Język prasłowiański


Język prasłowiański w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Język prasłowiański – wspólny prajęzyk dawnych Słowian, z którego później wykształciły się poszczególne języki słowiańskie[1]. Należał do grupy satem w ramach rodziny indoeuropejskiej[1]. Prasłowiańszczyzna w dziejach to okres trwający około 2000 lat, od początków rozpadu prawdopodobnej wspólnoty bałto-słowiańskiej (ok. 1500-1300 r. p.n.e.) do rozpadu wspólnoty językowej prasłowiańskiej (VI-VII wiek n.e.). Ostateczny rozpad prasłowiańszczyzny niektórzy autorzy przesuwają na wieki IX-X przyjmując, że język staro-cerkiewno-słowiański jest pisaną postacią jednego z dialektów prasłowiańskich obszaru bułgarsko-macedońskiego okolic Sołunia IX wieku.

Nie istnieją żadne zabytki pisane w nim sporządzone. Historycy języka odtwarzają jego formy metodami lingwistyki historycznej, na przykład metodą porównawczą, tj. zestawiając słowa z różnych języków słowiańskich.

Spis treści

Fonologia | edytuj kod

Samogłoski | edytuj kod

samogłoski i, ь, e, ę, ě, a, o, ǫ (ą), ъ, y, u ь, ъ – jery, czyli bardzo krótkie samogłoski o niewyraźnej wymowie (wywodzące się z dawniejszych krótkich *i i *u), odpowiednio miękki (przedni) i twardy (tylny); ę, ǫ (ą) – e i o nosowe, podobne do polskich ę, ą, wymawianych przed szczelinowymi (np. w kęs, wąs); ě – tzw. jać, samogłoska długa o wymowie [ä] (IPA æ:), lub pośrednia między [e] a [a], jak w angielskim słowie cat, lub dyftong [ie] w innych dialektach języka prasłowiańskiego; y – tylnojęzykowe, inne od dzisiejszego polskiego, przypominające raczej tureckie ı (IPA ɯ:); sonanty (spółgłoski tworzące sylaby) l, l´, r, r´; wielu badaczy uważa, że w epoce prasłowiańskiej sonantów nie było, i zamiast nich rekonstruuje grupy ъl, ьl, ъr, ьr.

Wielu lingwistów uważa, że ps. *o było wymawiane jako /a/, natomiast *a było samogłoską długą /a:/. Dowodem na to są zapożyczenia słowiańskie w innych językach, np. nowogreckie καρουτα 'koryto', gdzie prasłowiańskiemu *o odpowiada greckie /a/[2]. prasłowiańskie wyrazy zaczynające się na samogłoskę nosową zostały poprzedzone przydechowym "w", np. *ǫžьwąż, *ǫgorjьwęgorz (bo utożsamiany z wężem), *ǫglьwęgiel, *ǫgrija, scs. Ǫgri (Ѫгри) → Węgrzy (Onogurowie), *ǫtorъbawątroba, ǫpyrь (ѫпырь) lub *ǫpirь → wampir (staropolskie wąpierz, porównaj rutenizm upiór), *ǫzъkъ → wąski, *ǫtorъ → wątor[3], scs. ǫsъ (ѫсъ) → wąsy, psł. ǫda, scs. ǫda (ѫда), ǫdica (ѫдица) → wądka, wędka, węda[4], psł. dial. *ǫdidlowędzidło, *ǫchatiwąchać, *ǫgъlъwęgieł, scs. ǫzlъ (ѫзлъ) → węzeł, ps. *ǫdolъwądół, *ǫvozъwąwóz, *ǫgrъwągier.

Spółgłoski | edytuj kod

x oznacza to samo, co polskie ch, v oznacza to samo, co polskie w, choć prasłowiańskie v musiało być pierwotnie wargowe i zbliżone do angielskiego w, ʒ (dz) oznacza spółgłoskę zwartoszczelinową zapisywaną w polskiej ortografii dwuznakiem dz, ǯ (dž) oznacza spółgłoskę zwartoszczelinową zapisywaną w polskiej ortografii dwuznakiem , spółgłoski c´, ʒ´ (dz´), č, ǯ (dž), š, ž były bardziej miękkie niż polskie c, dz, cz, dż, sz, ż.

Ponadto wszystkie spółgłoski twarde (w końcowej fazie istnienia prasłowiańskiego – z wyjątkiem s, z, k, g, x) miały warianty miękkie przed j.

Intonacja | edytuj kod

W języku prasłowiańskim istniała pierwotnie intonacja akutowa (wznosząca) i cyrkumfleksalna (opadająca). W wyniku przemian akcentowych związanych z redukcją praindoeuropejskich i, u krótkich do jerów pojawiła się intonacja nowoakutowa. Niekiedy mówi się też o intonacji nowocyrkumfleksalnej.

Iloczas | edytuj kod

i, ę, ě, a, ǫ (ą), y, u były długie. e, o były krótkie, ale w grupach typu TorT[5] nieco dłuższe (Stąd ich rozwój w grupy typu TraT w grupie południowej). Jery były półkrótkie (bardzo krótkie).

e, o, ь, ъ były w pewnym sensie krótkimi odpowiednikami odpowiednio ě, a, i, y.

  • ě to w zasadzie e długie. Niekiedy mówi się o opozycji ě (jać czyli ē – e długie) – ĕ (e krótkie).
  • o to prawdopodobnie było w rzeczywistości ă krótkie. (zobacz akanie)
  • ь prawdopodobnie przynajmniej w okresie wczesnym wymawiano jak krótkie i.
  • ъ prawdopodobnie przynajmniej w okresie wczesnym wymawiano jak krótkie u lub y ɯ. (zobacz delabializacja)

Ponadto te głoski wymieniały się np. przy zmianie akcentu:

zametą – zamětają ? > pol. zamiotę – zamiatam vyrobją – vyrabjają > pol. wyrobię – wyrabiam vytьną – vytinają > pol. wytnę – wycinam nadъmą – nadymają > pol. nadmę – nadymam

Różnice między dialektami | edytuj kod

* na przykład

słń. č, j: sveča, meja; schorw. ć, dź: sveća, međa medźa (w innych dialektach także dj > j, dž, d´, ž; tj > č, t´ ? – wszystkie pięć wariantów rozwoju dj (i trzy rozwoju tj ?) pojawia się już w dialekcie kajkawskim); bułg. št, žd: свеща (sweszta), межда (meżda); scs. št, žd (również): svešta, mežda; maced. k´, g´

Te zmiany dotyczą często późniejszego rozwoju, po rozpadzie wspólnoty prasłowiańskiej.

Powstanie i rozwój | edytuj kod

Język prasłowiański rozwinął się według niektórych szacunków na przełomie II i I tysiąclecia p.n.e. Większość badaczy jest zdania, że wyodrębnienie się języka prasłowiańskiego ze wspólnoty indoeuropejskiej poprzedził pewien okres wspólnego rozwoju z dialektami, z których uformowały się języki bałtyckie: litewski, łotewski, pruski. Z uwagi m.in. na różnice leksykalne między językami słowiańskimi a bałtyckimi niektórzy zaprzeczają jednak możliwości istnienia języka prabałtosłowiańskiego.

Przez długi czas swojego istnienia (prawdopodobnie około 2000 lat) język prasłowiański podlegał różnym zmianom. Na język prasłowiański wpływały języki ludów sąsiednich, zwłaszcza germańskie (gocki) i celtyckie, jak też irańskie (scytyjski), tureckie i ugrofińskie. Fakt ten, a także różne rozumienie procesów językowych przez różnych lingwistów, jest przyczyną istnienia różnych rekonstrukcji form prasłowiańskich. Niektórzy próbują wyróżniać kilka faz rozwojowych tego języka, najczęściej trzy, nie jest to jednak podejście powszechne.

Przed pierwszą palatalizacją system głosek języka prasłowiańskiego wyglądał najprawdopodobniej następująco: p, b, v (dwuwargowe lub u niesylabiczne), m, t, d, s, z, n, l, r, j, k, g, x (ch); i, ī, u, ū, e, ē, a, ā, ei, eu, ai, au, oraz najprawdopodobniej samogłoski nosowe ę i ą, szczególnie przed spółgłoskami szczelinowymi i na końcu wyrazu. Nie istniały wówczas sylabiczne r, l (w dialektach wschodniosłowiańskich najpewniej nigdy nie zaistniały), lecz grupy ir, ur, il, ul.

Przemiany samogłosek przy powstaniu języka prasłowiańskiego | edytuj kod

i1 < PIE *ī, *ei, i2 < *ai zredukowane (*ăi lub *ui) < PIE *ai, *oi, ь < *i < PIE *i, czasem także ze zredukowanego PIE *e, e < PIE *e, ę < PIE *en, *em, ě1 < PIE ē, ě2 < *ai < PIE *ai, *oi, a < *ā < PIE *ā, *ō, o < *a < PIE *a, *o, *ə (w sylabach wewnętrznych *ə zanikło bez śladu), ǫ (ą) < *an, *am < PIE *an, *on, *am, *om, ъ < *u < PIE *u, czasem także ze zredukowanego PIE *o y < PIE *ū u < *au < PIE *au, *ou (PIE *eu rozwinęło się prawdopodobnie w *jau, z czego prasłowiańskie ju)

Samogłoski i2, ě2 powstały później niż i1, ě1. W końcowej fazie istnienia języka prasłowiańskiego obie samogłoski par i1, i2 oraz ě1, ě2 wymawiane były już jednakowo, wcześniej jednak wywołały różne zmiany poprzedzających spółgłosek tylnojęzykowych, por. niżej.

Przemiany spółgłosek przy powstaniu języka prasłowiańskiego | edytuj kod

  • p < PIE *p;
  • b < PIE *b, *bh;
  • t < PIE *t;
  • d < PIE *d, *dh;
  • k < PIE *k, *kw;
  • g < PIE *g, *gh, *gw, *gwh;
  • s < PIE *s, *k´;
  • z < PIE *g´, *g´h (rzadko także z < PIE *s [z] przed spółgłoską dźwięczną);
  • x < PIE *s po *r, *u, *k, *i, prawdopodobnie także po *l;
  • m < PIE *m;
  • n < PIE *n;
  • l < PIE *l;
  • r < PIE *r;
  • v < PIE *w;
  • j < PIE *j.
W niektórych wyrazach prasłowiańskie x rozwinęło się z innych dźwięków PIE, np z grup *kH, *ks, *sk. Na końcu wyrazu spółgłoski często zanikały (ewentualnie pojawiał się jer, jak w (j)azъ < *e:g^h), co dało początek zasadzie sylaby otwartej.

Ponadto:

  • c´ < k (II palatalizacja);
  • ʒ´ (dz´) < g (II palatalizacja);
  • s´ < x (II palatalizacja);
  • č < kj, k (I palatalizacja);
  • šč < stj, skj, sk (I palatalizacja);
  • žǯ (ždž) < zdj, zgj, zg (I palatalizacja);
  • š < sj, xj, x (I palatalizacja);
  • ž < zj, gj, g (I palatalizacja).

Procesy fonetyczne w okresie prasłowiańskim | edytuj kod

Palatalizacje | edytuj kod

k, g, x > č, ǯ (dž), š przed i1, ě1, e, ę, ь, j i sonantami l´, r´(ǯ uprościło się potem do ž wszędzie, w niektórych językach z wyjątkiem pozycji po z); zachodziła w III – VI w.n.e.; k, g, x > c´, ʒ´ (dz´), s´ przed i2, ě2 ( zmieszało się potem z s lub š w poszczególnych dialektach słowiańskich, ʒ´ (dz´) uprościło się do z, z wyjątkiem m.in. polskiego); zachodziła ok. VI-VII w.n.e.; k, g, x > c´, ʒ´ (dz´), s´ po samogłoskach przednich (i, ь, ě, e, ę) i sonantach l´, r´ ? – w przeciwieństwie do dwóch poprzednich miała charakter postępowy i zachodziła niekonsekwentnie, tylko w niektórych wyrazach; zachodziła ok. VIII w. n.e. sj, zj > š, ž; tj, dj przetrwały i rozwijały się rozmaicie w poszczególnych dialektach (w grupie zachodniosłowiańskiej w c´, ʒ´ (dz´)); stj, zdj > šč, žǯ (ždž); kj, gj, xj > č, ǯ (dž), š (następnie ǯ (dž) > ž); skj, zgj > šč, žǯ (ždž); rj, lj, nj przetrwały do końca epoki prasłowiańskiej, następnie rozwinęły się w r´, l´, n´; pj, bj, vj, mj przetrwały do końca epoki prasłowiańskiej, następnie rozwinęły się w pl´, bl´, vl´, ml´ w większości dialektów (zasięg tej zmiany jest przedmiotem dyskusji)

(Analogicznie np. w języku litewskim t, d przed i niezgłoskotwórczym jest zastępowane przez č, dž[6].)

ky, gy > k'i, g'i ke, ge > k'e, g'e

zachodziła ok. XV w.

Uproszczenie grup spółgłoskowych | edytuj kod

-gti, -kti > -c´i (w grupie zachodniej, ogólnie kt (również < gt) w pozycji pierwszej palatalizacji rozwijało się jak tj) ps. mogti > moc´i ? > pol. móc, ale ps. moglъ > pol. mógł ps. pekti > pec´i ? > pol. piec, ale ps. peklъ > pol. piekł -dti, -tti > -sti ps. jědti > jěsti > pol. jeść, ale ps. jědlъ > pol. jadł ps. pletti > plesti > pol. pleść, ale ps. pletlъ > pol. plótł pn, bn > n, stn > sn, bv > b ps. sъpnъ (sъpati (>pol. spać) + -nъ) > sъnъ > pol. sen (ale ps. sedmь > pol. siedem)

Przemiany samogłosek | edytuj kod

Po spółgłoskach miękkich (j, č, ž, š) o, y, ъ > e, i, ь. Natomiast ě > a (časъ < čěsъ). Stąd pochodzi różnica między odmianą w tematach na -o-, -a- a -jo-, -ja-.

W późniejszym okresie kъnę > kъnędzь (ksiądz)

Prejotacja i prelabializacja | edytuj kod

W nagłosie (na początku wyrazów) przed i, ь, ě, e, ę, pojawiło się j. Analogicznie przed y, ъ pojawiło się w > v, co świadczy o tym, że y wówczas jeszcze brzmiało jak ū, a ъ jak u krótkie.

Leksyka wspólna z innymi językami | edytuj kod

z językami wczesnogermańskimi | edytuj kod

xlěbъ (por. ang. loaf), xlěvъ, měčь, stьklo, šelmъ (por. ang. helmet), plugъ (por. ang. plough), lěkъ (por. ang. leech)

z późniejszymi językami germańskimi | edytuj kod

pěnędzь (por. ang penny, swn. pening), kъnędzь (por. ang. king, swn. kuning), istъba (por. swn. stuba) tjudjь (por. goc. þiuda)

zapożyczenia z greki i łaciny | edytuj kod

kupiti (goc. kaupōn, łac. caupō [właściwie z etruskiego]), dъska (swn. tisk), čeršn'a (ang. cherry, łac. ceresia), osьlъ (łac. asinus, goc. asilus), velьbǫdъ (gr. elephas, goc. ulbandus)

bezpośrednie zapożyczenia z greki i łaciny | edytuj kod

konopja (łac. canapis), poganъ (łac. paganus), kоlęda (łac. calendae), korabjь (biz. karábion), polata (biz. palátion)

z językami tureckimi | edytuj kod

xomǫto, kъnęga/kъniga, kolpakъ/klobukъ

z językami dackimi i północnotrackimi | edytuj kod

mogyla, kurhan (dac. kurgan)

Fleksja | edytuj kod

Obok liczby pojedynczej i mnogiej istniała liczba podwójna.

Deklinacja | edytuj kod

Rzeczowniki | edytuj kod

Deklinacja zależała raczej od tematu, a nie od rodzaju.

Niekiedy tematy na -ja- typu bogynji (deklinacja III3) nazywa się tematami na -i-, a tematy na -en-, -er-, -ent-, -es- – odpowiednio tematami na -n-, -r-, -t-, -s-.

Deklinacja V (tematy na -u:- i spółgłoskowe) powstała w wyniku ciekawych procesów:

*u: (w mianowniku, przed *s) > ps. y *u: (w przypadkach zależnych, przed samogłoską) > *uw > ps. ъv *en (w mianowniku, na końcu wyrazu) > ps. ę *en (w przypadkach zależnych, przed samogłoską) > ps. en *er (w mianowniku, na końcu wyrazu) > *e (pod intonacja cyrkumfleksalną) > ps. i *er (w przypadkach zależnych, przed samogłoską) > ps. er *ent (w mianowniku, na końcu wyrazu) > ps. ę *ent (w przypadkach zależnych, przed samogłoską) > ps. ęt *os (w mianowniku, postać oboczna na końcu wyrazu) > ps. o *es (w przypadkach zależnych, przed samogłoską) > ps. es

Przymiotniki | edytuj kod

podana odmiana rzeczownikowa, zasadniczo według wzoru tematów na -o- i -a- lub -jo- i -ja-; odmiana przymiotnikowa z zaimkiem jь

Zaimki rodzajowe | edytuj kod

Zaimki bezrodzajowe | edytuj kod

Zaimki kto, co pierwotnie miały mianownik według wzoru zaimków rodzajowych: , čь (čь to również pierwotna forma biernika zaimka co). Później dodana została partykuła wzmacniająca -to. Natomiast pierwotny dopełniacz zaimka co: čьso, česo jako nietypowy został wyparty do biernika.

Liczebniki | edytuj kod

Liczebniki porządkowe, mnożne i wielorakie odmieniały się jak przymiotniki.

Jeden | edytuj kod

Liczebnik jedinъ odmieniał się jak zaimek, ponieważ był pierwotnie zaimkiem o znaczeniu 'jakiś, pewien'.

Dwa – cztery | edytuj kod
Pięć – dziesięć | edytuj kod

Te liczebniki odmieniały się zasadniczo jak rzeczowniki o tematach na -i- typu kostь.

Sto | edytuj kod

Liczebnik sъto odmieniał się jak rzeczownik o temacie na -o-.

Jedenaście – dziewiętnaście | edytuj kod

Rolę tych liczebników odgrywały zestawienia typu dъva na desęte, tri na desęte.

Dwadzieścia – dziewięćdziesiąt, dwieście – dziewięćset | edytuj kod

Rolę tych liczebników odgrywały zestawienia typu dъva desęti, tri desęti ?, pętь desętъ, dъvě sъtě, tri sъta, czyli o naturze podobnej jak polskie dwa tysiące.

Liczebniki zbiorowe | edytuj kod

Liczebniki zbiorowe odmieniały się według deklinacji rzeczownikowej (dъvoj-ь, troj-ь) lub zaimkowej (četver-ъ, pętor-ъ...).

M. dъvoj-ь, dъvoj-a, dъvoj-e
D. r.m. dъvoj-ego ale četver-a

W staropolskim zachowało się pierwotne użycie: na dwoich stajach, z pieciora chleba.

Koniugacja | edytuj kod

Formy tworzono od tematu czasu przeszłego:

  • bezokolicznik
  • imiesłowy czasu przeszłego
  • imperfekt
  • aoryst sygmatyczne (I i II) – z głoską s

lub teraźniejszego:

  • czas teraźniejszy (przyszły czasowników dokonanych)
  • imiesłowy czasu teraźniejszego
  • aoryst asygmatyczny – bez głoski s

Bezokolicznik | edytuj kod

Bezokolicznik miał końcówkę -ti:

by-ti, nes-ti, dvigną-ti, pisa-ti, xvali-ti, mog-ti > motji (sch. moći), močti (ros. мочь), mocti (cz. moct, pl. móc), plet-ti > ples-ti

Czas teraźniejszy | edytuj kod

Czas teraźniejszy i tryb rozkazujący:

Końcówki -ą, -ątъ pochodzą od -o-mь, -o-ntъ.

Czasy przeszłe | edytuj kod

Prócz tego istniał czas przeszły złożony typu bylъ jes-mь (perfekt) i czas zaprzeszły.

Czas przyszły | edytuj kod

Formy formalnie teraźniejsze czasowników dokonanych miały znaczenie przyszłe.

Czas przyszły od czasowników niedokonanych tworzono przez łączenie form typy bądą i bezokolicznika lub imiesłowu przeszłego: bądą xvaliti lub bądą xvalilъ.

Tryb warunkowy | edytuj kod

Tryb warunkowy tworzono przy pomocy form typu bimь xvalilъ.

Imiesłowy | edytuj kod

  • imiesłów czasu teraźniejszego czynny, np.
  • imiesłów czasu teraźniejszego bierny
przyrostek -m-, odmiana jak przymniotnik, np. svědo-m-ъ, reko-m-a, reko-m-o
  • imiesłów czasu przeszłego czynny I
przyrostki -ъš- po spółgłoskach, -vъš- po samogłoskach, np. końcówka -ъ, -vъ w M. l.p. r.m., -ъši, -vъši w M. l.p. r.ż.: nes-ъ, světi-vъ, rěk-ъ, nes-ъši, světi-vъši, rěk-ъši
  • imiesłów czasu przeszłego czynny II
przyrostek -l-, odmiana jak przymiotnik, np. by-l-ъ, nes-l-o, dvigną-l-a, pisa-l-ъ, xvali-l-o, mog-l-a, plet-l-ъ
  • imiesłów czasu przeszłego bierny
przyrostki -t-, -n-, -en-, odmiana jak przymiotnik, np. bi-t-ъ, klę-t-o, vi-t-a, pozna-n-ъ, vid-en-o, ved-en-a, plet-en-ъ

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Mistrík 1993 ↓, s. 334.
  2. Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich. Zdzisław Stieber, Warszawa 2005
  3. Max Vasmer, Этимологический словарь русского языка, hasło: утор, (ros.)
  4. Max Vasmer, Этимологический словарь русского языка, hasło: уда, (ros.)
  5. grupy spółgłoskowo-samogłoskowe, w których "T" oznacza dowolną spółgłoskę
  6. Rzeczownik, Lietpol.eu [dostęp 2015-07-29] .

Bibliografia | edytuj kod

  • Leszek Moszyński, Wstęp do filologii słowiańskiej. PWN. Warszawa, 1984.
  • Stanisław Rospond, Gramatyka historyczna języka polskiego, PWN, Warszawa-Wrocław 2005
  • Jozef Mistrík: Encyklopédia jazykovedy. Wyd. 1. Bratysława: Obzor, 1993. ISBN 80-215-0250-9. OCLC 29200758. (słow.)

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (języki słowiańskie):
Na podstawie artykułu: "Język prasłowiański" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy