Józefa Mikowa


Józefa Mikowa w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Józefa z Machayów Mikowa (ur. 13 listopada 1897 w Jabłonce, zm. 14 października 1942 w Krakowie)[1] – polska działaczka patriotyczna i społeczna, podczas II wojny światowej oficer łącznikowy Tajnej Organizacji Wojskowej, aresztowana, torturowana i zamordowana przez gestapo.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Józefa (w piśmiennictwie używane jest również imię Józefina) była jedenastym dzieckiem Andrzeja Machaya, siódmym z jego drugiego małżeństwa z Marią Zwolińską. Po ukończeniu szkoły powszechnej w Jabłonce, do 1914 roku uczyła się w średniej szkole rolniczej w Enyicke, z węgierskim językiem nauczania. Pod wpływem starszych braci: Eugeniusza, Karola i Ferdynanda zaangażowała się w działalność na rzecz polskości Orawy i uświadomienia narodowego tamtejszych Polaków. Od 1918 roku mieszkała w Lipnicy Wielkiej, której proboszczem został jej brat Karol. Była członkinią Komitetu Plebiscytowego na Spiszu. W okresie zajęcia terenu Orawy przez Czechosłowację (1919–1920) była inwigilowana i czterokrotnie aresztowana przez miejscowe władze. Była przetrzymywana m.in. w Trzcianie. Pobyt w więzieniu opisała w książce Za Polskę : notatki z więzienia czeskiego (Kraków : Główny Komitet Plebiscytu Spisko-Orawskiego, 1920).

24 stycznia 1922 roku poślubiła Emila Mikę, nauczyciela i organistę z Lipnicy Wielkiej. Zaangażowała się w działalność społeczną: w 1920 roku została przewodniczącą miejscowego koła Towarzystwa Szkoły Ludowej, utworzyła koło rolnicze, w 1926 roku dzięki jej staraniom i wsparciu brata, Ferdynanda, powstał w Lipnicy Wielkiej Dom Ludowy. Była aktywną działaczką Związku Górali Spisza i Orawy, prezeską oddziału orawskiego. Wspierała męża, prowadzącego zespół regionalny „Orawiacy”, napisała teksty do dwóch widowisk muzycznych: Skubarki – Obrazek z życia ludu orawskiego (wydane drukiem w 1937) i Orawski pochód weselny. Wraz z mężem założyli także orkiestrę dętą, chór i kółko teatralne, przyczynili się do powstania jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej w Lipnicy Wielkiej – Murowanicy. Zwana była „Królową Orawy”.

W okresie międzywojennym była odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (2 maja 1923)[2] i Krzyżem Niepodległości (1937).

W 1939 roku związała się ze strukturami polskiego wywiadu, na ich rzecz prowadziła działalność wywiadowczą, także na terytorium Słowacji. Wybuch wojny zastał ją w Zakopanem. W październiku 1939 roku przedostała się do Krakowa i zamieszkała u brata Ferdynanda, proboszcza parafii Najświętszego Salwatora. Została członkiem Tajnej Organizacji Wojskowej, pod pseudonimem „Ryś” pełniła funkcję szefa łączności i płatnika okręgu krakowskiego. Organizowała sieć szlaków przerzutowych i kurierskich z kraju przez Słowację na Węgry. Po częściowym rozpracowaniu krakowskich struktur ZWZ i TOW, w nocy z 3 na 4 maja 1941 roku została aresztowana wraz z mężem przez gestapo. Osadzona w więzieniu Montelupich była przesłuchiwana i torturowana. Następnie przewieziono ją do Hotelu Palace w Zakopanem, gdzie poddano ją kolejnym przesłuchaniom. Nie załamała się w śledztwie, a w kwietniu 1942 roku przewieziono ją na powrót do Krakowa. Od Ferdynanda Machaya dowiedziała się o śmierci męża w KL Auschwitz. Została zamordowana zastrzykiem fenolu 14 października 1942 roku. Jej zwłoki wydano bratu, który pochował ją w grobowcu rodzinnym na Cmentarzu Salwatorskim.

Upamiętnienie | edytuj kod

Imię Józefiny i Emila Mików nosi Szkoła Podstawowa nr 2 w Lipnicy Wielkiej.

Józefa Machay-Mikowa patronuje również gimnazjum w Zespole Szkół w Zubrzycy Dolnej.

Przypisy | edytuj kod

  1. Czesław Hakke: Józefina Machaj – Mikowa (pol.). W: Wielcy Orawianie [on-line]. ockorawa.pl. [dostęp 2018-11-03].
  2. Order Odrodzenia Polski. Trzechlecie pierwszej kapituły 1921–1924. Warszawa: Prezydium Rady Ministrów, 1926, s. 35.

Bibliografia | edytuj kod

  • Leon Rydel: Józefa i Emil Mikowie, „Orawiacy” z Lipnicy Wielkiej, muzyka orawska. „Orawa” rok X, nr 36, 1998. ISSN 1233-4200.
  • Krystyna Wójtowicz: Józefa Mikowa z d. Machay (1897–1942), „Ryś”, oficer łączności sztabu TOW, oficer płatnik Obszaru Południe. „Orawa” rok XVIII–XIX, nr 44–45, 2007. ISSN 1233-4200.
  • Wiktor Jan, Niezłomna. Wspomnienia o Józefinie z Machayów Mikowe, „Orawa”, Mr 44-45, 2007, s. 137-148.
Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Józefa Mikowa" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy