Język staro-cerkiewno-słowiański


Język staro-cerkiewno-słowiański w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Modlitwa Ojcze nasz zapisana cyrylicą w języku s-c-s

Język staro-cerkiewno-słowiański, język s-c-s, język scs, język starobułgarski[1] (scs. словѣньскъ ѩꙁꙑкъ, slověnĭskŭ językŭ, bułg. старобългарски език) – najstarszy literacki język słowiański, formujący się od połowy IX wieku i oparty głównie na słowiańskich gwarach okolic Sołunia (dzisiejsze Saloniki). Język s-c-s wpłynął na kształt form literackich współczesnych języków słowiańskich: bułgarskiego, rosyjskiego, serbsko-chorwackiego w różnych redakcjach. Najbliżej spokrewniony jest ze współczesnym językiem bułgarskim[2][3] i macedońskim[4], jakkolwiek standardowe formy tych języków oparte są na innych dialektach i cechują się innymi właściwościami gramatycznymi, wynikającymi z przynależności do bałkańskiej ligi językowej.

Spis treści

Historia | edytuj kod

Język s-c-s powstał na podłożu prasłowiańskiego dialektu sołuńskiego, będącego częścią grupy bułgarsko-macedońskiej. Misjonarze Słowian, Cyryl i Metody, uczynili go językiem liturgicznym chrześcijan obrządku słowiańskiego. Język ten powstał przed rozpadem jedności języka prasłowiańskiego, za którego początek uważa się zmiany w zakresie półsamogłosek jerowych, tzn. ich zanik i wokalizację. Według Franciszka Sławskiego język ten nawiązuje ściśle do końcowego okresu języka prasłowiańskiego, oddaje język wspólny wszystkim Słowianom, język prasłowiański, podobną opinię wyrażał Leszek Moszyński przedłużający okres ps. do końca X w., dla Czesława Bartuli język ten ma charakter prasłowiański o podłożu dialektalnym sołuńskim, podobne poglądy wyrażał Henrik Birnbaum[5]. Późniejszą fazę rozwoju tego języka stanowi język cerkiewnosłowiański. Silny wpływ wywarł język s-c-s na język staroruski, a pośrednio także na współczesny, literacki język rosyjski.

Jak potwierdzają źródła, język ten był zrozumiały dla Słowian morawskich, czeskich, słowackich, panońskich i innych. Wszędzie przyjmowany był jako język rodzimy, nazywany po prostu językъ slověnьskъjь/slověnьskъjь językъ, taka bowiem nazwa obok Slověninъ, Slověne, kъnigy slověnьskyję – „pismo słowiańskie”, „księgi słowiańskie”, slověnьsky – „po słowiańsku” występuje w Żywotach Konstantyna i Metodego.

Kanon | edytuj kod

Najstarsze teksty s-c-s, pisane przez braci sołuńskich lub ich uczniów jeszcze w IX wieku nie zachowały się do dzisiaj. Znane są natomiast późniejsze ich odpisy, już z X i XI w., zachowujące pewne wspólne, archaiczne cechy językowe, które w dużym stopniu odróżniają je od powstałych w tym samym czasie tekstów w formujących się dopiero językach narodowych. Księgi te nazywane są kanonem s-c-s: poświadczają one szereg charakterystycznych form, odnoszonych do tzw. klasycznego języka s-c-s.

Do cech klasycznego s-c-s należą:

  1. zachowane samogłoski nosowe;
  2. samogłoska jać (zapisywana w transkrypcji najczęściej jako ě);
  3. grupy ra i la będące rezultatem przestawki grup or i ol przed spółgłoskami;
  4. grupy spółgłoskowe št i žd, powstałe z palatalizacji (zmiękczenia) wcześniejszych grup spółgłoskowych *tj/ i dj.
  5. konsekwentnie zapisywane jery.

Pismo | edytuj kod

Do zapisu języka s-c-s stosowane były dwa alfabety. Początkowo księgi zapisywano głagolicą, opracowaną przez Cyryla i Metodego. Później w tym samym celu stosowano także cyrylicę.

Nazewnictwo | edytuj kod

W bogatej literaturze przedmiotu względem języka s-c-s stosowanych jest wiele rozmaitych określeń, m.in. starosłowiański, starosłoweński, starobułgarski, słowianobułgarski.

Polska nazwa staro-cerkiewno-słowiański jako przymiotnik złożony składający się z dwóch lub więcej członów równorzędnych znaczeniowo powinna być pisana zawsze z łącznikiem. Jeszcze w latach 30. XX wieku złożenie to pisano łącznie, o czym świadczy tytuł podręcznika Henryka Ułaszyna Język starocerkiewnosłowiański (Lwów 1928). Inne nazwy to język starocerkiewny oraz język starosłowiański, pisane łącznie. Niemiecka nazwa to Altkirchenslawisch, a angielska Old Church Slavonic.

W macedońskiej literaturze naukowej dość często używane jest określenie język staromacedoński (mac. старомакедонски јазик). Argumentem za takim nazewnictwem jest w tym wypadku stwierdzenie, że współcześni słowiańscy mieszkańcy Macedonii są bezpośrednimi spadkobiercami Słowian, których język był punktem wyjściowym dla powstania s-c-s. Należy jednak pamiętać, że macedoński jako odrębny język wyodrębnił się dopiero w XX wieku.

Zaimki | edytuj kod

Odmiana zaimków osobowych:

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Mieczysław Małecki, Najstarszy literacki język Słowian, Kraków 1947, s. 4.
  2. Kirił Mirczew, Język starobułgarski, Sofia 1972, s. 12–15.
  3. J. Vajs, Abecedarium Palaeoslovenicum in usum glagolitarum, Veglae 1909.
  4. Encyclopedia od Indo-European Culture, J.P. Mallory and D.Q. Adams, page 301.
  5. Czesław Bartula, Z zagadnień języka prasłowiańskiego i staro-cerkiewno-słowiańskiego, [w:] „Bulletin de la Société polonaise de linguistique”, fasc. LVIII, 2002, ISSN 0032-3802. s. 138.

Bibliografia | edytuj kod

  • Czesław Bartula, Podstawowe wiadomości z gramatyki języka staro-cerkiewno-słowiańskiego na tle porównawczym, Warszawa 2002
  • Tadeusz Brajerski, Język staro-cerkiewno-słowiański, Lublin 1990

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (język martwy):
Na podstawie artykułu: "Język staro-cerkiewno-słowiański" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy