odegrał on w Iwonce rolę wykwintnisia, demona elegancji. Już w pierwszej scenie widzieliśmy, jak pije sam szampana i rzuca papierosy na dywan. Tego nie robi nawet Beylin, kiedy jest sam w pokoju.

Rok później stanął po obu stronach kamery, reżyserując wraz z Edwardem Puchalskim słynną Trędowatą na podstawie powieści Heleny Mniszkówny. Wcielił się również w rolę Rudeckiego, ojca Stefci. W tej samej roli wystąpił dziesięć lat później, tym razem w dźwiękowej ekranizacji powieści wyreżyserowanej przez Juliusza Gardana[4].

Pierwszym filmem dźwiękowym, w którym wystąpił, był dramat polityczny Dziesięciu z Pawiaka (1931). Zagrał w nim przywódcę niepodległościowej organizacji bojowej[4].

Sporą popularność przyniosły mu także role w Znachorze (1937) i Profesorze Wilczurze (1938) w reżyserii Michała Waszyńskiego oraz Testamencie profesora Wilczura (1939) w reżyserii Leonarda Buczkowskiego, w których wcielił się w postać doktora Dobranieckiego[4].

Po 1939 roku | edytuj kod

Po wybuchu II wojny światowej został aresztowany przez Gestapo i osadzony na Pawiaku, zapewne w związku z wykreowaną w lipcu w Teatrze Polskim rolą Battlera w spektaklu Genewa George'a Bernarda Shawa, która była parodią Hitlera. W 1940 został zwolniony i zaczął grać w jawnych teatrach (najpierw w rewiach w teatrze Złoty Ul, potem w repertuarze dramatycznym w teatrze Komedia (1941–44) i dorywczo w teatrze Miniatury). 27 listopada 1943 obchodził w teatrze Komedia jubileusz czterdziestolecia pracy artystycznej[1].

W 1946 roku zagrał w swoim ostatnim filmie Dwie godziny w reżyserii Stanisława Wohla.

Po wojnie przeniósł się do Łodzi, gdzie powrócił na scenę. W latach 1946–1948 był aktorem Teatru Wojska Polskiego w Łodzi. Występował również gościnnie w Warszawie i Bydgoszczy. W 1950 roku zagrał w łódzkim „Teatrze Osa” swą ostatnią rolę Strzechy w Złotych niedolach Władysława Krzemińskiego.

Życie prywatne | edytuj kod

Józef Węgrzyn był dwukrotnie żonaty. Z pierwszą żoną miał dwójkę dzieci, syna Mieczysława (aktora) i córkę Zofię. Drugą żoną Węgrzyna była Zofia Lindorfówna, dla której porzucił swą pierwszą żonę oraz przeszedł na prawosławie. Ślub odbył się w cerkwi na warszawskiej Pradze. Drugie małżeństwo było bezdzietne i rozpadło się po 15 latach.

W 1942 roku syn Węgrzyna – Mieczysław – został aresztowany przez Gestapo. Wywieziono go do Auschwitz, gdzie kilka tygodni później rozstrzelano przed blokiem 11. Aktor popadł wówczas w depresję. Węgrzyn popadł w alkoholizm, stwierdzono u niego też schizofrenię. Kilka ostatnich lat życia spędził w szpitalu psychiatrycznym w Kościanie, gdzie zmarł w zapomnieniu w 1952 roku[3].

Józef Węgrzyn spoczywa na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 293-4-5,6)[5].

Odznaczenia | edytuj kod

Upamiętnienie | edytuj kod

Józef Węgrzyn jest patronem jednej z ulic w Warszawie[7].

Kazimierz Biernacki jest autorem biografii aktora: Józef Węgrzyn, Kraków Wydawnictwo Literackie, 1969.

Filmografia | edytuj kod

  • 1914 – Słodycz grzechu jako Czesław, brat Zygmunta
  • 1916 – Ochrana warszawska i jej tajemnice jako student, działacz polityczny
  • 1916 – Studenci jako Henryk, syn Lucjana i Madzi
  • 1916 – Wściekły rywal
  • 1917 – Arabella
  • 1917 – Carat i jego sługi jako legionista Roman Górski
  • 1917 – Jego ostatni czyn
  • 1917 – Kobieta
  • 1918 – Książę Józef Poniatowski jako Józef Poniatowski
  • 1918 – Carska faworyta jako carewicz
  • 1918 – Melodie duszy jako hrabia Henryk Y
  • 1918 – Mężczyzna jako adwokat Władysław Horski
  • 1918 – Złote bagno jako Jerzy Wirski
  • 1919 – Dla szczęścia jako redaktor Stefan Mlicki
  • 1919 – Krysta jako architekt Jerzy Orwicz
  • 1919 – Przestępcy jako inżynier Stefan Wirski
  • 1921 – Ludzie bez jutra jako rotmistrz huzarów Alfred Runicz
  • 1921 – Tamten jako Kazimierz Wielhorski
  • 1921 – Uroda życia jako Piotr Rozłucki
  • 1922 – Strzał jako przyrodni brat Ryszarda
  • 1922 – Tajemnica przystanku tramwajowego jako fryzjer pan Miecio
  • 1923 – Niewolnica miłości jako szlachcic Halski
  • 1923 – Od kobiety do kobiety jako aktor filmowy Jan Moreau
  • 1924 – Kiedy kobieta zdradza męża jako profesor Horski
  • 1924 – Skrzydlaty zwycięzca jako lotnik Zdzisław Orski
  • 1925 – Iwonka jako Gabriel, tajemniczy uwodziciel
  • 1925 – Sanin jako rotmistrz Zarudin
  • 1926 – Trędowata Reżyseria, jako Rudecki
  • 1926 – O czem się nie myśli jako majster fabryczny Wierciak
  • 1927 – Uśmiech losu jako doktor nauk matematycznych Witold Siewski
  • 1929 – Tajemnica skrzynki pocztowej jako,
  • 1931 – Dziesięciu z Pawiaka jako „Jur”
  • 1932 – Księżna Łowicka jako Walerian Łukasiński
  • 1933 – Dzieje grzechu jako paser
  • 1933 – Ostatnia eskapada jako przywódca bandy maruderów
  • 1936 – Pan Twardowski jako Zygmunt II August
  • 1936 – Trędowata jako Rudecki
  • 1936 – Wierna rzeka jako major
  • 1937 – Znachor jako doktor Dobraniecki
  • 1938 – Kościuszko pod Racławicami jako generał Józef Wodzicki
  • 1938 – Profesor Wilczur jako doktor Dobraniecki
  • 1938 – Rena jako dyrektor Szalski
  • 1938 – Strachy jako baletmistrz Dubenko
  • 1938 – Florian jako generał niemiecki Von Schultz
  • 1939 – Biały Murzyn jako hrabia Lipski
  • 1939 – Geniusz sceny jako Chłopicki
  • 1939/1941 – Żona i nie żona
  • 1939/1942 – Testament profesora Wilczura jako profesor Dobraniecki
  • 1946 – Dwie godziny jako „mistrz Amadeusz Ordoni” występujący w „Kolorowej”

Spektakle teatralne (wybór) | edytuj kod

Józef Węgrzyn w przedstawieniu Zabobon, czyli Krakowiacy i Górale Jana Nepomucena Kamińskiego w Teatrze Polskim (1913) Józef Węgrzyn jako „Anioł” (1914)
  • 1904 – Eros i Psyche jako Eros, Teatr Miejski we Lwowie
  • 1906 – Wesołe kobiety z Windsoru jako Pistol, Teatr Polski w Warszawie
  • 1909 – Elektra jako Orestes, Teatr Miejski w Krakowie
  • 1913 – Irydion jako Irydion, Teatr Polski w Warszawie
  • 1913 – Zabobon, czyli Krakowiacy i Górale jako Bryndas, tamże
  • 1922 – Sublokatotka jako Zygmunt, Teatr Bagatela w Krakowie
  • 1924 – Wyzwolenie jako Konrad, Teatr Narodowy w Warszawie
  • 1924 – Mazepa jako Zbigniew
  • 1924 – Don Juan Tenorio jako Don Juan
  • 1926 – Król Edyp jako Edyp
  • 1927 – Król Agis jako król Agis
  • 1928 – Brat marnotrawny jako Jack
  • 1933 – Kean jako Kean
  • 1933 – Zemsta jako Rejent Milczek
  • 1934 – Klub Kawalerów jako Nieśmiałowski
  • 1934 – Ludwik XI jako Ludwik
  • 1934 – Dziady jako Gustaw-Konrad, Teatr Polski w Warszawie
  • 1939 – Genewa jako Battler (Hitler), Teatr Polski w Warszawie
  • 1944 – Dama kameliowa jako Jerzy Duval, Teatr Komedia
  • 1947 – Burza jako Alonso, Teatr Wojska Polskiego
  • 1948 – Ladacznica z zasadami jako senator
  • 1948 – Porwanie Sabinek jako Leonard Strzyga-Strzycki, Teatr Nowy w Warszawie

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Józef Węgrzyn. Encyklopedia Teatru Polskiego. [dostęp 2021-01-18].
  2. Irydion. en. [dostęp 2021-01-20].
  3. a b c Agnieszka Czarkowska-Krupa Agnieszka Czarkowska-Krupa ma konto: Józef Węgrzyn – polski Rudolf Valentino. OldCamera.pl, 2020-11-21. [dostęp 2021-01-19].
  4. a b c Józef Węgrzyn. Akademia Polskiego Filmu. [dostęp 2021-01-19].
  5. Cmentarz Stare Powązki: WALENTY WĘGRZYN, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [online] [dostęp 2020-06-09] .
  6. M.P. z 1937 r. nr 257, poz. 406 „za szerzenie zamiłowania do polskiej literatury dramatycznej”.
  7. Węgrzyna Józefa. [dostęp 2013-01-08].

Bibliografia | edytuj kod

  • Ludwik Sempoliński: Wielcy artyści małych scen. Warszawa: Czytelnik, 1977.
  • Syrena Record. Pierwsza polska wytwórnia fonograficzna = Poland’s first recording company: 1904–1939. ISBN 83-917189-0-5.
  • Zbigniew Adrjański: Kalejdoskop estradowy. Leksykon polskiej rozrywki 1944–1989 : artyści, twórcy, osobistości. Warszawa: Bellona, 2002. ISBN 83-11-09191-9.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Józef Węgrzyn (aktor)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy