Język połabski


Język połabski w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Język połabski (drzewiańsko-połabski: venskă rec[1], slüv'onst'ĕ[2], slüvensťĕ lub vensťĕ – obie formy znaczyły to samo, tj. „słowiański”[3]) – wymarły język zachodniosłowiański, należący do tzw. grupy języków lechickich. Był to język plemion, które od ok. VIII wieku zasiedlały północno-zachodni skraj Słowiańszczyzny[4].

Określenie „język połabski” jest używane często – np. przez prof. Kazimierza Polańskiego – w odniesieniu do dialektu Drzewian[4], jako że gwary właściwych Połabian zostały wcześniej zgermanizowane i nie zachowały się po nich żadne zabytki poza toponimami. Inne określenia tego narzecza to: język Wendów lueneburskich, względnie luenebursko-wendyjski, język drzewiańsko-połabski, język Drzewian połabskich, język Drzewian załabskich, język drzewiański[5].

Spis treści

Język Drzewian połabskich | edytuj kod

Historia | edytuj kod

Język połabski używany był na lewym brzegu Łaby w okolicach miast Wustrow, Lüchow i Dannenberg do 3 października 1756 roku (został wyparty przez język dolnoniemiecki), kiedy zmarła ostatnia kobieta, mówiąca jeszcze tym językiem. Obszar ten znany jest pod nazwą Drawehn oraz późniejszym określeniem Wendland. Ludność używająca tego języka prawdopodobnie była potomkami plemienia Drzewian, wymienionego po raz pierwszy w dokumencie króla niemieckiego Henryka II z 1004 roku[6]. Język połabski istniał tylko w formie ustnej aż do XVIII wieku, kiedy miejscowi Niemcy (głównie pastorzy) sporządzili pierwsze zapisy. Miał duże zróżnicowanie dialektalne, co wynikało z izolacji poszczególnych skupisk ludności połabskiej.

Język połabski zapisywany był w alfabecie łacińskim, zachowało się jednak niewiele tekstów pisanych. Świadectwa pisane obejmują przede wszystkim wyrazy i zwroty z tłumaczeniem na język niemiecki i francuski.

Fonologia synchroniczna i diachroniczno-porównawcza | edytuj kod

Fonologia synchroniczna | edytuj kod

Akcent | edytuj kod

Akcent w języku połabskim padał na ostatnią niezredukowaną sylabę wyrazu. Mogła to być sylaba ostatnia bądź przedostatnia, także w ramach paradygmatu jednego wyrazu – stąd też akcent połabski był ruchomy[7].

Spółgłoski[8] | edytuj kod

Fonologia diachroniczno-porównawcza | edytuj kod

W niniejszym rozdziale przedstawiony zostanie wywód połabskich głosek ze stanu prasłowiańskiego, względnie pralechickiego (zgodnie z ustaleniami Tadeusza Lehra-Spławińskiego i Kazimierza Polańskiego). Rekonstruowane głoski prasłowiańskie oznaczane będą gwiazdką (*), kierunek zmian symbolizuje strzałka.

Samogłoski | edytuj kod

Płb. a

a < *ь_P (P = spółgłoska palatalna), np. pan < *pьnь `pień` ar < *ŕ̥ (/r/ sonant miękkie), np. varbă < *vŕ̥ba `wierzba` a < *i, y przed *r, np. sar < *syrъ `ser` a < *j_a przed T (T = spółgłoska zębowa twarda), np. jadlă < *jedla `jodła`

Płb. å

å < *v_o_!P (!P = spółgłoska nie-palatalna), np. våda < *voda `woda` å < *r_a-, np. rånü < *rano `rano` å < *j_ь_!P (nieakcentowane), np. jåglă < *jьgl'a `igła` å < *ъ (mocny), np. dråvnü < *drъvьno `drewno` å < ь_!P, np. p'ås < *pьsъ `pies` r_å < *or- (tzw. grupa orT), np. råmą < *ormę `ramię` l_o < *ol- (tzw. grupa olT), np. låbü < *olbo `Łaba`

Płb. e

e < *e_!P, np. led < *ledъ `lód` e < *e_ŕ, np. berĕ < *beretъ `bierze` e < *ě_ e < *ě_!T, np. svec'ă < *světja `świeca` _re_ < *_ĕr_!P (tzw. grupa TerT), np. breză < *bĕrza `brzoza`

Płb. ė

ė < *X_ъ_P (X = spółgłoski tylnojęzykowe), np. x'ėmil < *xъmelь `chmiel` ė < *j_ь-, np. jėver < *jьverъ `wiór, trzaska` ė < *ь_j, np. bėjĕ < *bьjetъ `bije` ė < samogłoska epentetyczna po ť, ď, przed P, np. vǫďėl < *vǫglь `węgiel`

Płb. ö

ö < *o_T, np. prösü < *proso `proso`

Płb. o

o < *a (staropołabskie długie), np. zobo < *žaba `żaba` 'o < *ě_T (przegłos lechicki), np. l'otü < *lěto `lato` _or_ < *_ar_ < *_ăr_ (tzw. grupa TorT), np. korvo < kărva `krowa` or < *r̥, np. gornăk < *gr̥nъk `garnek` or < *ŕ̥_T, np. z'ornü < *zŕ̥no `ziarno`

Płb. i

i < *e_P, np. lizĕ < *ležitъ `leży`

Płb. ü

ü < *o_, np. våknü < *okъno `okno` ü < v_o_P, np. vüc'ă < *ovьca `owca` ü < *o_(!T, !r, !ŕ), np. büg < *bogъ `bóg`

Samogłoski nosowe

'ǫ̇ < *ę_T (przegłos lechicki), np. p'ǫ̇tĕ < *pętъjь `piąty` ą < *P_ǫ, np. zimą < *zemjǫ `ziemię`[9] ǫ̇ < *ǫ, np. pǫ̇p < *pǫpъ `pępek` ą < *ę, np. vązĕ < *vęžetъ `wiąże`[10]

Dyftongi

ai < *i, *u (w przyimkach i prefiksach), *u (zawsze w niektórych gwarach), np. ai tibĕ < *u tebe `u ciebie`, aibezăt < *uběžati `uciec`, ďaimnĕ < *gumьno `gumno` au < *u (poza przyimkami i prefiksami), np. dausă < *duša `dusza` åi < *y, np. dåim < *dymъ `dym` åu < *ĺ̥, *l̥, np. cåun < *čĺ̥nъ `czółno`, dåug < *dl̥gъ `dług` (z wyjątkiem gwary Süthen, gdzie *ĺ̥, *l̥ > /u/)[11]

Samogłoski zredukowane

ă < zredukowane *a, *ě, *ъ, *ь, *aje, *oje ĕ < zredukowane *u, *y, *i, *o, *e[12]

Leksyka i korpus tekstów | edytuj kod

Zachowane słownictwo nie tworzyło jednolitego systemu, co związane było z niewykształceniem się standardu literackiego oraz ubożeniem leksykalnym na skutek germanizacji[13]: każdy wyraz miał wiele znaczeń i każde znaczenie mogło być wyrażone kilkoma wyrazami, np. słowo zaīvët (pol. żywot) oznaczało ciało i brzuch, słowo rāt znaczyło usta, wargi oraz dziób, pysk.

Teksty ciągłe w języku połabskim są bardzo nieliczne i ubogie: modlitwa Ojcze nasz i pieśń weselna. Ponieważ zapisywali je Niemcy, mają one skomplikowaną pisownię. Ponadto pochodzą one wyłącznie z końcowego okresu istnienia języka, kiedy mówili nim jeszcze tylko ludzie starsi – stąd widoczne są w nim bardzo liczne zapożyczenia z miejscowego dialektu północnodolnosaksońskiego. Język połabski miał cechy języka pozbawionego normy literackiej, rozwijającego się w izolacji od innych języków słowiańskich i używanego przez ludność wiejską (dużą zmienność i innowacyjność).

Fragment drzewiańskiej pieśni weselnej Ptasie wesele | edytuj kod

(zapis niemiecki)

Katü mês Ninka bayt? Telka mês Ninka bayt.
Têlka ritzi woapak ka neimó ka dwemo:
Jôs gis wiltga grisna Sena, Nemik Ninka bayt.

(Kto ma być panną młodą? Kawka (dl-niem. "toleke") ma być panną młodą.
Kawka odpowiada (mówi wzajemnie do nich dwojga):
Ja jestem bardzo brzydką kobietą, nie mogę być panną młodą.)

Aita nos („Ojcze nasz”) | edytuj kod

Aita nos, tâ toi jis wâ nebesai,
sjętü wordoj tüji jaimą;
tüji rik komaj;
tüja wüľa mo są ťüńot kok wâ nebesai tok no zemi;
nosę wisedanesnę sťaibę doj nam dâns;
a wütâdoj nam nose greche, kok moi wütâdojeme nosim gresnarem;
ni bringoj nos wâ warsükongę;
toi losoj nos wüt wisokag chaudag.
Pritü tüje ją tü ťenądztwü un müc un câst, warchni Büzac, nekąda in nekędisa.
Amen.

Dawne słowiańskie dialekty Meklemburgii | edytuj kod

Odnośnie do słowiańskich dialektów plemion zamieszkujących Meklemburgię nie zachowały się żadne źródła pisane poza toponimami. Na podstawie nazw miejscowych Maria Jeżowa zrekonstruowała podstawowe cechy fonetyczne narzeczy plemion meklemburskich. W pierwszej kolejności miały one właściwości grupy lechickiej:

  1. Prasłowiańska grupa *tort rozwinęła się z reguły w tart, z rzadka zaświadczone jest także trot.
  2. Nosówki zachowały się.
  3. Przed spółgłoską przedniojęzykowo-zębową zaszła dyspalatalizacja ě w a, ę w ǫ, ŕ̥ w ar. Nieregularność, gdy idzie o zmianę ě na a, tj. częsty jej brak po spółgłosce wargowej, ma swój odpowiednik w niektórych gwarach polskich (Mazowsze).
  4. Zachowanie g.
  5. ʒ < dj utrzymało się. Brak pewnych przykładów na wyniki II i III palatalizacji g[14].

Z cech środkowolechickich, tj. charakterystycznych dla Pomorza i północnej Polski (według Zdzisława Stiebera):

  1. Tendencja do zwężenia artykulacji ę > į.
  2. Zmiana nagłosowego ra- w re- (ślady tej tendencji są i w drzewiańskim).
  3. Zmiana nagłosowego ja- w je-.
  4. Być może także zanik w przyrostkach *-ъkъ, *-ьcь obu jerów[15].

Z pozostałych właściwości:

  1. Rozwój prasł. grupy *tort pokrywa się tu ze stanem drzewiańskim: przewaga typu tart.
  2. Rozwój prasł. grupy *tolt, która w dialektach wschodniolechickich dawała zawsze tlot, a w dialekcie drzewiańskim wykazuje postać tlåt: nie był na tych terenach całkiem jednolity. Na południowym zachodzie pojawiają się czasem nazwy miejscowe zapisywane jako tlat - bliższe powiązanie tamtejszych dialektów z dialektem drzewiańskim, sąsiadującym z nimi przez Łabę. Pierwotny rozwój tołt był na całym obszarze - łącznie z drzewiańskim - jednolity w postaci tlot.
  3. Rozwój prasł. grupy *telt, która na zachodzie zmieszała się z *tolt we wspólnej kontynuacji tlot, a w gwarach południowopolskich uległa w zasadzie tylko przestawce - brak wystarczających danych (materiał dostarcza tylko jednego przykładu w postaci zapisu Slemmyn < *selmenь; zapis wskazuje na kontynuację odrębną od tolt-, ale grupa znajdowała się przed sylabą z samogłoską przednią).
  4. Rozwój kontynuantów *ĺ̥, *l̥ jest zachodni (drzewiański), ponieważ oba dźwięki uległy zmieszaniu w postaci ol.
  5. Zanik jerów słabych we wszystkich sylabach, także i w początkowej (rozwój wschodniolechicki).
  6. *e > e ~ i (ścierające się tendencje wschodnio- i zachodniolechickie).
  7. Nagłosowe grupy *o-, *vo- uległy tu zmieszaniu na sposób drzewiański w postaci vo, ale drzewiańska zmiana vo- (< *o, *vo-) w vi- przed spółgłoską palatalną ograniczyła się do dwu tylko rdzeni *orьl-, *olьš- i w tej zleksykalizowanej postaci występuje na całym obszarze. Drzewiańskiego rozwoju vo- (< *o, *vo-) w przed spółgłoską twardą zapisy nie zaświadczają.
  8. Samogłoski nosowe (tzn. ę i ǫ < *ǫ, *ę + spółgłoska przedniojęzykowo-zębowa) nie rozwinęły się dalej ani w kierunku drzewiańskim, gdzie nastąpiło ogólne cofnięcie się ich artykulacji ku tyłowi, ani też nie zmieszały się ze sobą tak, jak to zaszło w dialektach polskich i częściowo w kaszubszczyźnie. Przy tym artykulacja samogłoski nosowej *ǫ została przesunięta ku przodowi: *ǫ > ą[16].
  9. Kontynuant *y utrzymał swoją monoftongiczną wymowę w każdej pozycji - najprawodpodobniej także i po spółgłosce wargowej.
  10. Polsko-kaszubska zmiana ť, ď, ŕ na ć, ʒ́, ř nie została przeprowadzona[17].

Ogólnie biorąc, dialekty meklemburskie miały cechy znane tak dialektowi drzewiańskiemu, jak i dialektom północnopolskim i kaszubskim.

Znane dialekty połabskie | edytuj kod

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.
  • rugijski (rański) – używany na Rugii przez zachodniosłowiańskie plemię Ranów do 1404 roku

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Polański 1994 ↓.
  2. Polański 1993 ↓.
  3. KazimierzK. Polański KazimierzK., Gramatyka języka połabskiego, 2010 .
  4. a b Rzetelska-Feleszko 2002 ↓, s. 363.
  5. Polański 2010 ↓, s. 18.
  6. Polański 2010 ↓, s. 17.
  7. Polański 2010 ↓, s. 48.
  8. Polański 2010 ↓, s. 83-84.
  9. Polański 2010 ↓, s. 49-62.
  10. Polański 2010 ↓, s. 63-69.
  11. Polański 2010 ↓, s. 70-79.
  12. Polański 2010 ↓, s. 80-82.
  13. Siatkowska 1992 ↓, s. 246.
  14. Jeżowa 1962 ↓, s. 107.
  15. Jeżowa 1962 ↓, s. 109.
  16. Jeżowa 1962 ↓, s. 53.
  17. Jeżowa 1962 ↓, s. 107-109.

Bibliografia | edytuj kod

Literatura | edytuj kod

  • Słownik etymologiczny języka Drzewian połabskich, zeszyt 1: ed. Tadeusz Lehr-Spławiński & Kazimierz Polański, Wrocław, 1962, od zeszytu 2: ed. K. Polański, Wrocław, 1971-
  • Kazimierz Polański & Janusz Sehnert: Polabian-English Dictionary. The Hague: Mouton 1967

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (język martwy):
Na podstawie artykułu: "Język połabski" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy