Język chorwacki


Język chorwacki w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Słownik chorwacko-polski, polsko-chorwacki online Obszar użycia (rok 2006) Płyta z Baški, 1100. Modlitewnik (1380 – 1400)

Język chorwacki (chorw. hrvatski) – mowa z grupy zachodniej języków południowosłowiańskich, używana przez Chorwatów[2], głównie w Chorwacji, Bośni i Hercegowinie, serbskiej Wojwodinie i sąsiednich krajach. Stanowi jedyny język urzędowy Chorwacji i jeden z języków urzędowych Unii Europejskiej. Chorwacki pełni również funkcję jednego z języków urzędowych Bośni i Hercegowiny oraz objęty jest statusem języka mniejszościowego w Serbii i sąsiednich krajach.

Język chorwacki jako język standardowy opiera się na narzeczu sztokawskim, najbardziej rozpowszechnionym w serbsko-chorwackim obszarze językowym[3]. Na poziomie ustandaryzowanych form literackich chorwacki, serbski, bośniacki i czarnogórski są traktowane jako narodowe odmiany policentrycznego języka standardowego[4], określanego kontrowersyjnym mianem języka serbsko-chorwackiego (lub sztokawszczyzną literacką)[5]. Oprócz sztokawszczyzny na terytorium Chorwacji funkcjonują gwary kajkawskie i czakawskie, wykazujące znaczną odmienność względem gwar sztokawskich i wywodzących się z nich standardów językowych[6]. Szereg wątpliwości budzi klasyfikacja tych odmian językowych oraz kwestia ich przynależności do języka chorwackiego lub postulowanego serbsko-chorwackiego.

Spis treści

Historia | edytuj kod

Pierwsze wzmianki o języku pisemnym zwanym chorwackim sięgają IX wieku, kiedy język staro-cerkiewno-słowiański został przyjęty jako język liturgii. Język był stopniowo przyswajany do nieliturgicznych celów i stał się znany jako chorwacka wersja języka starosłowiańskiego. Obie wersje języka, liturgiczna i nieliturgiczna, były kontynuowane jako część głagolicy od połowy IX wieku.

Aż do końca XI wieku średniowieczne chorwackie teksty były pisane trzema alfabetami: łacińskim, głagolicą oraz chorwacką cyrylicą, a także w trzech językach: chorwackim, łacińskim oraz starosłowiańskim. Ten ostatni rozwinął się w chorwacki wariant języka cerkiewnosłowiańskiego między XII a XVI wiekiem.

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Sytuacja socjolingwistyczna | edytuj kod

Mimo że z punktu widzenia lingwistycznego standardowy język chorwacki jest jedną z uregulowanych form dialektu sztokawskiego, traktowanego jako część języka serbsko-chorwackiego, można się spotkać z poglądem o odrębności tej mowy[7], jako że zdanie językoznawców dotyczące klasyfikacji języków nie zawsze idzie w parze z aspektami socjopolitycznymi. W związku z tym wzajemnie zrozumiałe formy jednej mowy bywają czasem rozdzielane i uznawane za osobne języki[8].

Niektórzy lingwiści zaznaczają, że różnice między ustandaryzowanymi odmianami języka serbsko-chorwackiego są często uwypuklane i wyolbrzymiane z pobudek politycznych[9]. Natomiast zdecydowana większość chorwackich językoznawców uznaje chorwacki za osobny język, który ma być kluczem do zachowania tożsamości narodowej i kulturowej[10]. Kwestia ta jest bardzo istotna dla Chorwatów ze względu na rozpowszechnienie poglądu, że język stanowi czynnik konstytutywny tożsamości[11].

Mianem języka serbsko-chorwackiego w dalszym ciągu określa się wspólną podstawę, na której oparto oficjalnie uznane języki standardowe, mimo że stosowanie tego terminu budzi kontrowersje wśród rodzimych użytkowników tych standardów[12]. W Chorwacji upowszechniony jest pogląd, że język urzędowy Jugosławii, zwany wtedy oficjalnie „serbsko-chorwackim”, był sztucznym tworem politycznym mającym na celu zunifikowanie dwóch odrębnych narodów[13]. W krajach byłej Jugosławii termin ten współcześnie zastępuje się określeniami takimi jak „język serbski”, „język chorwacki”, „język bośniacki” i „język czarnogórski”.

Podział dialektalny | edytuj kod

Język chorwacki w postaci ustandaryzowanej opiera się na narzeczu sztokawskim, a dokładniej na dialekcie wschodniohercegowińskim[14], który stanowi również podstawę trzech pozostałych standardów literackich (serbskiego, bośniackiego i czarnogórskiego).

Poza narzeczem sztokawskim będącym fundamentem współczesnego języka literackiego, na terenie Chorwacji wyróżnia się jeszcze dwa główne zespoły dialektalne: czakawski i kajkawski, w chorwackiej literaturze również traktowane jako składowe języka chorwackiego[15][16]. Narzecza te wraz z czterema standardami często podciąga się pod pojęcie „język serbsko-chorwacki”. Miano to nie jest powszechnie akceptowane w krajach byłej Jugosławii, ale pozostaje w powszechnym użyciu wśród językoznawców i określa się nim wspólną podstawę, na której oparte zostały współczesne cztery standardy. Przy wzięciu pod uwagę aspektów socjolingwistycznych standardy te bywają również klasyfikowane jako odrębne języki[17][18], należące do diasystemu zwanego środkowo-południowosłowiańskim[19][20].

Alfabet | edytuj kod

 Osobny artykuł: Alfabet chorwacki.

Do zapisu współczesnego standardu chorwackiego używa się wyłącznie dostosowanej formy alfabetu łacińskiego, wzbogaconej o dodatkowe znaki diakrytyczne (zob. alfabet chorwacki). Sposób zapisu został ostatecznie ustalony w XIX w. podczas wielkiej reformy językowej. Alfabet zawiera 30 liter, z czego 3 są dwuznakami. Są to: A, B, C, Č, Ć, D, , Đ, E, F, G, H, I, J, K, L, Lj, M, N, Nj, O, P, R, S, Š, T, U, V, Z, Ž.

Różnice | edytuj kod

Różnice między chorwackim a serbskim językiem standardowym są mniejsze niż między standardowymi wariantami angielskiego w Wielkiej Brytanii, Irlandii, USA, Kanadzie, Australii[21][22] lub francuskiego języka we Francji, Belgii, Kanadzie i Afryce[23], niemieckiego w Niemczech, Austrii, Szwajcarii[24], hiszpańskiego w Hiszpanii i Ameryce Łacińskiej[23], niderlandzkiego w Holandii i Belgii[22] portugalskiego w Portugalii i Brazylii[23], hindustańskiego w Indiach i Pakistanie[23][25].

Różnice występujące między standardami są niewielkie i nie uniemożliwiają porozumienia między użytkownikami języka[26]. Standard chorwacki charakteryzuje się wymową i pisownią ijekawską (związaną z odmiennym rozwojem prasłowiańskiej jaci) i wyłącznym użyciem alfabetu łacińskiego. Od standardowego serbskiego odróżnia go również szereg różnic leksykalnych; przykładowe różnice w słownictwie przedstawiono w poniższej tabeli:

Chorwacja ma purystyczną politykę językową[27][28]. Wynikała ona raczej z ogólnej atmosfery nacjonalizmu, którą ogarnięte były elity intelektualne[29].

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Footitt Hilary, Michael Kelly: Languages at War: Policies and Practices of Language Contacts in Conflict. Palgrave Macmillan, 2012, s. 111–120. ISBN 0-230-36877-8. (ang.)
  2. E.C.E.C. Hawkesworth E.C.E.C., Serbian-Croatian-Bosnian Linguistic Complex [w:] Encyclopedia of Language and Linguistics, wyd. 2, 2006  (ang.).
  3. Collegium Antropologicum, School of Biological Anthropology, 1991, s. 311  (ang.).
  4. NikolaN. Vučić NikolaN., Većina lingvista ne želi biti u konfliktu s vladajućom ideologijom, Urban magazin, 15 czerwca 2016, s. 46–49, ISSN 1986-6143 [dostęp 2019-01-18] [zarchiwizowane z adresu 2016-06-22]  (serb.-chorw.).
  5. MateM. Kapović MateM., Language, Ideology and Politics in Croatia, „Slavia centralis”, IV/2, 2011  (ang.).
  6. R. Szul, Język – naród – państwo. Język jako zjawisko polityczne, Warszawa 2009
  7. Serbian, Croatian, Bosnian, Or Montenegrin? Or Just 'Our Language'?, Radio Free Europe/Radio Liberty [dostęp 2018-01-20] .
  8. Jean Jacques Weber: Multilingualism, Education and Change. Routledge, 2009, s. 116. (ang.)
  9. Benjamin W. Fortson IV: Indo-European Language and Culture: An Introduction. John Wiley & Sons, 2001, s. 568. (ang.)
  10. Snježana Ramljak: "Jezično" pristupanje Hrvatske Europskoj Uniji: prevođenje pravne stečevine i europsko nazivlje. [dostęp 2018-01-20].
  11. Dennison I. Rusinow: Yugoslavia: Oblique Insights and Observations. University of Pittsburgh Pre, 2008, s. 348. (ang.)
  12. Philipp Strazny: Encyclopedia of Linguistics. Routledge, 2013, s. 957. (ang.)
  13. David Bruce Macdonald: Balkan Holocausts?: Serbian and Croatian Victim Centred Propaganda and the War in Yugoslavia. Manchester University Press, 2013. (ang.)
  14. Maria Dąbrowska-Partyka: W poszukiwaniu nowego kanonu: reinterpretacje tradycji kulturalnej w krajach postjugosłowiańskich po 1995 roku. Wydawnictwo UJ, 2005, s. 62. (pol.)
  15. BarbaraB. Dukanović BarbaraB., AnaA. Gudović AnaA., Narječja hrvatskog jezika [dostęp 2019-02-01]  (serb.-chorw.).
  16. Jezik, croatia.eu [dostęp 2019-02-01]  (serb.-chorw.).
  17. Graeme Trousdale: Introduction to English Sociolinguistics. Edinburgh University Press, 2010, s. 7. (ang.)
  18. Mirjana N. Dedaić, Daniel N. Nelson: At War with Words. Walter de Gruyter, 2012, s. 248-249. (ang.)
  19. Ranko Matasović: Poredbenopovijesna gramatika hrvatskoga jezika. Matica hrvatska, 2008, s. 64. ISBN 978-953-150-840-7. (serb.-chorw.)
  20. Michaela Schäuble: Narrating Victimhood: Gender, Religion and the Making of Place in Post-War Croatia. Berghahn Books, 2014, s. 18. (ang.)
  21. Sean McLennan. Sociolinguistic Analysis of "Serbo-Croatian". „Calgary Working Papers in Linguistics”. 18, s. 107, 1996. ISSN 0823-0579 (ang.). 
  22. a b Bernhard Gröschel. Postjugoslavische Amtssprachenregelungen – Soziolinguistische Argumente gegen die Einheitlichkeit des Serbokroatischen?. „Srpski jezik”. 8 (1-2), s. 180-181, 2003. ISSN 0354-9259 (niem.). 
  23. a b c d Thomas Paul-Louis. Le serbo-croate (bosniaque, croate, monténégrin, serbe): de l’étude d’une langue à l’identité des langues. „Revue des études slaves”. 74 (2-3), s. 318, 325, Paryż 2003. ISSN 0080-2557 (fr.). 
  24. Hans-Dieter Pohl: Serbokroatisch – Rückblick und Ausblick. W: Ingeborg Ohnheiser: Wechselbeziehungen zwischen slawischen Sprachen, Literaturen und Kulturen in Vergangenheit und Gegenwart. Innsbruck: Non Lieu, 1996, s. 219, seria: Innsbrucker Beiträge zur Kulturwissenschaft, Slavica aenipontana ; 4. OCLC 243829127. (niem.)
  25. Daniel Blum: Sprache und Politik. Würzburg: Ergon, 2002, s. 125–126, seria: Beiträge zur Südasienforschung ; 192. ISBN 3-89913-253-X. OCLC 51961066. (niem.)
  26. SnježanaS. Kordić SnježanaS., Jezik i nacionalizam (Rotulus Universitas), Zagrzeb: Durieux, 2010, s. 78–90, DOI10.2139/ssrn.3467646, ISBN 978-953-188-311-5, LCCN 2011520778, OCLC 729837512, OL15270636W  (serb.-chorw.).
  27. Snježana Kordić: Što je (ne)standardno za kroatiste?. W: Alexander Bierich: Varietäten im Slavischen. Frankfurt nad Menem: Peter Lang, 2009, s. 313-330, seria: Heidelberger Publikationen zur Slavistik, Linguistische Reihe ; 17. ISBN 978-3-631-57010-4. OCLC 319695935. (serb.-chorw.)
  28. Snježana Kordić: Die aktuelle Sprachzensur in Kroatien. W: Bernhard Symanzik, Gerhard Birkfellner, Alfred Sproede: Sprache – Literatur – Politik. Osteuropa im Wandel: Beiträge zu einem Symposium in Münster, 28./29. Juli 2003. Hamburg: Dr. Kovač, 2004, s. 259–272, seria: Studien zur Slavistik ; 10. ISBN 3-8300-1215-2. OCLC 57222231. (niem.)
  29. Maciej Czerwiński: Język – ideologia – naród: polityka językowa w Chorwacji a język mediów. Kraków: Scriptum, 2005, s. 15. ISBN 83-60163-04-9. OCLC 64586273.
  30. SOS ili tek alibi za nasilje nad jezikom. „Forum”, s. 38-39, 2012-03-16. Zagrzeb. ISSN 1848-204X (serb.-chorw.). 
Kontrola autorytatywna (język):
Na podstawie artykułu: "Język chorwacki" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy