Język litewski


Język litewski w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-litewski online

Język litewski (lit. lietuvių kalba) – język z grupy języków bałtyckich, którym posługuje się ok. 4 mln osób. Oprócz Litwy językiem tym posługują się Litwini zamieszkujący na zachodzie Białorusi i północno-wschodniej Polsce (Suwalszczyzna), a także w Rosji, Łotwie oraz emigranci w USA, Kanadzie, Australii, Niemczech. Jest językiem urzędowym Litwy.

Jako osobny język z zespołu wschodniobałtyckiego języków bałtyckich zaczął się rozwijać w VII wieku n.e. Jako język pisany zaczął funkcjonować dopiero w XVI wieku. Współczesna forma języka litewskiego ukształtowała się na przełomie XIX-XX wieku.

Język litewski jest bardzo interesujący dla językoznawców, gdyż podobnie jak język łotewski, zachował wiele archaicznych cech indoeuropejskich. Pewien wpływ na ten język wywarły języki sąsiadujących narodów słowiańskich: język polski, język białoruski i język rosyjski, aczkolwiek w pierwszej połowie XX w., po odzyskaniu niepodległości przez Litwę można było zaobserwować tendencję do zastępowania slawizmów wyrazami rodzimymi.

Współczesny język litewski jest bardzo zróżnicowany pod względem dialektalnym, mimo stosunkowo niewielkiej liczby jego użytkowników zajmujących niezbyt duże terytorium. Wyróżnia się dwa główne zespoły dialektów: żmudzki (žemaičių tarmė) i auksztocki (aukštaičių tarmė). Główne różnice między tymi dialektami sprowadzają się do zjawisk z zakresu wokalizmu. Dodatkowo w dialekcie auksztockim wyróżnia się trzy wielkie zespoły gwarowe: wschodni, południowy i zachodni; każdy z nich obejmuje liczne podgwary, niekiedy znacznie różniące się między sobą.

Litewski nie jest wzajemnie zrozumiały z językiem łotewskim. Różnice pomiędzy tymi dwoma językami są już znaczące nawet w warstwie podstawowych wyrazów[1].

Spis treści

Fonologia | edytuj kod

Spółgłoski | edytuj kod

Każda litewska spółgłoska poza /j/ ma dwa warianty: niespalatalizowany (twardy) i spalatalizowany (zmiękczony) (np. /b/ – /bʲ/, /d/ – /dʲ/, /ɡ/ – /ɡʲ/). Ta cecha łączy litewski z polskim, białoruskim i rosyjskim, ale nie z bliżej spokrewnionym łotewskim. Spółgłoski przed samogłoskami przednimi (/ɪ/, /iː/, /ɛ/, /æː/ i /eː/) oraz innymi spółgłoskami zmiękczonymi i /j/ są zawsze zmiękczone. Przed samogłoskami tylnymi (/äː/, /ɐ/, /oː/, /ɔ/, /uː/ i /ʊ/) spółgłoski również mogą być zmiękczone (zmieniając wymowę niektórych samogłosek, zobacz sekcja "Samogłoski"), co standardowa ortografia zaznacza przez wstawienie litery i między spółgłoskę i samogłoskę (podobnie, jak w polskim), np. noriu ˈnôːrʲʊ. Większość twardych i miękkich spółgłosek tworzy pary minimalne (np. šuo ʃuə 'pies' – šiuo ʃʲuə 'z tym'), więc są niezależnymi fonemami, a nie allofonami[2][3].

Spółgłoski /f/, /x/, /ɣ/ i ich spalatalizowane warianty pojawiają się tylko w zapożyczeniach.

ŋ pojawia się tylko przed k i ɡ, zaś w innych pozycjach pojawia się tylko , więc można te głoski traktować jako allofony w dystrybucji komplementarnej. To samo dotyczy ich miękkich odpowiedników, ŋʲ (przed kʲ i ɡʲ) oraz nʲ (gdzie indziej)[4].

/ɣ/ jest czasem wymawiane jako ɦ, ale wymowa ɣ jest preferowana, gdyż zmiękczony wariant to zawsze ɣʲ[5].

Spółgłoski zwartezatrzymane przed innymi zwartymi.

Samogłoski | edytuj kod

Litewski ma sześć samogłosek długich i pięć krótkich (nie licząc wątpliwego fonemu w nawiasie). Długość jest tradycyjnie uważana za cechę dystynktywną, chociaż krótkie samogłoski są też bardziej centralne:

Przynajmniej jeden badacz twierdzi jednak, że to rozróżnienie samogłosek luźnych i napiętych jest cechą relewantną lub przynajmniej równie ważną jak długość[6]. Taka hipoteza prowadzi do poniższej tabeli.

Obecność krótkiej samogłoski średniej przedniej niezaokrąglonej jest dyskutowana, gdyż dźwięk ten jest zastępowany przez wielu, jeśli nie większość Litwinów, samogłoską ɛ.

W standardowym litewskim samogłoski äː i ɐ zasadniczo nie mogą być wymawiane po spółgłoskach miękkich (wliczając j). W tej pozycji zmieniają się odpowiednio w æː i ɛ: galia 'pot = gale "na końcu" ɡɐˈlʲɛ, gilią 'głęboki' (B. l.p.) = gilę 'żołądź' (B. l.p.) ˈɡʲɪlʲæː.

Z drugiej strony w codziennej mowie æː może zmienić się w ɛː (a nawet äː), jeśli po samogłosce jest twarda spółgłoska: jachtą 'jacht' (B. l.p.) i retas, 'rzadki', są często wymawiane ˈjɛːxäː i ˈrʲɛːɐ (a nawet ˈjäːxäː i ˈrʲäːɐ) zamiast ˈjæːxäː i ˈrʲæːɐ, gdyż kolejne spółgłoski, x i , są twarde. To zjawisko nie dotyczy krótkich samogłosek.

Dyftongi | edytuj kod

Tradycyjnie przyjmuje się, że litewski ma dziewięć dyftongów, ai, au, ei, eu, oi, ou, ui, ie i uo. Niektóre podejścia (Schmalstieg 1982) traktują je jako sekwencje samogłosek, gdyż dłuższy składnik zależy od typu akcentu, a w dyftongach jest on ustalony.

Litewskie długie akcentowane sylaby mogą mieć ton wznoszący lub opadający. W specjalnej literaturze są oznaczane odpowiednio tyldą ̃ i akcentem ostrym ́. Ton jest szczególnie wyraźnie słyszalny w dwugłoskach, gdyż w wypadku tonu rosnącego drugi element jest dłuższy (np. jest wymawiane ɐɪ̯ˑ), a w wypadku malejącego – dłuższy jest pierwszy (np. ái ä̂ˑɪ̯) . Pełny zestaw to:

Akcent | edytuj kod

Litewski system prozodyczny charakteryzuje się akcentem wolnym i dystynktywną długością. Jego akcentuacja jest czasem opisywana jako prosty system toniczny, nazywany akcentem tonicznym[8]. Oznacza to, że w litewskim słowie akcentowana sylaba wyróżnia się wobec pozostałych tonacją. Sylaba ciężka, zawierająca długą samogłoskę, dyftong lub półspółgłoskę w wygłosie, może mieć ton opadający (akut) lub wznoszący (cyrkumfleks). Lekkie sylaby (z krótkimi samogłoskami i obstruentami w wygłosie) nie wykazują tego kontrastu.

Litewska praktyka leksykograficzna używa trzech diakrytyków do oznaczenia tonu i długości sylaby akcentowanej. Mianowicie:

  • Pierwszy (lub jedyny) segment ciężkiej sylaby z tonem opadającym jest oznaczany akcentem ostrym (np. á, ár), chyba że pierwszym elementem jest i lub u po którym następuje tautosylabiczna (w tej samej sylabie) spółgłoska półotwarta. W tym wypadku jest oznaczony akcentem ciężkim (np. ìr, ùr).
  • Drugi (lub jedyny) segment ciężkiej sylaby z tonem rosnącym jest oznaczany akcentem przeciągłym (np. ã, ar̃)
  • krótka sylaba opadająca jest oznaczona akcentem ciężkim (np. ì, ù).

Litewski ma, jak powiedziano, akcent swobodny, czyli jego pozycja i typ nie są fonetycznie przewidziane i trzeba ich się nauczyć. Ten stan jest odziedziczony z prabałtosłowiańskiego i w mniejszym stopniu praindoeuropejskiego. Litewski cyrkumfleks i akut kontynuują bezpośrednio opozycję cyrkumfleksu i akutu w prabałtosłowiańskim.

Prawa głosowe i oboczności | edytuj kod

Procesy fonetyczne i oboczności w litewskiej fonetyce obejmują diachroniczne zmiany jakościowe fonemów, alternacje, warianty dialektalne, oboczności inflekcyjnych morfemów tej samej kategorii gramatycznej, jednocześnie jakościowe i ilościowe, diachroniczne i synchroniczne.

  • Diachroniczne zmiany jakościowe fonemów obejmują zwężenie o /oː/ ← ā i dyftongizację uo ← ō.
  • Wśród przykładów oboczności dźwięków inflekcyjnych morfemów tej samej kategorii gramatycznej jest historyczne skrócenie końcówki deklinacyjnej -a w niektórych pozycjach: motina (M. i N. l.p.) 'matka' ← *mātina ← *mātinā, *mātinās → motinos (D. l.p.). Synchroniczna wariacje między krótszymi (nowszymi) i dłuższymi (bardziej archaicznymi) końcówkami osobowymi czasowników, zależnie od końcówki: keliu 'podnoszę (coś)' – keliuosi 'wstaję' (strona zwrotna); keli 'podnosisz' – keli.e.si 'wstajesz'; keliame 'podnosimy' – kelias 'wstajemy'.
  • Przykładem oboczności jest wymiana między d, t i, odpowiednio, zmiękczonymi dž, č: M. l.p. r.m. pat-s 'się', D. l.p. pat-ies, C. l.p. pač-iam; jaučiu 'czuję', jauti 'czujesz'; giriu 'słyszę', girdi 'słyszysz'.
  • Wariacja między wydłużonym, używanymi w opadającym wydłużonym tonie i krótkimi a i e (tylko jeśli te dźwięki kończą sylabę), oboczność między długim, używanymi w opadającym wydłużonym tonie i krótkim i na końcu słowa zależnie od pozycji akcentu: vãkaras ˈʋaːkɐrɐs M. 'wieczór', vakarè ʋɐkɐˈrɛ Msc. 'wieczorem'; radinỹs rɐdɪˈniːs M. 'znajdowanie, znalezienie', rãdinio ˈraːdɪnʲoː D. (z ràsti ˈrɐstɪ 'znajdować'); pãtiekalas 'danie', patiekalaĩ M. l.mn. (z patiẽkti 'podawać (posiłek)'); vèsti 'prowadzić; poślubić' vedìmas (rzeczownik dla działania) vẽdamas (imiesłów) 'prowadzony; poślubiany'; baltinỹs 'bielone ubranie',- baltìnis 'biały; (dial.) białko jaja' (z baltas 'biały').

Alfabet | edytuj kod

Alfabet litewski składa się z 32 liter. Są to:

ą ę į ų oznaczają dawne samogłoski nosowe, które obecnie wymawia się jako długie samogłoski ustne. Spółgłoski č š ž są odpowiednikami polskich cz, sz ż. Do końca XIX wieku zapisywano je jak po polsku, później wprowadzono obecne litery (zapożyczone z języka czeskiego). Samogłoski ū į y oznaczają długie u i i. Litera ė to tzw. wąskie e (e siauroji) – oznacza dźwięk z grubsza pośredni między i a e. Natomiast litera e jest wymawiana z grubsza jak polskie e.

〈o〉 jest krótkie tylko w wyrazach obcych, natomiast 〈a e〉 są zawsze krótkie bez akcentu i pod akcentem w końcówkach -a, -e, -es, w przymiotnikach stopnia wyższego, w zaimkach oraz w wyrazach obcych, a poza tym zwykle długie[9].

Spółgłoski są zawsze zmiękczone przed 〈e ę ė i į y〉. Przed 〈a ą o u ų ū〉 palatalizacja jest oznaczona przez wstawienie (niewymawianego osobno, podobnie jak w polskim) 〈i〉 między spółgłoskę i samogłoskę.

Historia | edytuj kod

Najstarszy znany tekst w języku litewskim to rękopis modlitw "Ojcze nasz", "Zdrowaś Maryjo" oraz "Wierzę w Boga" zapisany w egzemplarzu książki „Tractatus sacerdotalis” z 1503 r. Tekst modlitw przytoczony poniżej to transliteracja na współczesną polską ortografię:

  • Tewe musu kuris esi Dangwasu szwīskisi wardas tawa athaīki tawa karalistīa buki thawa wala kaīp dunguī theīp szamīaī. Duanu musu wisu dzenu dwaki mumus nu īr athlaīski mumus musu kalthes kaīp īr mes athliaīdzame musu kalczīemus nīewīaski musu szalanu ale mus gīalbīaki nuagi wisa piktha amen.
  • Swīeīka maria mīlistas pīlna dzewas su thawimī pagirtha thu tharpu matheru īr pagirthas gimis szīwata thawa īesus christus.
  • Czīkīu īngi dzewa thīawa wisagalinczi darīthaīu dangaws ir szamīas ir ingi [sunu īa wīenothuri] iesu kristu sunu īa wīenathuri panu musu kurīs prasidīaīs esczi szwenthu dwasīu gimis isgi marias mergas kinthis pa panskwaīu pilatu iszpīalatas [uszczīestas] alba uszmusztas anth krīszaws numiris īr pakasthas nuszīngi [pī] pejluasnu, trīaczu dzenu kīalīsi īszgi numirusīu. Czīkīu ingi dwasīu szwenthu, szwenthu basznīczu krīkszczanīu – szwenthuīu Drawgisti athleīdzīmu grechu / kunu īsgi numirusiu kialiimu pa smerczi amszīw szīwanthu[10].

Modlitwy te są dosłownym tłumaczeniem polskich modlitw opublikowanych w 1475 r. w Statuta synodalia episcoporum Wratislaviensium.

Literacka wersja języka litewskiego zaczęła się kształtować już od XVI w., kiedy to pojawiły się pierwsze dokumenty w tym języku. Były to przede wszystkim dokumenty o charakterze religijnym, np. "Katechizm" Martynasa Mažvydasa (uznawany za pierwszą książkę w języku litewskim).

W 1582 r. w swoim dziele "Kronika Polska, Litewska, Żmudzka i wszystkiej Rusi" Maciej Stryjkowski podaje różne litewskie wyrazy, m.in.:

  • Ruguczis – bóg kisłych i kwaśnych potraw (lit. rūgštis – kwas)
  • Seimi Dewos – bóg rodzinny (lit. šeima – rodzina)
  • Upinis Dewos – bóg rzek (lit. upė – rzeka)
  • Łado didis musu Dewie! – wielki nasz boże Łado!
  • Gulbi Dziewos – bóg stróż o białych skrzydłach (lit. gulbė – łabędź)
  • Kielu Dziewos – bóg podróży (lit. kelionė – podróż)[11]
  • podos – stopa (lit. pėda)
  • łaucus – gęsty las (lit. laukas)
  • viros – mąż
  • kielis – droga
  • donos – chleb
  • ovis – owca
  • pecu – bydło
  • duntes – zęby[12]

W 1629 r. (niektórzy twierdzą, że pierwsze wydanie ukazało się już ok. 1620 r.) w Wilnie jezuita Konstanty Szyrwid wydał trójjęzyczny słownik polsko-łacińsko-litewski. Był to pierwszy słownik uwzględniający język litewski.

Do końca XVIII w. język litewski pozostawał językiem ludności wiejskiej, używanym w Kościele jako język pomocniczy. Podlegał on wielkim i nieustannym wpływom gwar białoruskich, później języka polskiego.

Współczesny język litewski usystematyzował w pracach z 1901 i 1919 roku litewski językoznawca Jonas Jablonskis. Za podstawę wziął on kowieńską gwarę auksztocką[13]. Setki polskich wyrazów, występujące w piśmiennictwie starolitewskim, zostały usunięte z nowo utworzonego litewskiego języka literackiego.

Podobnie jak w przypadku wielu języków, pewne cechy reliktowe zachowały się w gwarach leżących poza centrum stosowania języka. Gwary języka litewskiego używane w Polsce w stosunku do innych dialektów częściej zachowują rzeczownikową końcówkę przymiotników. Zachowały też tradcyjną deklinację zaimków przymiotnych[14]. Z drugiej zaś strony są one pod wpływem fonetyki języka polskiego, zwłaszcza w zakresie samogłosek[15].

Gramatyka | edytuj kod

Rzeczownik (daiktavardis) | edytuj kod

Według obliczeń językoznawców, ok. 3000 spośród współcześnie używanych rzeczowników litewskich to słowa bardzo archaiczne, bezpośrednie kontynuanty formacji prajęzyka indoeuropejskiego. Za odziedziczone z prajęzyka uważa się rzeczowniki z grupy słownictwa podstawowego, w tym nazwy części ciała człowieka (np. akis – oko, ausis – ucho, nosis – nos, dantis – ząb, pilvas – brzuch, širdis – serce), nazwy pokrewieństwa (moteris – kobieta, motina – matka, vyras – mężczyzna, brolis – brat), nazwy otaczającego środowiska (vanduo – woda, ugnis – ogień, laukas – pole, medis – drzewo, naktis – noc) oraz nazwy zwierząt i roślin (avis – owca, kvietys – pszenica, paršas – prosię... itd.).

Rozróżnia się rzeczowniki pospolite i własne. Do nazw własnych należą: nazwy osobowe i miejscowe (imiona, nazwiska, imiona zwierząt i postaci mitycznych, nazwy obiektów geograficznych), nazwy planet i obiektów astronomicznych, nazwy epok (np. Renesansas – renesans, Klasicizmas – klasycyzm), nazwy świąt i nazwy formacji politycznych, organów prasy, marek produktów itp. W przeciwieństwie do języka polskiego nazwy mieszkańców (krajów, regionów, miejscowości) są w języku litewskim rzeczownikami pospolitymi, np. lietuvis, lietuvė (Litwin, Litwinka), lenkas, lenkė (Polak, Polka).

Rzeczowniki litewskie dzielą się na rodzaje męski i żeński oraz odmieniają się przez przypadki i liczby.

Rodzaj (giminė) | edytuj kod

Rzeczownik litewski może mieć rodzaj męski lub żeński. Wykładnikami formalnymi rodzaju są końcówki.

  • Jeden wyraz o końcówce -uo ma rodzaj żeński, jest to wyraz sesuo – siostra.
  • Końcówka -is jest wspólna i dla rzeczowników rodzaju męskiego, i dla żeńskiego. W ustaleniu ich rodzaju pomaga reguła mówiąca, że większość wyrazów z nieakcentowaną końcówką -is jest rodzaju męskiego, zaś akcentowaną końcówkę -is mają przeważnie rzeczowniki rodzaju żeńskiego.
  • W nielicznych przypadkach rzeczowniki o końcówkach rodzaju żeńskiego odnoszą się do osób płci męskiej, np.: tėtė – tato, dėdė – wujek, barzdyla – brodacz

Końcówki rodzaju żeńskiego mają też niektóre imiona osobowe i nazwiska mężczyzn. Odmieniają się wtedy jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego, ale w związkach syntaktycznych wymagają uzgodnienia w rodzaju męskim.

  • Istnieje grupa rzeczowników dwurodzajowych, odnoszących się zarówno do osób płci męskiej, jak i żeńskiej. Rzeczowniki te mają najczęściej końcówkę rodzaju żeńskiego i przeważnie pejoratywne znaczenie, np.: naktibalda – nocny marek, mėmė – fajtłapa, valkata – włóczęga,

Liczba (skaičius) | edytuj kod

Tworzenie liczby mnogiej rzeczowników | edytuj kod
  • Liczba podwójna (dviskaita) zachowała się jedynie w niektórych gwarach, a w języku literackim tylko szczątkowo, jak np. w powiedzeniu: Saldu kaip du medu – dosł. Słodko jak dwa miody
  • Niektóre rzeczowniki w języku litewskim są tylko pojedyncze, np.: a) wyrazy o znaczeniu abstrakcyjnym: drąsa – odwaga, grožis – piękno, šiluma – ciepło, nepriklausomybė – niezależność b) rzeczowniki oznaczające zbiorowość: augalija – roślinność, laivynas – flota, inteligentija – inteligencja, jaunimas – młodzież c) nazwy materiałów i substancji: actas – ocet, kava – kawa, betonas – beton, pienas – mleko, cukrus – cukier i inne
  • Tylko w liczbie mnogiej występują rzeczowniki: a) nazwy przedmiotów kilkuczęściowych: žirklės – nożyce, vartai – wrota, durys – drzwi, akiniai – okulary, marškiniai – koszula, kailiniai – kożuch b) nazwy niektórych substancji, materiałów, produktów spożywczych: klijai – klej, miltai – mąka, sultys – sok, dujos – gaz, dulkės – kurz, pelenai – popiół c) nazwy niektórych odcinków czasu: metai – rok, paryčiai – świt, jutrzenka d) większość świąt i uroczystości: Velykos – Wielkanoc, Joninės – dzień św. Jana, vestuvės – wesele, laidotuvės – pogrzeb, atostogos – urlop e) nazwy stron świata: rytai – wschód, vakarai – zachód, pietūs – południe ale: šiaurė – północ (l.poj.)

Przypadek (linksnis) | edytuj kod

W litewskim języku literackim jest 7 przypadków:

  • mianownik (vardininkas) – kas? "kto? co?"
  • dopełniacz (kilmininkas) – ko? "kogo? czego?"
  • celownik (naudininkas) – kam? "komu? czemu?)
  • biernik (galininkas) – ką? "kogo? co?"
  • narzędnik (įnagininkas) – kuo? "kim? czym?"
  • miejscownik (vietininkas) – kame? "dosł. w kim? w czym?" kur? "gdzie?"
  • wołacz (šauksmininkas)

W gwarach oraz szczątkowo w języku literackim zachowały się też przypadki przestrzenne:

  • wewnętrzne:
    • inessivus (jako jedyny kontynuowany w języku literackim), np.:
    vandenyje, vandenyj, vandeny "w wodzie"
    • illativus (formy liczby poj. dość często są używane w mowie potocznej), np.:
    vandenin "dosł. w wodę" miškan "dosł. w las"
  • zewnętrzne:
    • adessivus (zachował się jedynie w gwarach), np.:
    dukteriep "u córki" žmoniep "u ludzi"
    • allativus (w języku literackim jest używanych kilka wyrazów w tej formie), np.:
    rudeniop "ku jesieni" vakarop "ku wieczorowi"

W języku litewskim wyróżnia się 5 deklinacji rzeczownikowych.

Deklinacja I | edytuj kod

Należą do niej rzeczowniki rodzaju męskiego, które w mianowniku liczby pojedynczej mają końcówki -as, -ias, -is, -ys, np.:

kalnas – góra, vėjas – wiatr, elnias – jeleń, brolis – brat, arklys – koń
  • Rzeczowniki I deklinacji – nazwy profesji, zawodów, które mają sufiks -toj- i końcówkę -as, np. mokytojas "nauczyciel", gydytojas "lekarz", w wołaczu liczby pojedynczej mają końcówkę -au, charakterystyczną dla III paradygmatu.
Deklinacja II | edytuj kod

Do II deklinacji należą rzeczowniki rodzaju żeńskiego, które w mianowniku l. poj. mają końcówki -a, -ia, , np.:

liepa – lipa, žinia – wieść, nowina, žolė – trawa
  • Według paradygmatu II odmieniają się również rzeczowniki dwurodzajowe z końcówką rodzju żeńskiego.
  • Nazwiska męskie z końcówkami mianownika l. poj. -a, -ia i odmieniają się w liczbie pojedynczej według paradygmatu II deklinacji, zaś w liczbie mnogiej według deklinacji I.
Deklinacja III | edytuj kod

Należą do niej rzeczowniki z końcówką -is, w większości rodzaju męskiego i kilka rodzaju żeńskiego, np.:

akis (r. ż.) – oko, dantis (r. m.) – ząb
Deklinacja IV | edytuj kod

Należą do niej rzeczowniki rodzaju męskiego z końcówkami -us, -ius, np.:

sūnus – syn, vaisius – owoc
Deklinacja V | edytuj kod

Do V deklinacji należą rzeczowniki z końcówką -uo rodzaju męskiego, np.:

akmuo – kamień, šuo – pies

oraz dwa rzeczowniki rodzaju żeńskiego:

sesuo – siostra, duktė – córka

Przymiotnik (būdvardis) | edytuj kod

Przymiotniki litewskie odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje.

Rodzaj i liczba | edytuj kod

Tabela końcówek rodzajowych przymiotników:

  • Oprócz form rodzajów męskiego i żeńskiego, we współczesnym języku litewskim zachowały się szczątki rodzaju nijakiego przymiotników jakościowych. Przymiotniki rodzaju nijakiego mają końcówki -a, -ia i -u, np.
balta – białe, žalia – zielone, puiku – wspaniałe

Formy przymiotnikowe rodzaju nijakiego są tłumaczone na język polski jako przysłówki, jednak w języku litewskim nigdy przysłówków nie zastępują. Są używane m.in. w zdaniach bezpodmiotowych w funkcji orzecznika, np. :

Šiandien labai šalta. – Dzisiaj było zimno. Ar tau čia nebaisu? – Czy ci tutaj nie strasznie?

W języku litewskim istnieją również przymiotniki zaimkowe (įvardžiuatiniai būdvardžiai), powstałe jako złożenia przymiotników z zaimkami, np. gražus + jis (on) – gražusis "ten piękny", graži + ji (ona) – gražioji "ta piękna". Oczywiście nie wszystkie przymiotniki mogą być używane w formach zaimkowych, od przymiotników relacyjnych ani o rodzaju nijakim nie tworzy się ich.

Zdrobnienia litewskich przymiotników najczęściej tworzy się za pomocą przyrostków -utis (-utė- r.ż.), -ytis (-ytė), -ukas (-ukė), np. saldus – saldutis "słodziutki", plonas – plonytis "cieniutki", maža – mažulė "malutka".

Stopniowanie przymiotników (būdvardžių laipsniavimas) | edytuj kod

W języku litewskim są trzy podstawowe stopnie przymiotników : równy, wyższy i najwyższy. Formy stopnia wyższego i najwyższego są tworzone regularnie od tematu formy w stopniu równym. W języku litewskim nie ma charakterystycznego dla języka polskiego i wielu innych języków supletywizmu form najczęściej używanych przymiotników, np.:

lit. geras – geresnis pol. dobry – lepszy
Forma stopnia wyższego | edytuj kod

Stopień wyższy jest tworzony przyrostkiem -esnis od przymiotników rodzaju męskiego i -esnė od przymiotników rodzaju żeńskiego, np.:

mažas – mažesnis, maža – mažesnė mały – mniejszy, mała – mniejsza žalias – žalesnis, žalia – žalesnė zielony – zieleńszy, zielona – zieleńsza didis – didesnis, didi – didesnė wielki – większy, wielka – większa
Forma stopnia najwyższego | edytuj kod

Stopień najwyższy jest tworzony za pomocą przyrostków -iausias (rodzaj męski) i -iausia (rodzaj żeński), np.:

mažas – mažesnis – mažiausias maža – mažesnė – mažiausia žalias – žalesnis – žaliausias žalia – žalesnė – žaliausia

Oprócz trzech podstawowych istnieje też stopień tworzony przyrostkami -ėlesnis, -ėlesnė. Formy tego stopnia wyrażają mniejsze natężenie cechy niż forma stopnia wyższego, ale większe niż stopnia równego.

Odmiana przymiotników | edytuj kod

W języku litewskim wyróżnia się trzy paradygmaty deklinacyjne przymiotników.

Rodzaj męski:

Zaimek (įvardis) | edytuj kod

W formie grzecznościowej, zwracając się do osoby starszej lub z którą łączy nas niewielki stopień znajomości itp., używa się zaimka jūs w połączeniu z czasownikiem w liczbie mnogiej, np. Pone profesoriau, labai malonu Jus matyti – Panie profesorze, bardzo miło Pana widzieć. Tę samą, grzecznościową funkcję, może pełnić również wyraz tamsta, będący skróconą formą zwrotu "tavo mylista" (wasza miłość), np. Seniai tamsta pas mus sveciavaisi – dawno Pan u nas nie gościł. Współcześnie jednak zwrot z tym wyrazem zaczyna być już odbierany trochę przestarzale, najczęściej więc używa się w tej funkcji zaimka jūs.

Zachowane zostały też formy liczby podwójnej: mudu – my dwaj, mudvi- my dwie, judu, judvi – wy dwoje/dwie, juodu- oni oboje, jiedvi- one obie.

Do zaimków dzierżawczych należą: manas, mana – mój(-a), tavas, tava – twój(-a), savas, sava – swój(-a), jo, jos – jego, jej, mūsų – nasz, jūsų – wasz, – ich. Zwykle w języku potocznym zamiast literackiego "manas" i "tavas" używa się skróconych form mano i tavo, np. Tai mano brolis ir mano sesuo- to mój brat i moja siostra.

Czasownik | edytuj kod

System czasowników w języku litewskim jest bardzo rozbudowany i wyróżnia się wielością form – posiada aż trzynaście imiesłowów. Ponadto czasowniki dzielą się tak jak w polskim na dokonane oraz niedokonane, i jak wszystkie języki indoeuropejskie na przechodnie i nieprzechodnie.

Czasy | edytuj kod

  • Czas teraźniejszy (esamasis laikas)- wyraża czynność równoczesną z chwilą rozmowy, np. Jis visą vakarą sėdi prie kompiuterio- on cały wieczór siedzi przy komputerze. Negację tworzy się przez dodanie przedrostku ne-, np. dirba – nedirba "nie pracuje". Zwrotność wyraża formant -s, np. rengti "ubierać" – rengtis "ubierać się", lenkti "zginać" – lengtis "zginać się".

Odmiana czasownika būti – być.

Bezokoliczniki są zakończone na -ti. Końcówki koniugacyjne:

np. tikėti – tikiu, tiki, tiki, tikime, tikite, tiki "wierzyć"

nešti – nešu, neši, neša, nešame, nešate, neša "nieść"
  • Czas przeszły jednokrotny (būtasis kartinis laikas) – wyraża czynność, która odbyła się lub trwała i zakończyła przed momentem rozmowy, np. Mano draugas jau atvažiavo - mój kolega już przyjechał. Może być też używany przy opisywaniu stanu o nieokreślonym czasie trwania, np. Ežeras ir upė buvo tarp miškų- jezioro i rzeka znajdowały się (dosł. były) wśród lasów.
  • Czas przeszły wielokrotny (būtasis dažninis laikas) – używa się go, kiedy mowa o czynności powtarzającej się w przeszłości, ale nieokreśloną liczbę razy, np. Kas vasarą važiuodavome prie jūros- co lato jeździliśmy nad morze. Formy osobowe są tworzone od tematu czasownika za pomocą formantu -dav(o)-, np. groti – grodavome "graliśmy, grywaliśmy".
  • Czas przyszły (būsimasis laikas) – tworzony za pomocą formantu -s(i)- i końcówek osobowych, np. miegoti "spać" – miegosiu.
  • Czasy złożone równoległe (sudėtiniai pradėtiniai laikai) – wyrażają czynność zaczętą przed rozpoczęciem innej czynności i trwającą równocześnie z nią. Są tworzone za pomocą czasownika posiłkowego būti oraz imiesłowów czynnych czasu teraźniejszego, np. Juras jau buvo beatkeliąs atvykstantiems vartus, bet juos vėl privėrė- Juras już zamierzał otworzyć przybywającym bramę (dosł. był otwierający dla przybywających bramę), ale ją znów przymknął.
  • Czasy złożone uprzednie (sudėtiniai atliktiniai laikai) – wyrażają stan, będący rezultatem wcześniejszych czynności, związany z konkretnym momentem teraźniejszości, przyszłości lub przeszłości. Tworzony jest z czasownika posiłkowego būti i imiesłowu czynnego czasu przeszłego jednokrotnego, np. Aš jau esu girdėjusi jį dainuojant- ja już słyszałam, jak on śpiewa (dosł. jestem już usłyszawszy jego śpiewając).

Tryby (nuosakos) | edytuj kod

  • Tryb rozkazujący (liepiamoji nuosaka) – można go utworzyć dla 2. osoby l. poj. i 1. i 2. osoby l. mnogiej, za pomocą końcówek: tu- -k(i), mes- -kime, jūs- -kite, np.: mokyti 'uczyć' – mokyk 'ucz', mokykis 'ucz się', mokykime – 'uczmy', mokykimės- 'uczmy się', mokykite – 'uczcie', mokykitės – 'uczcie się'.
  • Tryb przypuszczający (tariamoji nuosaka) – wyrażany za pomocą końcówek: aš- -čiau, tu- -tum, -tumei, jis, ji- -tų, mes- -tume, -tumėme, jūs- -tute, -tumėte, jie, jos- -tų. W mowie potocznej częściej używa się krótszego formantu dla 2. osoby liczby poj. i mnogiej. Np. Jei turėtume savo laivą, apiplauktume juo visą žemę – jeśli mielibyśmy własny statek, opłynęlibyśmy na nim całą ziemię.
  • Tryb nieświadka (netiesioginė nuosaka) – używa się go, gdy chcemy podkreślić, że przekazywana informacja pochodzi z innego źródła niż nasze, gdy wyrażamy własną opinię o czynności tylko na podstawie jej rezultatów oraz gdy chcemy wyrazić zaskoczenie lub zdziwienie jakąś nagle spostrzeżoną czynnością.

Imiesłowy (dalyviai) | edytuj kod

Liczebnik (skaitvardis) | edytuj kod

Odpowiada na pytanie Keli?, Kelios? – ile?, Kelintas?, Kelinta? – który (-a)?.

Słowotwórstwo | edytuj kod

Nazwy wykonawców czynności (veikėjų pavadinimai) | edytuj kod

W języku litewskim nazwy wykonawców czynności oraz profesji, zawodów są tworzone przyrostkami przeważnie od tematu czasownika.

Najczęściej używanymi przyrostkami są:

  • -tojas, -toja gydy- ti "leczyć" – gydytojas "lekarz", gydytoja "lekarka" moky- ti "uczyć" – mokytojas' "nauczyciel", mokytoja "nauczycielka" mokė- ti "płacić" – mokėtojas "płatnik", mokėtoja "płatniczka"
  • -ėjas, -ėja glob- oti "opiekować się" – globėjas "opiekun", globėja "opiekunka" kirp- ti "strzyc" – kirpėjas "fryzjer", kirpėja "fryzjerka"
  • -lys, -lė pirk- ti "kupować" – pirklys "kupiec"
  • -ovas, -ovė vald- yti "władać" – valdovas "władca", valdovė "władczyni"
  • -inys, -inė mok- yti "uczyć" – mokinys "uczeń", mokinė "uczennica" ting- ėti "lenić się" – tinginys "leń"
  • -ikas, -ikė bėg- ti "biec" – bėgikas "biegacz", bėgikė "biegaczka" plauk- ti "pływać" – plaukikas "pływak", plaukikė "pływaczka"
  • -ininkas, -ininkė (dadawane do tematów rzeczowników) darb- as "praca" – darbininkas "pracownik", darbininkė "pracowniczka" krepš- ys "kosz" – krepšininkas "koszykarz - sportowiec", krepšininkė "koszykarka - sportsmenka"

Nazwy narzędzi (įrankių pavadinimai) | edytuj kod

  • -tuvas lėk- ti "lecieć" – lėktuvas "samolot" šau- ti "strzelać" – šautuvas "strzelba"
  • -tuvė kep- ti "smażyć" – keptuvė "patelnia" trin- ti "trzeć" – trintuvė "tarka"
  • -iklis jung- ti "włączać" – jungiklis "wyłącznik" var- yti "napędzać" – variklis "motor"
  • -klas gin- ti "bronić" – ginklas "broń" turė- ti "trzymać" – turėklas "poręcz"
  • -yklė taup- yti "oszczędzać" – taupyklė "skarbonka" rod- yti "wskazywać" – rodyklė "strzałka"

Nazwy miejsc (vietų pavadinimai) | edytuj kod

Do najczęstszych przyrostków należą:

  • -ynas (rzeczowniki z tym przedrostkiem mają znaczenie skupiska rzeczy, przedmiotów) berž- as "brzoza" – beržynas "las brzozowy" knyg- a "książka" – knygynas "księgarnia" vynuog- ė "winogrono" – vynougynas "plantacja winogron, winnica"
  • -ynė maud- ytis "kąpać się" – maudynė "kąpielisko"
  • -inė pelen- ai "popiół" – peleninė "popielniczka" pinig- as "pięniądz" – piniginė "portfel" plyt- a "cegła" – plytinė "cegielnia" vaist- ai "leki" – vaistinė "apteka"
  • -uma dyk- as "pusty" – dykuma "pustynia" saus- as "suchy" – sausuma "ląd"
  • -ystė karal- ius "król" – karalystė "królestwo" vyskup- as "biskup" – vyskupystė "biskupstwo"
  • -ykla kirp- ti "ścinać" – kirpykla "fryzjer" mok- yti "uczyć" – mokykla "szkoła" plau- ti "myć" – plovykla "myjnia"

Kilka zwrotów w języku litewskim | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. aboutworldlanguages.com: Baltic Branch (ang.). [dostęp 2014-11-30].
  2. Adapted from Lituanus Lituanus.org
  3. Vytautas Ambrazas, Alexas Girdenis, Kazys Morkūnas, et al: Lietuvių kalbos enciklopedija. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos inst, 1999, s. 497–498. ISBN 5-420-01433-5. (lit.)
  4. Girdenis, Aleksas.Teoriniai lietuvių fonologijos pagrindai (Teoretyczne podstawy fonologii litewskiego), wyd. 2., Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos inst., 2003. ss. 68–72. ​ISBN 5-420-01501-3​ (lit.)
  5. A. Pakerys. "Bendrinės lietuvių kalbos fonetika" Vilnius, 1995
  6. Girdenis, Aleksas.Teoriniai lietuvių fonologijos pagrindai (lit.) (Teoretyczne podstawy fonologii litewskiej), wyd. 2., Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos inst., 2003. ss. 222–232. ​ISBN 5-420-01501-3
  7. a b Vadinamųjų sutaptinių dvibalsių [ie uo] garsinė ir fonologinė sudėtis | Girdenis | Baltistica
  8. Phonetic invariance and phonological stability: Lithuanian pitch accents Grzegorz Dogil & Gregor Möhler, 1998 [1]
  9. Wymowa. Lietpol.eu. [dostęp 2014-07-13].
  10. Tekst najstarszego rękopisu w języku litewskim (lit.). [dostęp 2018-09-05].
  11. Maciej Stryjkowski: Kronika, polska, litewska, żmódzka i wszystkiej rusi M. S. - wydanie nowe będące dokładnem powtórzeniem wydania pierwotnego królewieckiego z roku 1582 poprzedzone wiadomością o życiu i pismach. S. - przez M. Malinowskiego, oraz rozprawą o latopiscach ruskich przez Daniłowicza, pomnożone przedrukiem dzieł pomniejszych S. - według pierwotnych wydań, Tom 1. Warszawa: 1846, s. 146.
  12. Maciej Stryjkowski: Kronika, polska, litewska, żmódzka i wszystkiej rusi M. S. - wydanie nowe będące dokładnem powtórzeniem wydania pierwotnego królewieckiego z roku 1582 poprzedzone wiadomością o życiu i pismach. S. - przez M. Malinowskiego, oraz rozprawą o latopiscach ruskich przez Daniłowicza, pomnożone przedrukiem dzieł pomniejszych S. - według pierwotnych wydań, Tom 1. Warszawa: 1846, s. 79.
  13. (red.) Steponas Maculevičius, Doloresa Baltrušiene, Znajomość z Litwą. Księga tysiąclecia. Tom pierwszy. Państwo, Kraštotvarka, Kaunas, 1999, ​ISBN 9986-892-34-1​, s. 125.
  14. ŽanetaŽ. Markevičiene ŽanetaŽ., JaninaJ. Macukonienė JaninaJ., Būdvardžių ypatumai Lenkijos lietuvių šnektose, „Acta Baltico Slavica”, 30, 2006, s. 533-540 .
  15. AstaA. Leskauskaitė AstaA., The phonetic changes of the contemporary Lithuanian dialects: Punskas and Seinai subdialect example, Ryga: LU Latviešu valodas institūts, 2016, s. 9, ISBN 978-9984-742-82-3  (ang.).p?,

Bibliografia | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (język):
Na podstawie artykułu: "Język litewski" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy