Język staro-cerkiewno-słowiański


Język staro-cerkiewno-słowiański w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Modlitwa Ojcze nasz zapisana cyrylicą w języku s-c-s

Język staro-cerkiewno-słowiański, język s-c-s, język scs, język starobułgarski[1] (scs. словѣньскъ ѩꙁꙑкъ, slověnĭskŭ językŭ, bułg. старобългарски език) – najstarszy literacki język słowiański, formujący się od połowy IX wieku i oparty głównie na słowiańskich gwarach okolic Sołunia (dzisiejsze Saloniki)[2]. Język s-c-s wpłynął na kształt form literackich współczesnych języków słowiańskich: bułgarskiego, rosyjskiego, serbsko-chorwackiego w różnych redakcjach. Najbliżej spokrewniony jest ze współczesnym językiem bułgarskim[3][4] i macedońskim[5], jakkolwiek standardowe formy tych języków oparte są na innych dialektach i cechują się innymi właściwościami gramatycznymi, wynikającymi z przynależności do bałkańskiej ligi językowej.

Spis treści

Historia | edytuj kod

Język s-c-s powstał na podłożu prasłowiańskiego dialektu sołuńskiego, będącego częścią grupy bułgarsko-macedońskiej. Misjonarze Słowian, Cyryl i Metody, uczynili go językiem liturgicznym chrześcijan obrządku słowiańskiego. Język ten powstał przed rozpadem jedności języka prasłowiańskiego, za którego początek uważa się zmiany w zakresie półsamogłosek jerowych, tzn. ich zanik i wokalizację. Według Franciszka Sławskiego język ten nawiązuje ściśle do końcowego okresu języka prasłowiańskiego, oddaje język wspólny wszystkim Słowianom, język prasłowiański, podobną opinię wyrażał Leszek Moszyński przedłużający okres ps. do końca X w., dla Czesława Bartuli język ten ma charakter prasłowiański o podłożu dialektalnym sołuńskim, podobne poglądy wyrażał Henrik Birnbaum[6]. Późniejszą fazę rozwoju tego języka stanowi język cerkiewnosłowiański. Silny wpływ wywarł język s-c-s na język staroruski, a pośrednio także na współczesny, literacki język rosyjski.

Jak potwierdzają źródła, język ten był zrozumiały dla Słowian morawskich, czeskich, słowackich, panońskich i innych. Wszędzie przyjmowany był jako język rodzimy, nazywany po prostu językъ slověnьskъjь/slověnьskъjь językъ, taka bowiem nazwa obok Slověninъ, Slověne, kъnigy slověnьskyję – „pismo słowiańskie”, „księgi słowiańskie”, slověnьsky – „po słowiańsku” występuje w Żywotach Konstantyna i Metodego.

Kanon | edytuj kod

Najstarsze teksty s-c-s, pisane przez braci sołuńskich lub ich uczniów jeszcze w IX wieku nie zachowały się do dzisiaj. Znane są natomiast późniejsze ich odpisy, już z X i XI w., zachowujące pewne wspólne, archaiczne cechy językowe, które w dużym stopniu odróżniają je od powstałych w tym samym czasie tekstów w formujących się dopiero językach narodowych. Księgi te nazywane są kanonem s-c-s: poświadczają one szereg charakterystycznych form, odnoszonych do tzw. klasycznego języka s-c-s.

Do cech klasycznego s-c-s należą:

  1. zachowane samogłoski nosowe;
  2. samogłoska jać (zapisywana w transkrypcji najczęściej jako ě);
  3. grupy ra i la będące rezultatem przestawki grup or i ol przed spółgłoskami;
  4. grupy spółgłoskowe št i žd, powstałe z palatalizacji (zmiękczenia) wcześniejszych grup spółgłoskowych *tj/ i dj.
  5. konsekwentnie zapisywane jery.

Pismo | edytuj kod

Do zapisu języka s-c-s stosowane były dwa alfabety. Początkowo księgi zapisywano głagolicą, opracowaną przez Cyryla i Metodego. Później w tym samym celu stosowano także cyrylicę.

Nazewnictwo | edytuj kod

W bogatej literaturze przedmiotu względem języka s-c-s stosowanych jest wiele rozmaitych określeń, m.in. starosłowiański, starosłoweński, starobułgarski, słowianobułgarski.

Polska nazwa staro-cerkiewno-słowiański jako przymiotnik złożony składający się z dwóch lub więcej członów równorzędnych znaczeniowo powinna być pisana zawsze z łącznikiem. Jeszcze w latach 30. XX wieku złożenie to pisano łącznie, o czym świadczy tytuł podręcznika Henryka Ułaszyna Język starocerkiewnosłowiański (Lwów 1928). Inne nazwy to język starocerkiewny oraz język starosłowiański, pisane łącznie. Niemiecka nazwa to Altkirchenslawisch, a angielska Old Church Slavonic.

W macedońskiej literaturze naukowej dość często używane jest określenie język staromacedoński (mac. старомакедонски јазик). Argumentem za takim nazewnictwem jest w tym wypadku stwierdzenie, że współcześni słowiańscy mieszkańcy Macedonii są bezpośrednimi spadkobiercami Słowian, których język był punktem wyjściowym dla powstania s-c-s. Należy jednak pamiętać, że macedoński jako odrębny język wyodrębnił się dopiero w XX wieku.

Zaimki | edytuj kod

Odmiana zaimków osobowych:

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Mieczysław Małecki, Najstarszy literacki język Słowian, Kraków 1947, s. 4.
  2. Podlawska 1999 ↓, s. 10.
  3. Kirił Mirczew, Język starobułgarski, Sofia 1972, s. 12–15.
  4. J. Vajs, Abecedarium Palaeoslovenicum in usum glagolitarum, Veglae 1909.
  5. Encyclopedia od Indo-European Culture, J.P. Mallory and D.Q. Adams, page 301.
  6. Czesław Bartula, Z zagadnień języka prasłowiańskiego i staro-cerkiewno-słowiańskiego, [w:] „Bulletin de la Société polonaise de linguistique”, fasc. LVIII, 2002, ISSN 0032-3802. s. 138.

Bibliografia | edytuj kod

  • Czesław Bartula, Podstawowe wiadomości z gramatyki języka staro-cerkiewno-słowiańskiego na tle porównawczym, Warszawa 2002
  • Tadeusz Brajerski, Język staro-cerkiewno-słowiański, Lublin 1990
  • Daniela Podlawska: Gramatyka historyczna języka polskiego z elementami gramatyki języka staro-cerkiewno-słowiańskiego i dialektologii. Słupsk: Wyższa Szkoła Pedagogiczna, 1999. ISBN 978-83-87006-13-6.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (język martwy):
Na podstawie artykułu: "Język staro-cerkiewno-słowiański" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy