Język baskijski


Język baskijski w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Słownik -polski, polsko-baskijski online

Język baskijski (nazwy własne, zależnie od dialektu: euskara, euskera, eskuara, üskara) – język Basków, zamieszkujących kilka prowincji na pograniczu Hiszpanii i Francji. Posługuje się nim dzisiaj ponad milion osób, z których ok. 90% mieszka w Hiszpanii.

Wyróżnia się dziesięć dialektów języka baskijskiego. Ze względu na duże różnice pomiędzy nimi powstała ustandaryzowana odmiana językaEuskara batua, łącząca cechy największych dialektów języka baskijskiego, oparta zwłaszcza na dialekcie Gipuzkoa. Odmiana ta nauczana jest w szkołach. Literatura w tym języku powstaje od XVI wieku. Pierwszą drukowaną książkę w języku baskijskim wydano w 1545 roku.

Jego przynależność genetyczna nie została do tej pory ustalona, ale z pewnością nie jest to język indoeuropejski. Istnieją przypuszczenia, że jest on spokrewniony z językami kartwelskimi[2] czy chamickimi, bywa też zaliczany do hipotetycznej makrorodziny dene-kaukaskiej[3]. W języku baskijskim występują liczne zapożyczenia z łaciny, hiszpańskiego i francuskiego.

Spis treści

Fonetyka | edytuj kod

Spółgłoski | edytuj kod

W języku baskijskim występują następujące spółgłoski:

Spółgłoski /n/ i /l/ mają podniebienne alofony ɲ i ʎ po samogłosce /i/. J może brzmieć jak , ż ʒ lub h w zależności od dialektu.

Samogłoski | edytuj kod

W języku baskijskim istnieje 5 samogłosek: /a/, /e/, /i/, /o/ i /u/. Brzmią one tak samo jak ich polskie odpowiedniki. W niektórych dialektach istnieje szósta samogłoska ü /ø/. Ton i iloczas nie są fonemiczne.

Gramatyka | edytuj kod

Dialekty języka baskijskiego

Baskijski jest językiem ergatywnym:

Gizona etorri da – „Mężczyzna przybył”; Gizonak mutila ikusi du – „Mężczyzna widzi chłopca”.

W polskim w obu zdaniach podmiot jest wyrażony w mianowniku. W baskijskim natomiast podmiot drugiego, przechodniego zdania wyrażony jest specjalnym przypadkiem – ergatywem, natomiast mianownik wyraża dopełnienie bliższe.

Baskijski jest też językiem aglutynacyjnym. Istnieje w nim inkorporacja zaimków, np. zdanie „mam książkę” brzmi po baskijsku liburua dut, dosłownie książka ja-mam-to.

Język baskijski ma dwanaście przypadków:

  • Nominativus, czyli po prostu mianownik, zwany także absolutywem. Używany jest on do określenia podmiotu przy czasowniku nieprzechodnim lub dopełnienia bliższego przy czasowniku przechodnim; sufiksy: -(-), -a, -ak.
  • Ergativus, używany do określenia podmiotu przy czasowniku przechodnim; sufiksy: -(e)k, -ak, -ek.
  • Dativus, czyli celownik, oznacza osobę, która korzysta na jakiejś akcji; sufiksy: -(r)i, -ari, -ei.
  • Genetivus possesivus, tłumacząc na polski „dopełniacz posiadacza”, określa przedmiot należący do kogoś; sufiksy: -(r)en, -aren.
  • Comitativus, odpowiadający polskiemu narzędnikowi z przyimkiem z; sufiksy: -(r)ekin, -arekin.
  • Prolativus (benefactivus), stosowany dla oznaczenia przeznaczenia przedmiotu; sufiksy: -(r)entzat, -arentzat.
  • Instrumentativus (narzędnik), używa się go dla określenia, że coś zostało zrobione przy pomocy odmienionego przedmiotu; sufiksy: -(e)z, -az.
  • Inessivus, dla określenia miejsca, w którym coś się znajduje; sufiksy: -(e)n, -(e)an, -etan; -(r)engan, -arengan, -engan.
  • Allativus, dla określenia miejsca, do którego się zmierza, sufiksy: -(e)ra, -etara; -(r)engana, -arengana, -engana.
  • Ablativus określa miejsce, z którego się przychodzi; sufiksy: -(e)tik, -etatik; -(r)engandik, -arengandik, -engandik.
  • Locativus, określający związek przedmiotu z miejscem, z którego on pochodzi; sufiksy: -(e)ko, -go, -etako.
  • Partitivus, mający różne zastosowania, sufiksy: -(r)ik.

Podstawowe zwroty | edytuj kod

  • „Dziękuję” – Eskerrik asko
  • „Nie” – Ez
  • „Tak” – Bai
  • „Proszę” – Mesedez
  • „Przepraszam” – Barkatu
  • „Cześć” – Kaixo
  • „Dzień dobry” – Egun on
  • „Dobranoc” – Gabon
  • „Czy mówisz po baskijsku?” – Euskaraz badakizu?
  • „Jak leci?” – Zer moduz? lub Zelan?
  • „Świetnie” – Oso ondo lub Oso ongi
  • „Cieszę się” – Pozten naiz

Słownictwo | edytuj kod

Dzięki kontaktom z językami ludów sąsiadujących z Krajem Basków, w języku baskijskim znajdziemy sporo wyrazów pochodzących m.in. z języka hiszpańskiego, francuskiego czy łaciny. Zapożyczenie zwykle wiązało się ze zmianą wynikającą z baskijskiej fonetyki i/lub gramatyki. Oto kilka przykładów: lore („kwiat”, od florem), errota („młyn”, od rotam, „[młyńskie] koło”), gela („pokój”, od cellam), gauza („rzecz”, od causa).

Duża ilość zapożyczeń z łaciny może dowodzić ciągłości kontaktów narodu z mocno zlatynizowanymi grupami ludności miejskiej oraz mieszkańcami obszarów wiejskich[4].

Liczebniki | edytuj kod

Języki i dialekty Półwyspu Iberyjskiego
  • 1 – bat
  • 2 – bi
  • 3 – hiru
  • 4 – lau
  • 5 – bost
  • 6 – sei
  • 7 – zazpi
  • 8 – zortzi
  • 9 – bederatzi
  • 10 – hamar

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. https://www.mintzaira.fr/fileadmin/documents/Aktualitateak/015_VI_ENQUETE_PB__Fr.pdf
  2. Hualde i inni, Towards a history of the Basque language, Amsterdam: J. Benjamins Pub. Co, 1995, ISBN 90-272-3634-8, OCLC 709596553 .
  3. Trask, R.L. (RobertR.L.(R. Lawrence) R.L. (RobertR.L.(R., 1944-2004., The history of Basque, London: Routledge, 1997, ISBN 0-415-13116-2, OCLC 34514667 .
  4. Baskowie-Euskaldunowie [w:] Jorge RuizJ.R. Lardizabal Jorge RuizJ.R., Mity, wierzenia i obyczaje Basków, Poznań 2018, s. 21, ISBN 978-83-85557-94-4 .

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (języki izolowane):
Na podstawie artykułu: "Język baskijski" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy