Języki indoeuropejskie


Języki indoeuropejskie w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Języki indoeuropejskie – jedna z głównych rodzin językowych świata, największa pod względem liczby mówiących. Istnieje od co najmniej trzech i pół tysiąca lat w Europie, Indiach (stąd przymiotnik: indoeuropejskie) oraz Azji Zachodniej, współcześnie w użyciu na wszystkich zamieszkałych kontynentach. Zalicza się do niej kilkaset[b] spokrewnionych ze sobą języków, którymi jako ojczystymi posługuje się ok. 3,3 miliarda osób na całym świecie (co stanowi ponad 40% ziemskiej populacji).

Do rodziny indoeuropejskiej należą prawie wszystkie języki Europy[c], w tym polski, wiele języków subkontynentu indyjskiego i Wyżyny Irańskiej, a także znacząca liczba języków starożytnych, odkrytych i udokumentowanych w różnym stopniu. Osiem z dziesięciu najczęściej używanych języków świata to języki indoeuropejskie: angielski (ponad 1,3 miliarda użytkowników) oraz hindi, hiszpański, bengalski, francuski, rosyjski, portugalski i urdu – każdym z nich mówi co najmniej 200 milionów ludzi. Są nimi też takie duże języki, jak niemiecki, marathi, perski czy włoski. Co najmniej jeden z indoeuropejskich języków jest językiem urzędowym w większości państw świata.

Najnowsze klasyfikacje wyróżniają trzynaście indoeuropejskich grup językowych – albańską, bałtycką, celtycką, germańską, helleńską, indoaryjską, irańską, nuristańską, ormiańską, romańską (wywodzącą się z dawnej italskiej), słowiańską oraz wymarłe anatolijską i tocharską. Bliżej spokrewnione grupy łączone są w szersze kategorie – podrodziny, np. bałtosłowiańską (obejmującą języki bałtyckie i słowiańskie) czy indoirańską (indoaryjskie, irańskie i nuristańskie), niektórzy językoznawcy proponują również inne.

Druga, po afroazjatyckiej, najstarsza pod względem źródeł historycznych nieprzerwanie istniejąca rodzina językowa – najdawniej zaświadczonym w piśmie (od XVII w. p.n.e.) językiem indoeuropejskim jest hetycki. Z połowy drugiego tysiąclecia p.n.e. pochodzą najstarsze teksty greckie (mykeńskie), zapewne z tego samego okresu pochodzi też najstarszy staroindyjski zabytek literacki – Rygweda. Spisana ona została jednak wiele wieków później na podstawie długiej tradycji ustnej, podobnie jak staroirańska Awesta. Niektóre z dawnych języków, jak sanskryt, klasyczna greka czy łacina znane są z tysięcy obszernych tekstów, inne tylko z pojedynczych inskrypcji, imion, nazw miejscowych lub cytatów w tekstach ówczesnych autorów.

Języki tej rodziny wykazują umiarkowane zróżnicowanie typologiczne; zasadniczo są one językami fleksyjnymi – odpowiednie wyrazy podlegają rozbudowanej koniugacji oraz deklinacji – aczkolwiek w wielu z nich, jak np. w językach germańskich, odmiana słów została mocno uproszczona. Podmiot zasadniczo znajduje się na początku zdania (w językach grupy celtyckiej – orzeczenie), jednak przy ścisłym zachowaniu odpowiednich form języki indoeuropejskie pozwalają na dość dużą dowolność szyku wyrazów. Wyjątkiem są języki typu pozycyjnego, takie jak angielski czy francuski, które z reguły wymagają określonej kolejności elementów w zdaniu.

Wspólnym przodkiem wszystkich języków indoeuropejskich był praindoeuropejski, którym mówiono kilka tysięcy lat p.n.e. na nieokreślonych dokładniej terenach zachodniej Eurazji. Nie został on zaświadczony bezpośrednio (nie są znane żadne źródła historyczne praindoeuropejskiego), lecz jego istnienie zostało wywnioskowane na podstawie licznych zbieżności w słownictwie, fonetyce i gramatyce różnych języków współczesnych i dawnych. Według językoznawców wiele z owych podobieństw jest zbyt głębokich, aby powstały wyłącznie wskutek wzajemnego oddziaływania – muszą być zatem odziedziczone z prajęzyka. Został on w dużym stopniu zrekonstruowany, głównie przy pomocy metody porównawczej.

Badaniem i porównywaniem języków tej rodziny, ich pochodzeniem, rozwojem i pokrewieństwem zajmuje się nauka zwana indoeuropeistyką. Natomiast umiejscowienie indoeuropejskiej praojczyzny jest przedmiotem wielu spekulacji nie tylko językoznawczych, lecz także archeologicznych, genetycznych i kulturoznawczych; dominującą hipotezą jest teoria kurhanowa, według której użytkownicy praindoeuropejskiego zamieszkiwali obszary Stepu Pontyjskiego. Bliższe pokrewieństwo językowe z innymi rodzinami nie jest bliżej znane, aczkolwiek podejmowane są próby poszukiwania takich związków i wysuwane są różne propozycje.

Terminu języki indoeuropejskie jako pierwszy użył Thomas Young w 1813 r., współcześnie nazwa ta jest używana na całym świecie. W niemieckojęzycznej literaturze stosuje się też, dawniej bardziej rozpowszechnione, określenie języki indogermańskie.

Spis treści

Języki indoeuropejskie jako przedmiot badań | edytuj kod

 Osobne strony: IndoeuropeistykaGlosariusz indoeuropeistyczny. Rozmieszczenie języków indoeuropejskich wśród rodzin językowych świata

     indoeuropejska

     uralska

     turecka

     mongolska

     drawidyjska

     afroazjatycka

     nilo-saharyjska

     nigero-kongijska

     austronezyjska

     chińsko-tybetańska

(skrócona legenda zawiera wybrane rodziny)

Języki indoeuropejskie są przedmiotem badań nauki zwanej indoeuropeistyką, która jest specjalistycznym obszarem językoznawstwa. Zajmuje się ona badaniem rozwoju poszczególnych języków rodziny, zmian językowych w czasie i formułowaniem związanych z tym reguł, odtwarzaniem wymowy języków martwych, opracowywaniem klasyfikacji genetycznej[d] języków indoeuropejskich, a przede wszystkim rekonstrukcją ich przodka – języka praindoeuropejskiego[1]. Tym samym pokrywa się częściowo z językoznawstwem historyczno-porównawczym[2]. Rodzina indoeuropejska znajduje się również w sferze zainteresowań kulturoznawstwa, archeologii oraz genetyki, dla których odtworzony w znacznym stopniu prajęzyk jest narzędziem służącym poznaniu hipotetycznej kultury praindoeuropejskiej, jej praojczyzny oraz genetycznego pochodzenia jej ludności[3]. Nowoczesne językoznawstwo indoeuropejskie – z zastosowaniem metod badawczych z prawdziwego zdarzenia – powstało na początku XIX w.[4] Wcześniejsze spostrzeżenia dotyczące podobieństw między niektórymi językami długo nie spowodowały większego zainteresowania tematem w ówczesnym świecie naukowym, powoli przebijając się do świadomości badaczy dopiero w drugiej połowie osiemnastego stulecia[5].

Jednym z osiągnięć indoeuropeistyki jest udowodnienie faktycznego istnienia rodziny – czyli takiego zbioru języków, w których liczne podobieństwa i regularne zbieżności wynikają z ich pochodzenia ze wspólnego źródła (prajęzyka), a nie z wzajemnych zapożyczeń[6] – oraz jej kladystycznego charakteru, przedstawianego graficznie w postaci drzewa rodowego[7]. Podstawowa klasyfikacja języków indoeuropejskich jest więc klasyfikacją filogenetyczną (zwaną też historyczną[8]), opartą na zróżnicowanym stopniu pokrewieństwa między poszczególnymi językami i ich grupami, widocznym w podobieństwach i różnicach fonologicznych, słownikowych i gramatycznych. W specjalistycznych zastosowaniach (np. w badaniach nad typologią indoeuropejską) stosuje się też klasyfikację strukturalną, opartą na kryteriach morfologicznych, składniowych czy fonetycznych[9]. Szczególnym jej przypadkiem jest podział języków indoeuropejskich na języki kentum i satem, oparty na różnicach w ewolucji pewnych głosek wskutek procesu zwanego palatalizacją indoeuropejską – w pierwszej połowie XX w. był on nawet uznawany za podstawowy i pierwotny podział wewnątrz rodziny[10].

Główną metodą naukową w badaniach nad językami indoeuropejskimi jest metoda porównawcza[11], która opiera się na poszukiwaniu regularności w strukturze fonetycznej słów i w ich odmianie. Dzięki niej udowodnione zostało nie tylko istnienie rodziny, lecz także zrekonstruowany został pokaźny zasób słownictwa i gramatyki praindoeuropejskiej[12]. Inną bardzo często wykorzystywaną w pracy badawczej metodą jest rekonstrukcja wewnętrzna[13], odtwarzająca dawniejsze fazy historyczne pojedynczego języka na podstawie istniejącego materiału. Rzadziej natomiast stosowana bywa kontrowersyjna – odrzucana przez wielu językoznawców – masowa komparacja leksykalna, porównująca słownictwo wielu języków i służąca poszukiwaniu powiązań filogenetycznych całej rodziny z innymi[14]. Indoeuropeistyka korzysta również z warsztatu lingwistyki arealnej, badającej zasięg poszczególnych cech językowych, a także – w szczególności w czasach współczesnych – lingwistyki matematycznej[15]. Metody wypracowane przez językoznawstwo indoeuropejskie znacząco przyczyniły się do postępu w badaniach nad innymi rodzinami językowymi[16].

Klasyfikacja genetyczna języków indoeuropejskich | edytuj kod

 Osobny artykuł: Klasyfikacja języków indoeuropejskich. Główne gałęzie języków indoeuropejskich – ich pokrewieństwo, historyczny podział geograficzny oraz podział fonetyczny kentum–satem

W polskiej literaturze językoznawczej nie zostały wypracowane standardy terminologiczne dotyczące klasyfikacji genetycznej języków – autorzy dosyć dowolnie używają różnego nazewnictwa, często w sposób niekonsekwentny[e]. W niniejszym artykule za podstawową jednostkę podziału rodziny indoeuropejskiej – zgodnie z modelem Tadeusza Milewskiego[17] – przyjęto grupę językową[f]. Innych jednostek użyto według klasycznej systematyki Alfreda Majewicza: wewnątrz grupy – podgrupa, zaś powyżej, między grupą a rodziną – podrodzina[18]. Z kolei terminem „gałąź”, na wzór stosowanego w literaturze anglojęzycznej pojęcia branch[19], określono dowolną kategorię podziału filogenetycznego wewnątrz rodziny. Został on użyty tam, gdzie zaszła potrzeba zwięzłego zestawienia ze sobą różnych poziomów systematycznych bądź w przypadku, gdy ich ranga nie została sprecyzowana.

Grupy językowe | edytuj kod

Grupy języków indoeuropejskich w Europie

     albańska

     bałtycka

     celtycka

     germańska

     helleńska

     romańska

     słowiańska

     jęz. nieindoeuropejskie

Grupy języków indoeuropejskich w południowej i zachodniej Azji

     indoaryjska

     irańska

     nuristańska

     ormiańska

W literaturze z drugiej dekady XXI w. wyróżnianych jest z reguły trzynaście podstawowych grup językowych, często łączonych w dziesięć dużych gałęzi o różnych rangach[19]. Podział tego typu został zaprezentowany poniżej; symbolem oznaczono w artykule języki lub grupy wymarłe, zaś symbolem (†) – grupę lub język zasadniczo martwy, ale zachowany w niektórych dziedzinach (jak np. łacina). Rodzinę indoeuropejską tworzą zatem następujące gałęzie – grupy (jeśli nie zaznaczono inaczej) i podrodziny języków[19][20]:

Ponadto do rodziny tej należy też pewna liczba dokładniej niesklasyfikowanych języków starożytnych; istniały również języki, których indoeuropejski charakter jest dyskusyjny, lecz bywa rozważany. Wśród tych pierwszych znajduje się gromada luźno powiązanych języków paleobałkańskich, wyróżnionych na podstawie kryterium geograficznego (używane na Bałkanach i niektórych pobliskich obszarach), w tym dwa kompleksy językowe[21]:

Ich charakter (rzeczywiste odrębne gałęzie filogenetyczne czy też może kompleksy dialektalne pojedynczych języków) i pokrewieństwo z innymi grupami są przedmiotem spekulacji. Kwestie języków niesklasyfikowanych, ich przynależności do języków indoeuropejskich oraz ewentualnej pozycji w hierarchii rodziny zostały dokładniej omówione w innej sekcji.

Niektóre z indoeuropejskich grup językowych – co zostało już uwzględnione w zaprezentowanej klasyfikacji – na podstawie ich postulowanego bliższego pokrewieństwa często łączone są w kategorie wyższego rzędu, czyli podrodziny:

  • bałtosłowiańską – w skład której wchodzą języki bałtyckie i słowiańskie;
  • indoirańską – z językami indoaryjskimi, irańskimi i nuristańskimi,

a także proponowane przez część językoznawców[22]:

Podrodzina indoirańska jest uznawana przez badaczy bez żadnych wątpliwości – bliskie pokrewieństwo grup wchodzących w jej skład jest bardzo dobrze udokumentowane, także dzięki wielu źródłom historycznym[23]. Niewiele mniejsza akceptacja dotyczy również języków bałtosłowiańskich[24][25], choć dawniej postulowanie ich bliższych związków filogenetycznych bywało czasem uważane za kontrowersyjne[26]. Więcej sporów wywołuje proponowana podrodzina italoceltycka[27], ale w XXI w. znacząca część językoznawców uznaje wspólne pochodzenie języków celtyckich i italskich[22][28]. Mniej więcej taki sam status posiada kategoria helleno-ormiańska[29][30].

Dokładny kształt indoeuropejskiego drzewa rodowego oraz szczegółowe stosunki między poszczególnymi grupami są przedmiotem naukowej dyskusji; zostały one przybliżone w innej części niniejszego artykułu. Bez większych kontrowersji wyróżniana jest grupa anatolijska, która wydaje się najbardziej odrębną gałęzią w hierarchii rodziny[19] – stanowi tym samym pierwszy, najwcześniejszy odłam indoeuropejskiego pnia.

Podział szczegółowy | edytuj kod

W większości zaprezentowanych indoeuropejskich grup językowych można dokonać dalszego, bardziej szczegółowego podziału na podgrupy. Do każdej z nich należą języki o bardzo bliskim pokrewieństwie, najczęściej sąsiadujące ze sobą geograficznie. Przykładową klasyfikację zaprezentowano w poniższej tabeli, która została oparta na klasycznych opracowaniach Ruhlena[31] i Majewicza[32] z końca XX w. Przyjęto następujące zasady i założenia:

  • podgrupy u Ruhlena, które nie są rozpoznawane u Majewicza lub nie mają u niego takiej rangi, oznaczono symbolem ʀ;
  • gałęzie niższego rzędu u Ruhlena, które u Majewicza mają status podgrupy, zostały wyrównane w tabeli do prawej strony komórek;
  • w przypadku różnic w nazewnictwie podgrup podano określenia za Ruhlenem, dodatkowe uwagi znajdują się w tym przypisie[i];
  • przynależność języków podano zgodnie z Majewiczem (bardziej niż u Ruhlena odpowiadająca współczesnym klasyfikacjom) i uzupełniono o wybrane pozycje z bazy Glottolog[33].

Podziały tego typu bywają w sporym zakresie subiektywne i mogą się różnić w zależności od opracowania, także w kwestii hierarchii poszczególnych kategorii. Najbardziej problematyczne wydają się grupy indoaryjska oraz romańska, co spowodowane jest złożonością stosunków językowych owych gałęzi, pełnych wielu przenikających się etnolektów i wymykających się prostej systematyce[34][35].

W niektórych nowszych klasyfikacjach w językach romańskich wydzielana jest duża podgrupa italo-zachodnia, która obejmuje na niższych poziomach podziału większość klasycznych gałęzi przedstawionych w powyższej tabeli, a dodatkowo wyróżnia języki gallo-italskie (z lombardzkim czy piemonckim) oraz odrębnie aragoński[36][37]. W publikacji Ethnologue większość języków indoaryjskich zostało sklasyfikowanych jako „wewnętrzne” (intermediate) lub „zewnętrzne” (outer), mocno odmienna w stosunku do dawniejszych propozycji bywa również ich przynależność do konkretnych gałęzi[38]. Glottolog zaś wprowadził podział języków grupy nuristańskiej na północne i południowe[39].

Gałęzie niższego rzędu

Różne gałęzie języków nad Morzem Kaspijskim w obrębie podgrupy płn.-zach.irańskiej, od lewej: a) tałyskie (tałyski i tacki), b) kaspijskie (giliański i mazanderański) oraz c) semnani

W niektórych zaprezentowanych podgrupach można dodatkowo wyodrębnić gałęzie językowe o jeszcze niższych rangach, do których należą języki o największym stopniu pokrewieństwa i najbardziej do siebie podobne. Przykładami takich kategorii są np.[20][31]:

Pełna klasyfikacja danego języka w hierarchii rodziny indoeuropejskiej może więc wyglądać następująco – na przykładach polszczyzny i języka bengalskiego:

  • język polski → gałąź lechicka → podgrupa zachodniosłowiańska → grupa słowiańska → podrodzina bałtosłowiańska → rodzina indoeuropejska;
  • język bengalski → gałąź bengalsko-asamska → podgrupa wschodnioindoaryjska → grupa indoaryjska → podrodzina indoirańska → rodzina indoeuropejska.

Klasyfikacje diachroniczne

W niektórych źródłach można spotkać się z nietypową klasyfikacją języków indoaryjskich, bazującą na okresach ich rozwoju historycznego. Według takiego podziału wyróżniane są języki[40][41]:

  • staroindyjskie – sanskryt wedyjski, sanskryt klasyczny(†) i ich odmiany;
  • średnioindyjskie – pali i tzw. prakryty;
  • nowoindyjskie – późniejsze, w tym współczesne języki, o które oparta jest właściwa klasyfikacja filogenetyczna.

Analogicznie bywają dzielone języki irańskie[42]:

Języki niesklasyfikowane | edytuj kod

Dawny zasięg geograficzny wybranych języków paleobałkańskich. Obszary kreskowane oznaczają ekspansję celtycką (zielone) i grecką (żółte). Kwadracikami oznaczono dackie nazwy miejscowe, kółeczkami – trackie

     wenetyjski

     ilirskie

     mesapijski

     peoński

     tracki

     dacki

     frygijski

     jęz. ormiańskie

Do indoeuropejskich należy też wiele języków bliżej niesklasyfikowanych – przede wszystkim paleobałkańskich[21], które są zbiorem rozmaitych wymarłych języków starożytnych, używanych głównie na terenach Bałkanów, a częściowo także w Azji Mniejszej i Italii. Są one znane z niewielkiej liczby źródeł pisanych, a w niektórych przypadkach wyłącznie z nazw miejscowych i stanowią przedmiot wielu spekulacji i kontrowersji. Do języków tych należą m.in.[m]:

oraz języki lub dialekty ilirskie.

Spekuluje się, że język dacki jest bardzo bliski trackiemu lub wręcz jest jego dialektem[43][44]. Wysuwane są różne propozycje ich umiejscowienia w hierarchii rodziny – bywają traktowane jako bliżej niesklasyfikowany kompleks języków trackich[45] lub nawet jako odrębne, izolowane języki[33]. Inni badacze z kolei umieszczali je w jednej grupie z ormiańskim (pod łączną nazwą tracko-ormiańskich)[46] lub łączyli je z bałtosłowiańskimi w ramach szerszej kategorii bałto-bałkańskiej[47].

Bardzo słabo zaświadczony język myzyjski bywał dawniej łączony z dackim w grupę dako-myzyjską[48], a w niektórych nowych klasyfikacjach występuje jako dialekt frygijskiego[49]. Niewiele wiadomo również o peońskim, który najczęściej bywa zestawiany z trackimi lub ilirskimi (jako pośredni między nimi)[50]. Z językami ilirskimi jest łączony również mesapijski[51] (używany w starożytności na południowych terenach Półwyspu Apenińskiego), dawniej umieszczany wraz z nimi w odrębnej grupie iliro-mesapijskiej[52]. Same ilirskie bywały też zestawiane wraz z trackimi w większą kategorię języków tracko-ilirskich[53]. Kontrowersją bywa także łączenie współczesnego języka albańskiego, jedynego (w tradycyjnym ujęciu) przedstawiciela swojej grupy, z owymi dawnymi językami lub dialektami Ilirów. Ich ślady pozostały jednak prawie wyłącznie w nazwach miejscowych, dlatego też niewiele można o nich powiedzieć[54].

Frygijski z kolei dawniej łączony był z językami trackimi i umieszczany w grupie tracko-ormiańskiej[46]. Współcześnie językoznawcy z reguły odrzucają tę propozycję i skłaniają się ku uznaniu jego bliższych związków z grupą helleńską – umieszczają go bezpośrednio w niej bądź postulują istnienie szerszej kategorii grecko-frygijskiej[55][56]. Natomiast liburnijski i wenetyjski, używane kiedyś odpowiednio na terenach Dalmacji oraz dzisiejszej Wenecji Euganejskiej, są często łączone z grupą italską[52][57] (jako jej odrębne gałęzie). Dodatkową zagadką są widoczne wpływy przedindoeuropejskie w liburnijskim[52].

Do języków paleobałkańskich zasadniczo należą też[21]:

Ten pierwszy jednak nie jest prawie w ogóle uwzględniany we współczesnych publikacjach głównego nurtu nawet jako potencjalny indoeuropejski i prawdopodobnie należy do zupełnie innej rodziny językowej, choć dawniej rozważano jego indoeuropejską pozycję[58]. Natomiast język staromacedoński jest w XXI w., bez większych kontrowersji, klasyfikowany w grupie helleńskiej – jako jej osobna gałąź bądź wręcz jako język siostrzany starożytnej greki[59].

Przybliżone umiejscowienie starożytnych, niesklasyfikowanych (potencjalnie indoeuropejskich) języków na terenach Europy Południowej

     luzytański

     liguryjski

     północnopiceński

     elymijski

Poza językami paleobałkańskimi do indoeuropejskich zaliczane są z reguły[p]:

a czasami również języki, których przynależność do rodziny indoeuropejskiej bywa podważana, choć niewykluczona:

Jako indoeuropejski, choć o nieustalonej pozycji, klasyfikowany przeważnie jest język elymijski z zachodniej Sycylii, mimo niewielu jego zachowanych źródeł[60]. Z kolei język luzytański z terenów Półwyspu Iberyjskiego ma jednoznacznie pośredni charakter celtycko-italski – bywa więc umieszczany w jednej z tych grup[61][62] bądź traktowany jest jako mieszany. Natomiast piktyjski, który używany był na północy Szkocji, klasyfikowany jest najczęściej w obrębie języków celtyckich[63]. W przeszłości zdarzało się, że bywał umieszczany poza nimi jako odrębna mowa indoeuropejska lub nawet nieindoeuropejska, pojawiały się też teorie o istnieniu dwóch różnych języków piktyjskich (jeden indo-, drugi przedindoeuropejski)[64].

W języku liguryjskim, używanym dawniej na terenach współczesnej Ligurii, odkryto wpływy przedindoeuropejskie. Jego przynależność do rodziny indoeuropejskiej bywa więc podważana[65] – choć niektórzy wiążą lud mówiący owym językiem z Celtami[66]. Wreszcie północnopiceński ze środkowej Italii – mimo że rozszyfrowano litery z inskrypcji w tym języku, sprawia on trudności podczas prób identyfikacji znaczenia słów i jego status jest niejasny. Niektórzy badacze wskazują jednak, że struktura głosek w jego wyrazach przypomina indoeuropejską[67].

Liczba języków | edytuj kod

 Osobny artykuł: Lista języków indoeuropejskich.

Duże rozbieżności występują w szacowanej liczbie języków indoeuropejskich:

Przykładowy diagram głównych języków indoeuropejskich

     języki żywe

     języki wymarłe

Jest to związane przede wszystkim z faktem, że niemożliwe jest ustalenie precyzyjnych kryteriów, pozwalających odróżnić język od dialektu – przebieg takiej granicy zawsze ma charakter mocno subiektywny[69]. W klasyfikacji Majewicza podkreślony został dodatkowy problem, a mianowicie podział języków na odmiany – niewiele się różniące lub praktycznie identyczne – z powodów pozalingwistycznych (politycznych itp.), np.[70]:

Liczby w wykazie Majewicza odnoszą się do wymienionych przez niego nazw, mają więc wartość szacunkową. Sam autor podał jedynie zbiorczą liczbę około 280 etnolektów indoeuropejskich[72]. W odróżnieniu od pozostałych klasyfikacji umieścił języki nuristańskie jako podgrupę indoaryjskich[73], natomiast trackie powiązał z ormiańskimi jako grupę tracko-ormiańską[74]. Z kolei Ruhlen w swojej systematyce pominął wszystkie starożytne języki paleobałkańskie, a z samych indoeuropejskich wyłączył języki anatolijskie – umieszczając obie kategorie w rodzinie nazwanej indo-hetycką[75].

Natomiast współczesne klasyfikacje, wymienione w zaprezentowanej tabeli, traktują wiele klasycznie pojmowanych dialektów jako odrębne języki – stąd tak duża różnica w łącznej liczbie w stosunku do tradycyjnych źródeł. Lista języków Ethnologue, opublikowana przez organizację SIL International, całkowicie pomija wymarłe grupy anatolijską i tocharską. Baza Glottolog natomiast traktuje dawny język tracki, a także kilka innych wymarłych języków, jako zupełnie osobne gałęzie rodziny indoeuropejskiej[33] (uwzględnione w kolumnie „inne”). Język (staro)pruski zaś umieszcza jako odrębny w ramach podrodziny bałtosłowiańskiej[76], czyli de facto osobną indoeuropejską grupę językową, określając miejsce zachodniobałtyckich jako pośrednie między słowiańskimi a (wschodnio)bałtyckimi.

Makrojęzyki

Różnie traktowana jest też kwestia tzw. makrojęzyków, czyli jednostek klasyfikacyjnych standardu ISO 639-3. Za makrojęzyki zostały uznane grupy etnolektów różniących się odmianami, które są uznawane za warianty tej samej mowy ze względów politycznych, religijnych czy kulturowych[77]. Co za tym idzie, w zależności od klasyfikacji mogą one być zliczane jako pojedyncze języki lub też jako odrębne mogą być uznawane ich poszczególne odmiany. Do indoeuropejskich makrojęzyków według normy ISO 639-3 należą[78]:

Języki kreolskie

Zawieszki z napisami w kreolskim języku tok pisin, jednym z urzędowych języków Papui-Nowej Gwinei

Osobny dylemat związany jest z językami kreolskimi. Są to języki mieszane, powstałe (w przypadku omawianej rodziny) na bazie języków indoeuropejskich kolonizatorów, z bardzo dużym dodatkiem elementów języków lokalnych[79]. Zaliczone zostały one w poczet rodziny indoeuropejskiej przez Majewicza[80] (umieszczone w powyższej tabeli w kolumnie „inne”), a także w klasyfikacji Glottolog, gdzie zostały przypisane do poszczególnych grup w zależności od języka – szczególnie licznie w germańskiej.

Do kreoli należą m.in.[81][82]:

Niektóre z nich mają oficjalny status – kreolski haitański jest jednym z języków urzędowych na Haiti, podobnie jak bislama na Vanuatu i tok pisin w Papui-Nowej Gwinei. Z kolei papiamento jest jednym z oficjalnych języków na terytoriach Aruby, Bonaire i Curaçao[83].

Języki naturalne a języki sztuczne

Szacując liczbę języków należy wziąć pod uwagę, że indoeuropejskie są językami naturalnymi i błędne jest zaliczanie do nich rozmaitych języków sztucznych, stworzonych na ich bazie (nie robi tego żadna z zaprezentowanych w niniejszej sekcji klasyfikacji). Niemniej jednak pewna liczba wymyślonych międzynarodowych języków pomocniczych opartych jest na indoeuropejskiej podstawie. Należy do nich m.in. esperanto – najbardziej rozpowszechniony na świecie sztuczny język pomocniczy, bazujący głównie na językach romańskich[84].

Geografia języków indoeuropejskich | edytuj kod

Użytkownicy | edytuj kod

 Osobny artykuł: Lista najczęściej używanych języków świata. Procentowy udział rodzin językowych pod względem liczby mówiących według Ethnologue (2017)

Szacuje się, że na początku lat dwudziestych XXI w. językami indoeuropejskimi jako ojczystymi mówi ok. 3,3 miliarda ludzi[85], czyli ponad 40% ziemskiej populacji. Poniższa tabela przedstawia piętnaście najczęściej używanych indoeuropejskich języków według Ethnologue, również pod względem ogólnej liczby mówiących (w milionach). Przedstawione dane zostały opublikowane w lutym 2021 r.[86]

Występowanie | edytuj kod

 Osobny artykuł: Języki świata. Współczesny zasięg geograficzny języków indoeuropejskich jako języków ojczystych Poziom znajomości języka angielskiego w badanych krajach według wskaźnika EF EPI (2019)

     jęz. ojczysty

     bardzo wysoki

     wysoki

     średni

     niski

     bardzo niski

Językami indoeuropejskimi mówią ludzie na wszystkich zamieszkałych kontynentach – zarówno jako ojczystymi, jak i dodatkowymi językami. W czasach nowożytnych rozprzestrzeniły się one z zachodniej Eurazji na cały świat wskutek kolonizacji pozostałych lądów[87], co w połączeniu z gwałtownym wzrostem światowej populacji spowodowało również znaczny wzrost liczby osób mówiących od dziecka językami należącymi do tej rodziny. Jako ojczyste są one głównymi językami w następujących rejonach poszczególnych części świata[88]:

Dominującą rolę odgrywa język angielski, będący językiem internetu i globalnej komunikacji. Wiele osób na całym świecie uczy się angielskiego jako drugiego bądź kolejnego języka – szacuje się, że liczba ta może nawet przekraczać miliard[89].

Natomiast wiele mniejszych języków indoeuropejskich, w szczególności tych należących do podrodziny indoirańskiej (w tym cała grupa nuristańska), jest zagrożonych wymarciem. W Europie zaś zagrożone są m.in. języki celtyckie, retoromańskie, a także zachodniosłowiańskie języki łużyckie i kaszubski[90]. Także wiele lokalnych, drobnych języków romańskich i germańskich jest wypieranych przez duże języki ogólnokrajowe. Aczkolwiek zdarzają się próby rewitalizacji wymarłych już języków – tak stało się z celtyckimi kornijskim i manx, które ożywiono odpowiednio w XX i XXI w. Istnieje już bardzo niewielka grupa osób, dla których języki te są językami ojczystymi[91][92].

Status urzędowy | edytuj kod

 Osobny artykuł: Języki urzędowe państw świata. Kraje, w których indoeuropejski język jest językiem urzędowym

     główny język

     język dodatkowy

Języki indoeuropejskie są językami urzędowymi w przeważającej większości krajów świata – wykaz owych języków został przedstawiony na poniższych listach, zgodnie z obowiązującą oficjalnie wersją opublikowaną przez Główny Urząd Geodezji i Kartografii[93]. Obejmuje on wszystkie uznawane przez Polskę kraje oraz terytoria niesamodzielne (niektóre z nich posiadają więcej niż jeden język urzędowy). Nazwy języków i ich odmiany zostały podane zgodnie z cytowanym źródłem i w niektórych przypadkach mogą się różnić od nazw powszechnie używanych w językoznawstwie.

Duże języki, urzędowe w co najmniej pięciu krajach[93]:

Pozostałymi językami o statusie urzędowym są[93]:

Wyłącznie na terytoriach zależnych oficjalnymi językami są farerski (terytorium Wyspy Owcze), manx (terytorium Wyspa Man) i ogólny norweski (5 terytoriów)[94]. Ponadto niektóre języki indoeuropejskie są językami oficjalnymi dużych międzynarodowych organizacji, m.in:

  • Organizacja Narodów Zjednoczonych – angielski, francuski, hiszpański i rosyjski (4 z 6 języków)[95];
  • Unia Europejska – angielski, bułgarski, chorwacki, czeski, duński, francuski, grecki, hiszpański, irlandzki, litewski, łotewski, niderlandzki, niemiecki, polski, portugalski, rumuński, słowacki, słoweński, szwedzki i włoski (20 z 24 języków)[96].

Ligi językowe i kontinua dialektalne | edytuj kod

Główne obszary językowe ligi bałkańskiej

     dial. sztokawski

     macedoński

     bułgarski

     rumuński

     albański

     (nowo)grecki

Zachodnioromańskie kontinuum dialektalne – mozaika wzajemnie przenikających się dialektów języków romańskich w Europie Zachodniej

Niektóre języki indoeuropejskie, wskutek wieloletniego bliskiego sąsiedztwa i wzajemnego oddziaływania, tworzą ligi językowe. W ich skład wchodzą języki z różnych, niekoniecznie blisko spokrewnionych ze sobą grup, które wykształciły wspólne cechy. Przykładem może być bałkańska liga językowa, do której należą głównie następujące języki z terenu Bałkanów[97]:

Ich cechą charakterystyczną jest upraszczanie deklinacji – indoeuropejska odmiana rzeczowników jest szczątkowa i w większości wymienionych języków ogranicza się do dwóch przypadków gramatycznych; w serbskim obserwowany jest proces rosnącego synkretyzmu przypadków, a w jego czarnogórskiej odmianie upodobniły się do siebie miejscownik i wyrażenia kierunku ruchu[98]. W językach ligi bałkańskiej istnieje dodatkowy czas przyszły tworzony przy pomocy czasownika posiłkowego „chcieć”, kilka czasów przeszłych, a bezokolicznik zanika. Ponadto większość z nich wytworzyła rodzajnik określony dołączany na końcu wyrazu, a w bułgarskim, macedońskim i albańskim występuje tzw. tryb nieświadka[99].

forma nieokreślona – bułg. жена [żena] ‘kobieta’ : alb. vajzë ‘dziewczyna’ : rum. om ‘człowiek’ forma określona – bułg. жената [żenata : alb. vajza : rum. omul (jak wyżej, ale konkretna/-y; ang. the...) tryb oznajmujący – bułg. е бил [e bił] : alb. ka qenë (‘był’ = wiem o tym) tryb nieświadka – bułg. бил [bił] : alb. qenka (‘podobno był’)

Innymi ligami językowymi są np. liga rokitnicka – do której należą języki polski i kaszubski (zachodniosłowiańskie), ukraiński i białoruski (wschodniosłowiańskie) oraz litewski (bałtyckie)[100], czy też liga wielkich języków Europy (tzw. liga SAE – Standard Average European), obejmująca języki angielski i niemiecki (germańskie), francuski, hiszpański i włoski (romańskie) oraz rosyjski (słowiańskie)[101]. Języki ligi SAE, wskutek ich wielowiekowego międzynarodowego zasięgu, wykształciły dużą liczbę odpowiadających sobie słów i związków frazeologicznych o identycznych w owych językach znaczeniach, a także podlegają trwającemu wciąż upraszczaniu odmiany[102].

Powszechnym zjawiskiem wśród języków indoeuropejskich jest również istnienie wielu kontinuów dialektalnych, które dotyczą bardzo blisko spokrewnionych języków. Przenikają się one nawzajem, tworząc pomiędzy sobą pośrednie, lokalne dialekty, używane na co dzień przez ich użytkowników. Zmieniający się stopniowo, wraz z przemieszczaniem się na mapie językowej, ciąg takich płynnie przechodzących w siebie dialektów i języków nosi nazwę owego kontinuum[103]. Takimi kontinuami są w Europie np.[104]:

  • skandynawskie;
  • zachodniogermańskie;
  • północnosłowiańskie;
  • południowosłowiańskie;
  • zachodnioromańskie.

Natomiast w Azji istnieje wiele kontinuów języków indoaryjskich – dziesiątki z nich tworzy wzajemnie przenikające się ciągi językowe, co jest m.in. przyczyną podawania tak bardzo zróżnicowanej liczby języków owej grupy (często trudno wyznaczyć granice pomiędzy poszczególnymi etnolektami oraz określić, co jest odrębnym językiem, a co tylko dialektem)[34].

Przegląd indoeuropejskich grup językowych | edytuj kod

Rodzaje pisma stosowane we współczesnych językach indoeuropejskich
Po lewej: łacińskie, greckie, cyrylica
Po prawej: ormiańskie, arabskie, dewanagari

Poniżej zaprezentowana została krótka charakterystyka wszystkich głównych indoeuropejskich grup językowych. Podane informacje dotyczące liczby ich użytkowników w zakresie języków ojczystych mają charakter szacunkowy (brakuje szczegółowych opracowań, problemem jest też dynamicznie zmieniająca się liczba mówiących) i opierają się na danych z następujących źródeł, odpowiednio oznaczonych w tekście:

Języki albańskie

Według tradycyjnego ujęcia należy do nich jedynie język albański[108], występujący w dwóch zróżnicowanych odmianach: gegijskiej i toskijskiej. W nowszych klasyfikacjach, traktujących jego odmiany i dialekty jako odrębne mowy, wyróżnia się cztery języki albańskie[109][110]. Są one używane głównie w Albanii, Kosowie i zachodniej Macedonii przez ok. 6–7 mln osób 6,5 mln]. Albańskie enklawy językowe istnieją też w południowych Włoszech (etnolekt arbaryjski) i w Grecji (arwanicki). Zaświadczone w piśmie dopiero od XV w.[111], stanowią jedną z najmłodszych indoeuropejskich grup językowych pod względem źródeł historycznych. Uległy bardzo silnym wpływom języków sąsiednich, z którymi należą do bałkańskiej ligi językowej. W wielu aspektach języki albańskie wykazują charakter pośredni zarówno pomiędzy centrum a peryferiami indoeuropejskiego obszaru językowego, jak i też pomiędzy jego areałem północnym a południowym[112]. Przedmiotem spekulacji są ich związki ze starożytnymi językami ilirskimi – według niektórych badaczy właśnie z nich wywodzi się współczesny albański[113][114].

Języki anatolijskie

Rozmieszczenie starożytnych języków anatolijskich na terenach dzisiejszej Turcji

     lidyjski

     sydetyjski

     karyjski

     licyjski

     luwijski

     pizydyjski

     hetycki

     palajski

Wymarła grupa starożytnych języków używanych w Anatolii na terenach dzisiejszej Turcji, najbardziej odrębna filogenetycznie i o najbardziej archaicznym charakterze pośród języków indoeuropejskich[115]. Należał do niej m.in. język hetycki, najstarszy znany w piśmie indoeuropejski język – odkryte zostały teksty datowane na XVII w. p.n.e., a ślady hetyckich nazw własnych znaleziono nawet w obcojęzycznych tekstach z XIX w. p.n.e.[116] Ma on fundamentalne znaczenie dla badań rozwoju języków rodziny, gdyż zachował ślady praindoeuropejskich głosek krtaniowych[117]. Hetycki, podobnie jak inne starsze języki anatolijskie, np. luwijski czy palajski, stosował do zapisu pismo klinowe[118]. Nowsze języki należące do tej grupy znane są jeszcze z początków naszej ery[118]. Charakterystyczne było występowanie dwóch specyficznych rodzajów gramatycznych – żywotnego (osobowego) i nieżywotnego (przedmiotowego), a w sferze fonetycznej stosunkowo ubogi zasób samogłosek[119].

Języki bałtyckie

Współcześnie należą do nich języki litewski i łotewski (w tym pewne dosyć odrębne dialekty), używane przez ok. 4–5 mln osób ʙ ok. 4,9 mln;  ok. 4,4 mln] na obszarach nad południowo-wschodnimi krańcami Morza Bałtyckiego. W piśmie znane dopiero od XVI w.[120] Litewski jest uważany za najbardziej archaiczny ze wszystkich współczesnych języków indoeuropejskich, stanowi tym samym cenny materiał do badań językoznawczych. Blisko spokrewniony z nim łotewski jest już znacznie bardziej nowoczesny[120]. Natomiast wymarły język pruski, należący do podgrupy zachodniobałtyckiej, miał jeszcze bardziej konserwatywny charakter niż litewski[121]. Bałtyckie zachowały m.in. siedem przypadków gramatycznych[122], a wraz z językami grupy słowiańskiej wykształciły w ramach bałtosłowiańskiej wspólnoty językowej podobny system akcentu wyrazowego oraz złożoną odmianę przymiotnika[123].

Języki celtyckie

W starożytności szeroko rozpowszechnione w Europie, a nawet w Azji Mniejszej[124], współcześnie w zaniku. Kilkoma należącymi do nich językami mówi około miliona osób ok. 1 mln] na Wyspach Brytyjskich, Wyspach Normandzkich i w Bretanii. Najstarszym zaświadczonym w piśmie językiem tej grupy (od VI w. p.n.e.) jest lepontyjski[125]. Ich wewnętrzna klasyfikacja filogenetyczna budzi spory językoznawców, tradycyjnie dzielone są one pseudogeograficznie na języki kontynentalne (np. galijski czy celtyberyjski) i wyspiarskie[126]. Do tych drugich należą wszystkie istniejące współcześnie języki, takie jak irlandzki, walijski czy szkocki. Alternatywnym podziałem jest podział fonetyczny na języki p-celtyckie i q-celtyckie – oparty na ewolucji praceltyckiej głoski *kʷ – który nie pokrywa się z klasyfikacją geograficzną[127]. Używają nietypowego jak na rodzinę indoeuropejską szyku wyrazów typu VSO, z orzeczeniem na początku zdania[128]. Charakterystycznymi zjawiskami fonetycznymi we współczesnych językach celtyckich są, w szczególności na początku wyrazów, lenicja (osłabienie głoski) i nazalizacja (unosowienie). Następuje także zanik deklinacji – wymarłe języki kontynentalne (zwłaszcza celtyberyjski) były dużo bardziej archaiczne[129].

Języki germańskie

Rozmieszczenie języków germańskich w Europie

     scots

     angielski

     fryzyjski

     niderlandzki

     dolnoniemiecki

     niemiecki

     islandzki

     farerski

     norweski

     duński

     szwedzki

Duża grupa w Europie Zachodniej, Północnej i Środkowej, wielu krajach Ameryki, w Australii oraz Oceanii, ok. 500–600 mln mówiących min. 500 mln[t];  pow. 550 mln]. Do germańskich należą m.in. dwa duże języki – angielski (o zasięgu ogólnoświatowym) oraz niemiecki, znaczącymi są też niderlandzki, języki skandynawskie oraz jedyny rdzenny germański język Afrykiafrikaans. Najstarsze zabytki językowe tej grupy (w języku gockim) pochodzą z IV w. n.e.[130] Charakterystycznymi zmianami fonetycznymi we wczesnym okresie rozwojowym gałęzi były przesuwki spółgłoskowe, osłabiające wymowę niektórych głosek (prawo Grimma). Języki germańskie wykształciły rodzajnik oraz dwie grupy czasowników: mocne (z zachowanym przegłosem praindoeuropejskim, tzw. ablaut) i słabe (odmieniające się regularnie); występuje również specyficzny dla tej grupy inny typ przegłosu, zwany umlaut[131]. Wyróżniają się w rodzinie indoeuropejskiej nietypowo wysokim odsetkiem wyrazów o nieustalonym, przedindoeuropejskim pochodzeniu[132].

Języki helleńskie

W tradycyjnym ujęciu zachowany do dzisiaj jedynie język grecki (w tym jego odmiany), którym mówi kilkanaście mln osób 13 mln;  ok. 14 mln] w Grecji i na Cyprze; nowsze klasyfikacje wyróżniają kilka języków helleńskich[133][134]. Druga najstarsza grupa indoeuropejska pod względem zabytków językowych – najwcześniejsze teksty w języku mykeńskim, zapisane pismem linearnym B, szacowane są na ok. 1450 r. p.n.e.[135] Współczesna greka, zwana językiem nowogreckim, wywodzi się ze starożytnego standardu zwanego koine, który różnił się od greki klasycznej[136]. Nowogrecki utracił bezokolicznik oraz wykształcił czas przyszły z wykorzystaniem czasownika „chcieć”[119]. W użyciu alfabet grecki.

Języki indoaryjskie

Największa pod względem liczby mówiących – liczba użytkowników prawdopodobnie przekracza miliard min. 1200 mln[u]; ʙ pow. 800 mln;  pow. 700 mln] – oraz pod względem liczby języków grupa[38], używana głównie na subkontynencie indyjskim. Należą do niej takie duże języki indoeuropejskie, jak hindi, bengalski, urdu, marathi czy lahnda. Do języków indoaryjskich należą też używane w różnych rejonach świata języki romskie. Najstarsze indyjskie teksty literackie w sanskrycie wedyjskim, choć spisane wiele wieków później, szacowane są na 1500 lat p.n.e.[137] Języki tej grupy posługują się dużą liczbą systemów pisma, określanych zbiorczo jako indyjskie alfabety sylabiczne, z których najpowszechniej używanym jest dewanagari[138]. Niektóre z indoaryjskich języków, jak np. urdu czy pendżabski, stosują pismo arabskie[71] w postaci alfabetu perskiego.

Języki irańskie

Grupa z terenów głównie Bliskiego Wschodu i Azji Środkowej, należącymi do niej językami mówi co najmniej 100, a być może nawet do 200 mln osób min. 100 mln[t]; ʙ 150–200 mln]. Największym językiem tej grupy jest perski, inne znaczące języki to m.in. paszto czy kurdyjski. Irańska enklawa istnieje też na południu Rosji (język osetyjski). Współcześnie większość języków irańskich używa do zapisu alfabetu perskiego[139]. Najstarszy tekst znany wśród tej indoeuropejskiej gałęzi, Awesta, szacowany jest na ok. 1000 r. p.n.e.[140], a być może jest jeszcze starszy. Język awestyjski miał bardzo archaiczny charakter, zbliżony do języka indoaryjskiej Rygwedy[141] – co jest jednym z dowodów na bliższe pokrewieństwo grupy indoaryjskiej i irańskiej. Zauważalna jest tendencja do zaniku rodzaju nijakiego oraz dawnej deklinacji, a w niektórych językach irańskich – podobnie jak w pozostałych gałęziach podrodziny indoirańskiej – wykształciły się pewne konstrukcje ergatywne[42].

Języki italskie(†) wraz z romańskimi

Rozmieszczenie starożytnych języków italskich na terenach dzisiejszych Włoch

     umbryjski

     południowopiceński

     sabiński

     faliskijski

     łacina

     dial. środkowoitalskie

     wolski

     oskijski

     sykulski

Starożytna grupa wymarłych języków z terenów historycznej Italii, najstarsze italskojęzyczne inskrypcje pochodzą z połowy I tysiąclecia p.n.e.[142] Zaczęła wychodzić z użycia w początkach n.e., cechowała się archaiczną fleksją oraz postpozycyjnym (po określanym wyrazie) występowaniem przymiotnika[129]. Grupa ta zwraca szczególną uwagę językoznawców, gdyż należąca do niej łacina(†) jest jedynym w rodzinie indoeuropejskiej przypadkiem bezpośrednio zaświadczonego wymarłego języka, który dał początek całej innej grupie języków współczesnych. Owymi kontynuatorami łaciny ludowej są dzisiejsze języki romańskie, którymi mówi ok. 850–900 mln osób min. 850 mln[v]; ʙ 920 mln] w Europie Zachodniej, Południowej oraz w obu Amerykach. Należą do nich m.in. takie duże języki indoeuropejskie, jak hiszpański, francuski, portugalski i włoski, a także wschodnioeuropejski język rumuński. Charakteryzują się analityczną strukturą zdania i związanym z tym występowaniem rodzajnika, zanikiem rodzaju nijakiego, a w sferze fonetycznej bogatym zasobem samogłosek[129].

Języki nuristańskie

Niewielka, wymierająca grupa kilku języków używanych przypuszczalnie przez ok. 100 tys. osób ʙ pow. 100 tys.] w rejonie Hindukuszu w Afganistanie, pośrednia między językami indoaryjskimi a irańskimi[39]. Nie posiadają formy pisanej, w językoznawstwie znane są dopiero od dziewiętnastego stulecia[143]. Specyfiką języków nuristańskich jest ich nietypowy i wyrafinowany system wyrażania orientacji w przestrzeni oraz kierunków ruchu, zaś pod względem fonetycznym cechują się one mnogością spółgłosek retrofleksyjnych[144].

Języki ormiańskie

Według tradycyjnego ujęcia jedyny istniejący do dziś język, ormiański. Nowsze klasyfikacje traktują jego odmianę zachodnioormiańską jako język odrębny[145][146]. Mówi nimi ok. 6–7 mln osób ʙ 6,7 mln] głównie w Armenii i Górskim Karabachu. Zaświadczone w piśmie od ok. V w. n.e., ich system fonetyczny uległ silnym przekształceniom i nawet rdzennie indoeuropejskie wyrazy często nie przypominają swoich odpowiedników w innych grupach[147]. Brak rodzaju gramatycznego, odmiana przymiotnika stopniowo ulega zanikowi, natomiast posiadanie wyrażane jest z użyciem przyrostków dzierżawczych[119]. W starszej polskiej literaturze językoznawczej wiązane z nimi bywały wymarłe języki bądź dialekty trackie (jako grupa tracko-ormiańska)[46]. W użyciu alfabet ormiański.

Języki słowiańskie

Występują na terenach Europy Środkowej i Wschodniej, na Bałkanach oraz w Azji Północnej, mają ok. 250–300 mln użytkowników min. 230 mln[t]; ʙ 315 mln]. Najstarsze teksty pochodzą z IX w. z języka staro-cerkiewno-słowiańskiego[148]. Największym językiem tej grupy jest rosyjski, znaczącymi są też polski, ukraiński, serbsko-chorwacki[149][l] czy czeski. Języki słowiańskie używają do zapisu, obok pisma łacińskiego, także cyrylicy (języki wschodniosłowiańskie i w dużej mierze południowosłowiańskie). Wiele z nich zachowało bardzo rozbudowaną odmianę wyrazów (np. siedem przypadków gramatycznych w języku polskim czy sześć w rosyjskim) – wyjątkiem jest gałąź bułgarsko-macedońska, gdzie pod wpływem bałkańskiej ligi językowej nastąpił praktycznie całkowity zanik deklinacji[98]. Charakterystyczne dla słowiańszczyzny jest również wyrażanie aspektu (dokonanego bądź niedokonanego) przy pomocy odrębnych czasowników[150]. W wielu językach tej grupy występują sonanty (spółgłoski tworzące sylabę), liczne są różne konstrukcje imiesłowowe, typowe bywa także używanie czasu teraźniejszego do opisywania przyszłości[123].

Języki tocharskie

Dwa lub trzy wymarłe, dawne języki z zachodniego pogranicza współczesnych Chin[151]. Pod względem fonologicznym należą do języków kentum, co jest rzadkością we wschodniej części indoeuropejskiego obszaru językowego. Znane z manuskryptów odkrytych na przełomie XIX i XX w., datowanych na VI–VIII w. n.e.[143] Charakteryzowały się całkowitym brakiem spółgłosek dźwięcznych, brakiem czasownika „mieć”, występowaniem przyrostków dzierżawczych (wyrażających posiadanie) oraz rozbudowanym systemem liczby gramatycznej, w którym znajdowały się m.in. liczba podwójna oraz tzw. liczba parzysta (paralis) i zbiorowa (collectivum)[152].

Charakterystyka języków indoeuropejskich | edytuj kod

Typologia | edytuj kod

Rozmieszczenie geograficzne głównych języków indoaryjskich

Języki indoeuropejskie są, z niewielkimi wyjątkami, językami fleksyjnymi[153]. Wyrazy podlegające odmianie składają się z tematu wyrazowego, który niesie znaczenie ogólne oraz pojedynczej końcówki fleksyjnej, która kumuluje w sobie różne funkcje słowa w zdaniu. Fleksyjność jest charakterystyczna dla rodziny indoeuropejskiej – poza nią występuje rzadko[153]. Typowymi, o największym bogactwie form, są języki bałtosłowiańskie, łacina, starsze indoirańskie czy też wymarłe mykeński i celtyberyjski[154]. W części języków odmiana rzeczownika uległa uproszczeniu, jak np. we współczesnych językach germańskich, celtyckich czy niektórych indoirańskich[155].

W większości języki tej rodziny należą do języków syntetycznych, czyli takich, w których przeważają jednowyrazowe formy odmiany, tworzone przy pomocy różnych przedrostków i przyrostków. Pewna część z kolei jest językami analitycznymi – wyrażającymi formy gramatyczne z reguły wielowyrazowo, przy pomocy dużej liczby odrębnych czasowników posiłkowych i przyimków. Najbardziej analityczny charakter wśród indoeuropejskich przejawiają języki afrikaans i bengalski[155]. W dużym stopniu cechy analityczne posiadają też angielski, norweski i francuski[156], a także bułgarski i macedoński[157]. Języki czystego typu w zasadzie nie istnieją, można mówić co najwyżej o przewadze cech syntetycznych lub analitycznych[158] – czego dowodzą przykłady poniżej.

polski – typ syntetyczny: „profesor-owi”, „wygra-liśmy”, „naj-mocni-ej”, ale analityczne: „będzie się uczył”, „można by” angielski – typ analityczny: „with a pen” ‘długopisem’, „(we) will be doing” ‘będzie(my) robić’, „the most beautiful” ‘najpiękniejsza’, ale syntetyczne: „sing-s” ‘śpiewa’, „happi-ly” ‘szczęśliwie’

Pod względem stosunków morfosyntaktycznych języki indoeuropejskie należą zasadniczo do nominatywno-akuzatywnychagens zdania przechodniego oraz podmiot zdania nieprzechodniego są wyrażane przy pomocy mianownika, a dopełnienie bliższe przy pomocy biernika[159]. Wyjątkami są nieliczne języki zachowujące się jak ergatywno-absolutywne, ale wyłącznie w niektórych konstrukcjach (ang. split ergativity). Należą do nich przede wszystkim niektóre języki indoirańskie, np.: hindi, urdu, marathi, większość dardyjskich i nuristańskich, paszto czy średnioperski[160]; pseudoergatywny charakter miał też język hetycki[161].

Typowymi szykami zdania w językach indoeuropejskich są SVO i SOV[128], w których na początku występuje podmiot. Szyk SVO, z dopełnieniem na końcu, posiadają m.in. polski, islandzki, hiszpański, albański i większość innych współczesnych języków europejskich, wymarły galijski, a także język kaszmirski. Nietypowy wariant typu V2 istnieje m.in. w niemieckim, gdzie orzeczenie występuje zawsze drugie, niezależnie od konstrukcji wypowiedzi. Z kolei szyk SOV, w którym zdanie kończy się orzeczeniem, występuje w łacinie, prawie we wszystkich językach indoirańskich (np. hindi czy perskim), a wymiennie z SVO także w języku ormiańskim. Natomiast typ VSO, z orzeczeniem na początku i dopełnieniem na końcu zdania, jest charakterystyczny dla języków grupy celtyckiej[128].

polski – szyk SVO: „On czyta książkę” łacina – szyk SOV: „(Is) librum legit” = dosł. „(On) książkę czyta” irlandzki – szyk VSO: „Léann sé an leabhar” = dosł. „Czyta on książkę”

Ponieważ jednak indoeuropejskie języki zasadniczo są fleksyjne, szyk zdania nie pełni aż tak dużej roli i w sporym zakresie jest ruchomy. Zmienia się wtedy nacisk na poszczególne wyrazy, lecz samo znaczenie zdania nie – decydują bowiem poszczególne formy odmiany słów, które po przestawieniu brzmią wszakże identycznie. Nie jest to jednak dozwolone w językach pozycyjnych, gdzie o znaczeniu decyduje pozycja wyrazów w zdaniu. Językami pozycyjnymi są np. angielski i francuski[162] – zmiana szyku jest w nich bardzo mocno ograniczona, w szczególności, gdy chodzi o kolejność podmiotu i dopełnienia (zamiana miejscami powoduje zmianę znaczenia na przeciwne).

polski – szyk ruchomy: „Dziewczynka zjadła pomarańczę” lub „Pomarańczę zjadła dziewczynka” albański – szyk ruchomy: „Vajza i hëngri portokallin” lub „Portokallin i hëngri vajza” angielski – szyk stały: „The girl ate the orange” = „Dziewczynka zjadła pomarańczę”, ale „The orange ate the girl” = „Pomarańcza zjadła dziewczynkę" [!]

Morfologia | edytuj kod

Rozmieszczenie geograficzne głównych języków irańskich

Rodzina indoeuropejska odziedziczyła z prajęzyka system trzech rodzajów gramatycznych – męskiego, żeńskiego i nijakiego. W pełnym zakresie jest on używany m.in. w językach słowiańskich, a także w niemieckim, greckim czy marathi[163]. W części języków został on zredukowany do dwóch: bez nijakiego, jak we francuskim, hiszpańskim, hindi czy urdu[163] lub z nijakim i wspólnym (utrum), jak w duńskim i szwedzkim[164]. Bardzo rzadko wśród indoeuropejskich zdarzają się języki nieposiadające żadnego rodzaju – należą do nich ormiański i perski[163] oraz afrikaans[155], a w angielskim został on ograniczony wyłącznie do zaimków osobowych. Z reguły występują dwie liczby gramatyczne: pojedyncza i mnoga. Wyjątkiem są języki łużyckie i słoweński, które zachowały liczbę podwójną[165]. W niektórych pozostałych językach występują jedynie ślady jej dawnej obecności, jak np. w irlandzkim[166], czeskim[165] lub polskim (l.podw. „oczy”, l.mn. „oka”; l.podw. „uszy”, l.mn. „ucha”).

Nietypowy jest wspomniany język afrikaans, gdyż ma on skrajnie uproszczoną, jak na języki indoeuropejskie, morfologię – nie tylko nie występuje w nim rodzaj, lecz także nie posiada on przypadków gramatycznych oraz odmiany czasownika przez osoby i liczby[155]. Przypadki wyrażane morfologicznie (z użyciem końcówek fleksyjnych) całkowicie zanikły także w językach zachodnioromańskich[167], zamiast tego wyrażane są one poprzez odpowiednie rodzajniki (tak jak np. w hiszpańskim[168]). Rodzajnik określony (w formie odrębnego wyrazu) oprócz większości języków romańskich występuje w grupie celtyckiej oraz w podgrupie zachodniogermańskiej, nie istnieje natomiast prawie w ogóle wśród bałtosłowiańskich i indoirańskich[169]. Nietypowo może on przyjmować formę przyrostka dołączanego na końcu słowa – ma to miejsce w językach skandynawskich, ormiańskim oraz orija[169]. Wtórnie taki przyrostek określony wykształcił się również w językach ligi bałkańskiej – albańskim, bułgarskim, macedońskim i rumuńskim[97].

Poniżej zaprezentowano odmianę przez przypadki liczby pojedynczej rzeczownika „ręka” w wybranych językach rodziny indoeuropejskiej. Formy rosyjskie i greckie podano dodatkowo w transliteracji na pismo łacińskie; wzory odmiany opracowano na podstawie różnych ogólnodostępnych słowników[w], odrębne źródła wykorzystano dla języków hiszpańskiego[168] i irlandzkiego[170]. Formy hiszpańskie, tworzone wyłącznie rodzajnikami, dla odróżnienia od właściwej odmiany morfologicznej występującej w pozostałych zaprezentowanych językach zapisano kursywą.

Niektóre języki indoeuropejskie w nietypowy sposób wyrażają czynności dokonane – nie mają odpowiedniej ku temu formy czasownika, a formułują je, dołączając inny czasownik posiłkowy. Jest to charakterystyczne dla języków germańskich i zachodnioromańskich. Słowo posiłkowe „mieć” występuje np. w zdaniach dokonanych języków angielskiego, szwedzkiego czy hiszpańskiego, a także w niemieckim, francuskim czy włoskim; w tych drugich bywa w niektórych konstrukcjach używany również czasownik „być”[171]. Natomiast w grupie słowiańskiej formy dokonane jako formy odmiany zasadniczo nie istnieją, zamiast tego używane są odrębne czasowniki o znaczeniu zakończonej czynności[150] (np. „pójść” zamiast „iść”).

angielski – czas. posiłkowy „mieć”: „I have done my homework” = „Odrobiłam lekcje” francuski – czas. posiłkowy „mieć”: „J'ai fait mes devoirs” rosyjski – czas. dokonany: „Я сделала домашнее задание” [„Ja sdiełała domasznieje zadanije”]

Do ogólnych tendencji rozwojowych rodziny indoeuropejskiej w zakresie morfologii zaliczyć można m.in. zanikanie fleksji (przede wszystkim odmiany przez przypadki) na rzecz konstrukcji analitycznych (a w konsekwencji rozwój przyimków i rodzajników), zmniejszanie się roli przyrostków i wzrost znaczenia przedrostków, zamianę form nieregularnych na regularne, zanik liczby podwójnej, a także upraszczanie kategorii rodzaju (przede wszystkim zanik rodzaju nijakiego). Natomiast w aspekcie składniowym następuje redukcja konstrukcji z użyciem imiesłowów i bezokolicznika na rzecz hipotaksy (tworzenia zdań podrzędnych) oraz utrwalanie się szyku zdania SVO (podmiot–orzeczenie–dopełnienie) wraz z tendencją do ograniczania jego ruchomości[172].

Obcym wpływem tłumaczy się natomiast występowanie w niektórych językach indoeuropejskich aglutynacji (liczne, „piętrowe” końcówki w jednym wyrazie) oraz inkorporacji (łączenie wyrazów w nowe, dłuższe). Wskutek kontaktów z innymi rodzinami pojawia się z rzadka także zanik kategorii liczby gramatycznej i jej wyrażanie (podobnie jak gramatycznego rodzaju) przy pomocy słów pomocniczych, a także odróżnianie rodzaju w zaimkach 1. osoby. Również wykształcanie się konstrukcji ergatywnych, trybu nieświadka oraz umieszczanie czasownika na początku zdania wiązane jest z oddziaływaniem języków nieindoeuropejskich[173].

Porównanie wybranego słownictwa | edytuj kod

W niniejszej sekcji zaprezentowane zostały przykłady słownictwa w różnych językach indoeuropejskich, przedstawiające różnorodność i podobieństwo form. Każda współczesna grupa językowa, z wyjątkiem słabo dostępnej w źródłach grupy nuristańskiej, reprezentowana jest przez jeden (lub w niektórych przypadkach dwa) języki. Wyrazy w alfabetach innych niż łaciński zapisano również w transkrypcji na pismo łacińskie (według polskich zasad, o ile nie zaznaczono inaczej); tabele opracowano na podstawie różnych ogólnodostępnych słowników[w].

Odmiana czasu teraźniejszego czasownika „być”; odrębne źródło wykorzystano dla języka paszto[174] (transkrypcja podana w oryginalnej wersji):

Podstawowe formy liczebników (w przypadku różnych form rodzajowych podano formy rodzaju męskiego); wykorzystano dodatkowe, ogólnodostępne źródła[175][176]:

Podstawowe słowa oznaczające członków najbliższej rodziny:

Pochodzenie języków indoeuropejskich | edytuj kod

Spór o praojczyznę | edytuj kod

Hipotetyczny zasięg terytorialny języka pie. zgodnie z teorią kurhanową (Haak i in. 2015)

     jęz. praindoeuropejski

     współczesne języki ie.

Morze Czarne według teorii Ryana-Pitmana

     obecnie

     5600 lat p.n.e.

Wśród językoznawców nie ma zgodności, gdzie znajdowała się pierwotna ojczyzna (urheimat) języka praindoeuropejskiego – przodka całej rodziny indoeuropejskiej. Dominują dwie hipotezy[177]:

Teoria stepowa, pontyjsko-kaspijska, została przedstawiona przez Mariję Gimbutas w r. 1956 na podstawie porównania wyników badań archeologicznych i językoznawczych. Badaczka umieściła indoeuropejską ojczyznę na Stepie Pontyjskim, nadając swojej teorii nazwę kurhanowej (od kurhanów – kopcowatych mogił neolitycznych występujących na tym obszarze) i utożsamiła Praindoeuropejczyków z kulturą grobów jamowych. Według niej ekspansja języków indoeuropejskich wiązała się z najazdami ludów pasterskich, tworzących ową kulturę[178]. Zgodnie z tezą Gimbutas pomiędzy 4400 a 2800 r. p.n.e. konni wojownicy podbili większość obszarów Europy oraz środkowo-zachodniej Azji, wypierając miejscową ludność i narzucając jej swój język. Wraz ze zdobywaniem nowych terenów i osiedlaniem się na nich, pierwotny język najeźdźców ewoluował, dając podstawy dzisiejszej indoeuropejskiej rodzinie językowej[179].

Z kolei w r. 1987 Colin Renfrew zasugerował związki pomiędzy rozprzestrzenianiem się języków indoeuropejskich a rewolucją neolityczną. Według jego teorii ojczyzna Indoeuropejczyków znajdowała się na terenie Anatolii pomiędzy 6500 a 5000 lat p.n.e.[180] W przeciwieństwie do teorii kurhanowej teoria anatolijska zakłada pokojowe rozprzestrzenianie się języka i kultury indoeuropejskiej. Renfrew twierdził, że językiem praindoeuropejskim posługiwali się anatolijscy rolnicy ok. 7 tysięcy lat temu. 500 lat później, wskutek rolniczych migracji, język ów został zaniesiony na tereny dzisiejszej Grecji, a następnie wzdłuż Dunaju do Europy Środkowej. Podczas jego rozpowszechniania powstawały różne dialekty, które dały początek poszczególnym indoeuropejskim grupom językowym[181].

Zarówno według teorii kurhanowej, jak i anatolijskiej pierwotna siedziba Indoeuropejczyków była powiązana z szeroko pojętym rejonem Morza Czarnego (odpowiednio jego północnej bądź południowej strony). Należy jednak pamiętać, że obecne linie brzegowe bardzo często nie odpowiadają tym sprzed kilku tysięcy lat. Zgodnie z hipotezą Ryana-Pitmana morze owo było kiedyś dużo mniejszym, słodkowodnym jeziorem. Około 5600 lat p.n.e. miałoby dojść do wzrostu poziomu Morza Śródziemnego związanego z ociepleniem klimatu na tyle, że jego wody przełamały Bosfor i zalały depresję nadczarnomorską, tworząc dzisiejsze Morze Czarne[182]. Według Krzysztofa Witczaka i Andrzeja Kowalskiego rozwój rolnictwa w północnej Eurazji związany był z ucieczkami ludności z tamtejszych terenów zalewowych. Powstanie Morza Marmara mogło spowodować wówczas rozerwanie wspólnoty praindoeuropejskiej – ludność Anatolii została odłączona przez naturalną barierę morską, ich język zatem jako pierwszy zaczął różnicować się w stosunku do prajęzyka rodziny[182].

W 2003 r. biolodzy ewolucyjni Russell Gray i Quentin Atkinson na podstawie glottochronologicznych badań 87 języków indoeuropejskich ustalili, że języki anatolijskie faktycznie stanowią najstarszą grupę w rodzinie, zarazem najbardziej zbliżoną do języka praindoeuropejskiego. Opowiedzieli się tym samym za hipotezą anatolijską. Wiek indoeuropejskiej pramowy został przez nich określony na 7800 do 9800 lat (czyli w przedziale ok. 7800–5800 p.n.e.)[24]. Jednak konkluzje Graya i Atkinsona zostały kilkanaście lat później podważone przez badania, które przeprowadziła grupa językoznawców z Uniwersytetu Kalifornijskiego. W 2015 r. Amerykanie dokonali filogenetycznej analizy statystycznej, która wykazała znacznie późniejsze wydzielenie się najwcześniejszej, anatolijskiej gałęzi. Tym samym istotnie przesunięte zostało datowanie praindoeuropejskiego – na zgodne z hipotezą stepową, wspieraną przez dane archeologiczne (4500–3500 p.n.e.)[183].

W ustalaniu lokalizacji praojczyzny bywa brane pod uwagę również potencjalne sąsiedztwo językowe prajęzyka rodziny – odkrywane poprzez poszukiwanie zapożyczeń słownikowych oraz gramatycznych[184]. Zwracana jest uwaga na możliwe wczesne, wzajemne kontakty z kaukaską rodziną języków abchasko-adygejskich[185]. Jednak przede wszystkim zidentyfikowane zostały słowa, które prawdopodobnie trafiły z prajęzyka indoeuropejskiego do uralskiego w ich bardzo wczesnych okresach rozwojowych, a także dość liczny zbiór pożyczek uralskich pochodzących z wczesnych dialektów indoaryjskich i irańskich. Dochodziło również do interakcji praindoeuropejskiego z przodkiem innej kaukaskiej rodziny, kartwelskiej. Doszukano się też kilku rzadkich zapożyczeń z grupy języków semickich – nie wiadomo jednak czy przejmowane były one bezpośrednio, czy pojawiały się pośrednio poprzez inne języki. Na podstawie owych obserwacji David Anthony wysnuł wniosek o zamieszkiwaniu Praindoeuropejczyków na bliżej nieokreślonych obszarach pomiędzy Uralem a Kaukazem[186].

Na temat pochodzenia języków indoeuropejskich wysuwano również wiele innych hipotez[187], jednak nie zyskały one większego uznania. Należą do nich m.in.:

  • teoria Tamaza Gamkrelidzego i Wiaczesława Iwanowa, wskazująca jako praojczyznę obszar obejmujący południe Kaukazu i północ Mezopotamii[188];
  • teoria indyjskich badaczy, łącząca Praindoeuropejczyków z cywilizacją doliny Indusu[189];
  • teoria autochtoniczna (PCT – ang. Paleolithic Continuity Theory) zespołu Maria Alineiego, według której Indoeuropejczycy zamieszkują Europę co najmniej od okresu paleolitu górnego[190] (czyli od minimum kilkunastu tys. lat),

a także dawne, sprzeczne z nauką hipotezy przypisujące Praindoeuropejczykom (mającym jakoby zamieszkiwać np. południe Szwecji lub ogólnie rejony nad Bałtykiem) określone cechy antropologiczne (np. blond włosy i niebieskie oczy); te ostatnie wykorzystywano w rasistowskich teoriach narodowego socjalizmu (pojęcie „Aryjczyka”)[191].

Pokrewieństwo z innymi rodzinami | edytuj kod

Drzewo hipotetycznych makrorodzin nostratycznej i eurazjatyckiej według Allana Bomharda Współczesny zasięg hipotetycznej boreańskiej fyli językowej

Pokrewieństwo indoeuropejskiej rodziny językowej z innymi rodzinami nie jest bliżej znane. W literaturze językoznawczej pojawiają się, na podstawie pewnych obserwowanych zbieżności morfologicznych i fonologicznych, następujące propozycje najbliższych krewnych języków indoeuropejskich:

Teorie te z reguły pozostają jednak w kręgu zainteresowań nielicznych językoznawców i nie spowodowały szerszego odzewu. Wyjątkiem jest hipoteza indo-uralska, której zwolennikiem w XXI w. jest m.in. Frederik Kortlandt – według niego ludność praindouralska zamieszkiwała tereny na południe od Uralu. Jej część przemieściła się bardziej na zachód, nad Morze Czarne, gdzie doszło do kontaktów językowych z ludnością kultury majkopskiej i gdzie wykształcił się język praindoeuropejski[196].

Znacznie bardziej znane są propozycje Josepha Greenberga, a także Władysława Illicza-Switycza i Arona Dołgopolskiego (którzy rozpowszechnili starą hipotezę Holgera Pedersena), postulujących istnienie makrorodzin językowych o dużym zasięgu:

Przedstawione propozycje makrorodzin (jak można zauważyć, eurazjatycka w zasadzie zawiera się w nostratycznej jako jej część) budzą kontrowersje wśród głównego nurtu językoznawców, gdyż zostały zbudowane wyłącznie na podstawie podobieństw słownikowych (z wykorzystaniem masowej komparacji leksykalnej)[14] – bez uwzględnienia zbieżności gramatycznych, które są trwalsze niż słownictwo. Znalazły jednak one pewną liczbę zwolenników (np. Allan Bomhard[198]).

Niektórzy posunęli się jeszcze dalej – Harold Fleming postulował istnienie ogromnej fyli językowej grupującej makrorodziny nostratyczną, amerindiańską, dene-kaukaską i austrycką, której nadał nazwę boreańskiej[199]. Według niego są one spokrewnione ze sobą bardziej, niż z pozostałymi językami świata. Wreszcie, można postulować istnienie prajęzyka całej ludzkości, z którego wywodziłyby się wszystkie istniejące kiedykolwiek rodziny językowe i języki[200]; jest to możliwe do uzasadnienia na gruncie biologicznym – zgodnie z teorią wyjścia z Afryki wszyscy ludzie pochodzą genetycznie od niedużej populacji homo sapiens, żyjącej na niewielkim obszarze (zob. mitochondrialna Ewa, Y-chromosomalny Adam). Językoznawcy uważają jednak, że udowodnienie powszechnego pokrewieństwa języków jest niemożliwe – choć nieliczni, np. Greenberg i Ruhlen, dokonują nawet prób rekonstrukcji globalnej pramowy[201].

Języki indoeuropejskie a geny | edytuj kod

Udział różnych haplogrup wśród wybranych populacji krajów Europy, Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej

Drzewo filogenetyczne zbudowane na podstawie genealogii Y-DNA populacji europejskich wskazuje na istnienie populacji z męską haplogrupą R1, żyjącą ponad 23 tys. lat temu w Azji Centralnej, z której wywodzą się dwie duże podgrupy haplotypów często występujących u mieszkańców zachodniej i południowej Eurazji: R1a i R1b[202]. Przeprowadzone w 2015 r. na dużą skalę badania DNA pokazały, że haplogrupa R1a i większość haplogrupy R1b rozprzestrzeniły się w Europie wraz z językami indoeuropejskimi. Według owych badań około 75% ludności tworzących kulturę ceramiki sznurowej posiada materiał genetyczny wywodzący się od mieszkańców terenów kultury grobów jamowych[203].

Haplogrupa R1a pojawia się częściej w Europie Środkowej i Wschodniej oraz w Azji Południowej[204]. Natomiast R1b przeważa wśród mieszkańców Europy Zachodniej – badania archeogenetyczne z 2017 r. na szczątkach kilkunastu osób żyjących 4200–1430 lat p.n.e., odkrytych w Portugalii, wskazują na wyraźne zmiany cech osobniczych w czasie wraz z jednoczesnym wzrostem odsetka tej haplogrupy. Może to dowodzić migracji ludności kilka tysięcy lat temu ze wschodnioeuropejskich stepów do zachodniej Europy[205].

Na indoeuropejski charakter kultury grobów jamowych wskazuje analiza Davida Anthony'ego z 2019 r. – według niego Praindoeuropejczycy posiadali mieszankę genów ludów zbieracko-łowieckich z Europy Wschodniej i Kaukazu. Sam język praindoeuropejski miałby wówczas bazować przede wszystkim na języku dawnej ludności wschodnioeuropejskiej, z pewnymi wpływami języka ludności kaukaskiej[206]. Badacz sugeruje również możliwy wpływ języka ludów kultury majkopskiej (utożsamianej z późniejszymi językami abchasko-adygejskimi), ale dla odmiany z minimalnymi tylko (o ile w ogóle) wpływami genetycznymi[185].

Co jednak ważne, język sam w sobie nie mówi nic ani o genach, ani o pochodzeniu etnicznym jego użytkowników[207]. W historii ludzkości często zdarzało się bowiem, że narody przejmowały języki ludów przez siebie podbitych (np. nieindoeuropejscy Protobułgarzy, którzy przejęli język Słowian[208]) lub też język najeźdźców (np. Galowie, którzy przejęli język starożytnych Rzymian[209]); do przejmowania języka mogło także dochodzić w wyniku pokojowych kontaktów kulturowych. Również same wspomniane haplogrupy wyodrębniły się kilkanaście tysięcy lat przed powstaniem rodziny języków indoeuropejskich[202].

Język praindoeuropejski | edytuj kod

 Osobny artykuł: Język praindoeuropejski.

Ostatnim wspólnym przodkiem wszystkich języków indoeuropejskich, niezaświadczonym bezpośrednio, ale w dużym stopniu zrekonstruowanym – głównie za pomocą metody porównawczej – był język praindoeuropejski (skrót: pie.). Przyjmuje się jego obecność w okresie neolitu na terenach zachodniej Eurazji[210]. Za istnieniem takiego języka przemawiają bardzo liczne wspólne cechy słownictwa, fonetyki oraz struktur gramatycznych wśród domniemanych językowych członków rodziny indoeuropejskiej. Są one na tyle regularne, że współczesne językoznawstwo odrzuca możliwość ich upodobnienia się wyłącznie wskutek wzajemnego oddziaływania[6].

Należy odróżnić język zrekonstruowany od realnego (choć nieznanego), mówionego praindoeuropejskiego. Występuje między nimi zasadnicza różnica – ten pierwszy jest owocem pracy badawczej, zaistniałym w określonej formie w momencie jego opracowania, natomiast drugi był faktycznym językiem, który ewoluował i na różnych etapach swojego rozwoju mógł przyjmować różne postaci[211]. Oznacza to, że odtworzony przez językoznawców prajęzyk jest jedynie pewnym uproszczeniem. Wszystkie jego elementy mogły występować – niektóre niemal z pewnością – w rzeczywistej mowie, ale jako całość nigdy nie istniały jednocześnie i są po prostu zbiorem potencjalnych form językowych z różnych okresów praindoeuropejskiego. Niektórzy badacze próbują zawęzić ramy czasowe, rekonstruując ściśle: wczesny, środkowy lub późny praindoeuropejski – jest to jednak rozwiązanie problematyczne i trudne metodologicznie[212].

Zgodnie z konwencją stosowaną w publikacjach językoznawczych gwiazdką { * } poprzedzono w tekście formy (wyrazy, rdzenie, głoski itp.) zrekonstruowane metodami badawczymi. Znakiem większości { > } oznaczono przejście (zmianę) jednej formy w inną, zaś pomiędzy ukośnikami { /.../ } podano uproszczony zapis fonetyczny, najbardziej zbliżony do polskiej wymowy.

Fonologia | edytuj kod

Praindoeuropejski posiadał następujący zestaw głosek[213]:

Istniało również sześć dyftongów – dwugłosek (*ai̯, *au̯, *ei̯, *eu̯, *oi̯, *ou̯)[214]. Dodatkowo z rzadka mogły pojawiać się dyftongi z samogłoskami długimi lub (*ēi̯, *ēu̯, *ōi̯, *ōu̯)[214][215].

Według zapisu podanego w powyższej tabeli spółgłoski *ḱ oraz oznaczają – zgodnie z ich charakterem – głoski miękkie, bliskie polskich /ki/ oraz /gi/. Głoski *kʷ oraz *gʷ to spółgłoski zaokrąglone, zbliżone do polskich /kł/ oraz /gł/. Spółgłoski *bʰ, *dʰ, *ǵʰ, *gʰ oraz *gʷʰ były spółgłoskami przydechowymi. Głoski *i̯ (czasem zapisywana w literaturze jako *y) oraz *u̯ (czasem zapisywana jako *w) oznaczają spółgłoski półotwarte, równoznaczne polskim /j/ oraz /ł/. Istniały również zgłoskotwórcze (tworzące sylabę) warianty niektórych spółgłosek, oznaczane odpowiednio jako *l̥, *m̥, *n̥ oraz *r̥[216].

Natomiast trzy głoski zapisywane jako *h (z dolnym indeksem) miały wymowę nieznaną w języku polskim. Są związane z teorią laryngalną, która opiera się na tezie Ferdinanda de Saussure'a z 1878 r. o istnieniu w praindoeuropejskim tzw. koeficjentów sonantycznych (głosek o artykulacji gardłowej lub krtaniowej, inaczej laryngałów)[217]. Oznaczane są one symbolami[218]:

  • *h₁ – wymawiana jak zwarcie krtaniowe (ʔ);
  • *h₂ – spółgłoska szczelinowa gardłowa bezdźwięczna (ħ);
  • *h₃ – spółgłoska szczelinowa miękkopodniebienna dźwięczna labializowana (ɣʷ).

Teza ta pozwalała wyjaśnić pewne nielogiczne z pozoru zjawiska fonologiczne w językach indoeuropejskich[219]. Jedna z głosek laryngalnych odkryta została przez Jerzego Kuryłowicza w 1927 r. w języku hetyckim z grupy anatolijskiej[117]. W pozostałych grupach języków zniknęły one na bardzo wczesnym etapie rozwoju, prawdopodobnie przechodząc w samogłoski, odpowiednio /e/, /a/ oraz /o/ (co można zaobserwować w języku greckim)[220]. Sama teoria laryngalna została rozwinięta w kolejnych latach i stanowiła milowy krok w rozwoju indoeuropeistyki[217].

Morfonologia | edytuj kod

Słowo „wilk” (rdzeń „*u̯l̥kʷo-”) w jezyku pie. oraz jego formy potomne w różnych językach, od góry w prawo: polskim, litewskim, sanskrycie, perskim, albańskim, greckim, łacinie i angielskim

Większość praindoeuropejskich rdzeni wyrazowych składała się z dwóch spółgłosek (lub grup spółgłosek), między którymi pojawiała się samogłoska (najczęściej *e) lub dyftong[221]. Charakterystycznym zjawiskiem była nieumotywowana fonetycznie wymiana samogłosek (przegłos, inaczej apofonia) w morfemach słowotwórczych (rdzeniach i przyrostkach)[222]. W zależności od budowy wyrazu i jego formy gramatycznej ten sam rdzeń lub przyrostek mógł wystąpić w następujących stopniach[223][224]:

  • stopień pełny (ang. full-grade) – zawierający krótką samogłoskę *e lub *o;
  • stopień zerowy (zredukowany, ang. zero-grade) – bez rdzennej samogłoski;
  • stopień wzdłużony (ang. lengthened-grade) – zawierający długą samogłoskę lub .

Rdzenie w różnych stopniach były jedynie formami bazowymi o ogólnym znaczeniu – same w sobie nie stanowiły konkretnych form gramatycznych.

‘siedzieć’ – *sed- : *sod- : *sd- : *sēd- : *sōd-[225] ‘stopa’ – *ped- : *pod- : *pd- : *pēd- : *pōd-[226]

Dopiero od nich można było utworzyć właściwe formy wyrazów (np. przy pomocy różnych przedrostków lub przyrostków[227]).

*pōd-s ‘stopa’ (mian. l.poj.) : *ped-ei ‘stopie’ (cel. l.poj.) : *pēd-su ‘stopach’ (miejsc. l.mn.)[226]

Możliwa była również reduplikacja na początku słowa, podwajana była wtedy pierwsza spółgłoska (lub dwie pierwsze, gdy wyraz zaczynał się od *s- lub *hₓ-) z dodatkiem e- lub i-[228].

*derḱ- ‘zobaczyć’ : *de-dorḱ-e ‘(on) zobaczył’

Echa apofonii praindoeuropejskiej można dostrzec w językach potomnych, np. w charakterystycznej wymianie samogłosek w angielskich czasownikach nieregularnych.

angielski – sing : sang : sung (kolejno bezokolicznik, forma przeszła oraz imiesłów bierny czasownika ‘śpiewać’)[229] grecki – πατήρ : πατρός : πατέρα [patr : patrós : patéra] (kolejno mianownik, dopełniacz i biernik rzeczownika ‘ojciec’)[230]

Charakterystyczną cechą praindoeuropejskiego było również występowanie tzw. ruchomego s-[231]. Spora grupa słów posiadała w niektórych formach głoskę /s/ na początku wyrazu, która z kolei w innych formach nie występowała. Zjawisko to nie zostało dotychczas jednoznacznie wyjaśnione. Jego ślady licznie występują w słownictwie współczesnych języków indoeuropejskich, co pokazują zaprezentowane niżej przykłady[232].

‘małe zwierzę’ – *(s)melo- > ang. small i gocki smals ‘mały’ : niderl. maal ‘cielę’, pol. mały, walijs. mil ‘zwierzę’ ‘piana’ – *(s)poimno- > łac. spūma i staroprus. spoayno : ang. foam[ad] i pol. piana ‘synowa’ – *(s)nusós- > staroisl. snør, sanskr. snuṣā́ i staropol. snecha : arm. nu i łac. nurus ‘śliski’ – *(s)lei- > staroirl. slemun ‘gładki, śliski’, łot. sliẽnas i pol. ślina : gr. klas. leímax ‘(nagi) ślimak’, łac. līmus ‘błoto’ ‘zginać’ – *(s)ker- > awest. skarəna ‘okrągły’, szw. skrynka ‘marszczyć’ : łac. curvus ‘zakrzywiony’, pol. kark

Fleksja | edytuj kod

Praindoeuropejski był językiem fleksyjnym, podobnie jak język polski. Deklinacja uwzględniała osiem przypadków (siedem jak w polskim oraz ablatyw, odpowiadający na pytania: „skąd?”, „od kogo/czego?”) oraz trzy liczby: pojedynczą, podwójną i mnogą[233]. Odmianie takiej podlegały rzeczowniki, przymiotniki, zaimki oraz (w ograniczonym stopniu) liczebniki[234]. Trzy rodzaje gramatyczne (męski, żeński i nijaki) rozwinęły się według niektórych indoeuropeistów tylko poza językami anatolijskimi – teoria ta zakłada, że dawniejszy system zawierał dwie klasy rzeczowników (ożywione, które później podzieliły się na męskie i żeńskie, oraz nieożywione)[235].

Przykładowa odmiana przez przypadki rzeczownika „wilk” w rekonstrukcji Ranko Matasovića[236]:

Czasowniki podlegały odmianie przez czasy, strony, osoby, liczby, aspekt i tryb[237], nie posiadały natomiast formy bezokolicznika[238]. Czas gramatyczny, jaki znany jest z języka polskiego, miał w praindoeuropejskim zupełnie inny charakter. Występował jedynie w szczątkowej wersji – dwa czasy, teraźniejszy i przeszły, istniały wyłącznie dla trybu oznajmującego aspektu niedokonanego[239]. Nie istniała również strona bierna jako taka, jej przybliżone znaczenie było wyrażane przy pomocy strony medialnej (coś „się” robi, zamiast biernego „coś jest robione”)[240]. Najbardziej istotną kategorią był natomiast aspekt czasownika – najważniejszy był wynik czynności, a czas jej wykonywania był mniej ważny. Skutkiem tego było istnienie trzech form aspektowych[239]:

  • niedokonanej – wyrażającej czynność niezakończoną (coś działo się w przeszłości lub dzieje się teraz);
  • aorystu – wyrażającego czynność dokonaną, ale bez specjalnego odniesienia do teraźniejszości;
  • perfectum – związanego z teraźniejszością i wyrażającego stan po dokonanej czynności (wyłącznie w stronie czynnej).

Trybów czasownika z kolei było cztery: oznajmujący, przypuszczający (w tym zamiary i czynności przyszłe[241]), życzący i rozkazujący. Wszystkie kombinacje trybów, aspektów i czasów wyglądały więc następująco[239]:

Przykładowa odmiana strony czynnej praindoeuropejskiego czasownika „być” w różnych trybach aspektu niedokonanego według Donalda Ringe'a[242]:

Rekonstrukcja prajęzyka | edytuj kod

Podstawowym narzędziem badawczym wykorzystywanym w rekonstrukcji form praindoeuropejskich jest metoda porównawcza. Dzięki niej została odtworzona spora część hipotetycznego słownictwa oraz reguł gramatycznych prajęzyka[12]. Przykłady takiej uproszczonej analizy zaprezentowane zostały w dalszej części niniejszego artykułu. Często pomocna bywa również rekonstrukcja wewnętrzna, pozwalająca odtworzyć dawniejsze fazy historyczne poszczególnych języków. W praktyce odtwarzanie pramowy polega na przechodzeniu z metody porównawczej do rekonstrukcji wewnętrznej i z powrotem, co pozwala uniknąć wielu potencjalnych błędów[243]. Owocem pracy naukowej nad rekonstrukcją prajęzyka rodziny był słownik etymologiczny Juliusa Pokorny'ego z 1959 r., wykorzystywany do dziś i uaktualniany przez niektórych językoznawców zgodnie z obowiązującym stanem wiedzy. Jego odświeżona wersja, z poprawkami redakcyjnymi Gieorgija Starostina (aktualizowana w 2015), jest udostępniona publicznie[232].

Przykłady zrekonstruowanych wyrazów (wielka litera H oznacza nieokreślony laryngał) za Robertem Beekesem[244]:

  • więzy rodzinne – *meh₂t(ē)r (‘matka’), *ph₂tḗr (‘ojciec’), *suésōr (‘siostra’), *bʰréh₂t(ē)r (‘brat’), *dʰúgh₂tēr (‘córka’), *suHnu- (‘syn’);
  • pożywienie – *h₁ed- (‘jeść’), *peh₃(i)- (‘pić’), *mēms- (‘mięso’), *medʰu (‘miód’), *seh₂l- (‘sól’), *ǵrHno- (‘ziarno’);
  • zwierzęta – *h₁eḱu-(o-) (‘koń’), *gʷeh₃us (‘krowa’), *muHs (‘mysz’), *h₃euis (‘owca’), *ḱuōn (‘pies’), *suHs (‘świnia’)

oraz za Jamesem Clacksonem[245]:

  • kolory – *h₂erǵ (‘biały’), *h₁reudʰ (‘czerwony’), *ǵʰelh₃ (‘zielony/żółty’).

Różne rekonstrukcje liczebników praindoeuropejskich (w wersji Sihlera z możliwych opcji podano wyrazy w stopniu pełnym):

W 1868 r. August Schleicher napisał w hipotetycznym języku praindoeuropejskim (odtworzonym głównie na podstawie sanskrytu) krótkie opowiadanie Owca i konie[248]. Jego tekst w późniejszych latach był wielokrotnie poprawiany i aktualizowany zgodnie z wizją prajęzyka poszczególnych językoznawców. Poniżej przedstawione zostały oryginalna wersja Schleichera (jeszcze bez laryngałów), wersja Andrew Byrda z r. 2013 oraz tłumaczenie na język polski – wszystkie wersje podzielono na odpowiadające sobie wersy w celu łatwego porównania form. Tekst Byrda został również nagrany przez niego samego i jest dostępny do odsłuchu[249].

Avis akvāsas ka
wersja Schleichera (1868)

Avis, jasmin
varnā na ā ast,
dadarka akvams,
tam, vāgham garum vaghantam,
tam, bhāram magham,
tam, manum āku bharantam.

Avis akvabhjams ā vavakat:
kard aghnutai mai
vidanti manum
akvams agantam.

Akvāsas ā vavakant:
krudhi avai,
kard aghnutai vividvant-svas:
manus patis
varnām avisāms karnauti
svabhjam gharmam vastram
avibhjams ka varnā na asti.

Tat kukruvants
avis agram ā bhugat.

H₂óu̯is h₁éḱu̯ōs-kʷe
wersja Byrda (2013)[250]

h₂áu̯ei̯ h₁i̯osméi̯
h₂u̯l̥h₁náh₂ né h₁ést,
só h₁éḱu̯oms derḱt.
só gʷr̥hₓúm u̯óǵʰom u̯eǵʰed;
só méǵh₂m̥ bʰórom;
só dʰǵʰémonm̥ h₂ṓḱu bʰered.

h₂óu̯is h₁ékʷoi̯bʰi̯os u̯eu̯ked:
“dʰǵʰémonm̥ spéḱi̯oh₂[af]
h₁éḱu̯oms-kʷe h₂áǵeti,
ḱḗr moi̯ agʰnutor”.

h₁éḱu̯ōs tu u̯eu̯kond:
“ḱludʰí, h₂ou̯ei̯!
tód spéḱi̯omes, n̥sméi̯ agʰnutór ḱḗr:
dʰǵʰémō, pótis,
sē h₂áu̯i̯es h₂u̯l̥h₁náh₂
gʷʰérmom u̯éstrom u̯ept,
h₂áu̯ibʰi̯os tu h₂u̯l̥h₁náh₂ né h₁esti.

tód ḱeḱluu̯ṓs
h₂óu̯is h₂aǵróm bʰuged.

Owca i konie
tłumaczenie dosłowne[251]

Owca, która
wełny nie miała,
zobaczyła konie;
jeden wóz ciężki ciągnął,
jeden ładunek wielki,
jeden człowieka szybko wiózł.

Owca do koni zawołała:
„Serce boli mnie,
widząc człowieka
konie poganiającego”.

Konie zawołały:
„Słuchaj, owco,
serce boli, ujrzawszy:
człowiek, pan,
wełnę owcom ścina
sobie na ciepłą odzież,
a owce wełny nie mają”.

To usłyszawszy,
owca z pola wybiegła.

Innym tekstem tego typu jest opowiadanie Król i bóg, pochodzące z Rygwedy i przetłumaczone z sanskrytu wedyjskiego na praindoeuropejski przez kilku językoznawców w latach dziewięćdziesiątych XX w., w niezależnych od siebie wersjach[252].

Rozwój języków indoeuropejskich | edytuj kod

Ekspansja języków i ludności | edytuj kod

 Osobny artykuł: Ekspansja języków indoeuropejskich. Hipotetyczna praojczyzna (kolor różowy) i ekspansja Indoeuropejczyków według teorii kurhanowej Hipotetyczny zasięg wczesnych grup indoeuropejskich ok. 2000 r. p.n.e.

Według tradycyjnego modelu Tadeusza Milewskiego droga od języka praindoeuropejskiego do stanu współczesnego przebiegała według następującej kolejności[253]:

  1. wspólnota praindoeuropejska – ludność posługująca się jednym językiem, zamieszkująca bliżej nieokreślone tereny zachodniej Eurazji;
  2. różnicowanie się wspólnego języka – rozrost terytorialny i powstawanie na obrzeżach jego praojczyzny pierwszych odmiennych dialektów;
  3. pierwsza fala migracji ludności w czterech kierunkach i zerwanie łączności z centrum, a tym samym powstanie pierwszych odrębnych języków, dających początek niektórym grupom indoeuropejskim;
  4. zmiany w systemie fonetycznym dialektów centralnych w inny sposób, niż na peryferiach obszaru indoeuropejskiego, co spowodowało ostateczny rozpad wspólnoty językowej;
  5. druga fala migracji ludności w czterech kierunkach i powstanie kolejnych indoeuropejskich gałęzi i grup językowych.

W pierwszej fali migracji na południe wyruszyła ludność praanatolijska, a później, niezależnie od niej, prahelleńska. Na wschód posuwała się społeczność pratocharska, a w kierunku peryferiów zachodnich – praitaloceltycka (podzielona później na praitalską i praceltycką). Natomiast tereny na północy zajęła ludność pragermańska. Języki lub dialekty używane przez wymienione społeczności Milewski określił jako peryferyjne[254]. Z kolei w drugiej fali migracji południe zostało zajęte przez społeczność praormiańską, a wschód – praindoirańską (podzieloną później na praindoaryjską i prairańską). Na zachodzie natomiast osiedliła się ludność praalbańska, a na północy – prabałtosłowiańska (podzielona później na prabałtycką i prasłowiańską). W tym przypadku języki i dialekty zostały określone jako centralne[254].

W ten sposób powstał ogólny podział na indoeuropejskie grupy językowe, z grubsza odpowiadający (pomijając języki wymarłe) stanowi współczesnemu. Milewski szacował, że nastąpiło to nie później niż 2000 lat p.n.e.[255]

Ekspansja i upadek języków celtyckich

     hipotetyczna praojczyzna – zasięg kultury halsztackiej (800–500 p.n.e.)

     języki dyskusyjne, potencjalnie celtyckie (np. luzytański)

     maksymalny zasięg (ok. 270 r. p.n.e.)

     zasięg w średniowieczu

     zasięg współczesny

Współczesne języki indoeuropejskie w krajach obu Ameryk

     francuski

     hiszpański

     portugalski

     angielski

     niderlandzki

Uwspółcześniony model rozprzestrzeniania się języków indoeuropejskich autorstwa Davida Anthony'ego zakłada, że zasadnicza wspólnota językowa istniała na Stepie Pontyjskim między 4000 a 3000 lat p.n.e., z ewentualną wczesną fazą sięgającą 4500 p.n.e. oraz fazą późną, maksymalnie 2500 p.n.e.[256] Kolejne ruchy ludności przebiegały według badacza następująco[257]:

  1. migracja praanatolijska (4200–3900 p.n.e.), posuwająca się pierwotnie – zanim dotarła do Anatolii – w kierunku zachodnim;
  2. migracja pratocharska (3700–3300 p.n.e.) w kierunku wschodnim;
  3. ekspansja w kierunku zachodnim, najpierw prawdopodobnie ludności pragermańskiej (3300 lat p.n.e.), a następnie praitaloceltyckiej (ok. 3000 p.n.e.);
  4. ekspansja prabałtosłowiańska w kierunku północnym (2800 p.n.e.);
  5. migracja ludności praormiańskiej (ok. 2800 p.n.e.) i prahelleńskiej (ok. 2500 p.n.e.);
  6. ekspansja praindoirańska w kierunku wschodnim (2200 p.n.e.).

Dalszy rozwój miał miejsce już w czasach historycznych[258]:

  1. w II tysiącleciu p.n.e. – pojawienie się najstarszych znanych w piśmie języków indoeuropejskich (począwszy od hetyckiego);
  2. w I tysiącleciu p.n.e. – masowa ekspansja ludności celtyckojęzycznej od zachodniej Europy po Azję Mniejszą;
  3. na przełomie er – zanik grupy anatolijskiej oraz ekspansja ludności italskojęzycznej;
  4. w pierwszej połowie I tysiąclecia n.e. – zanik języków italskich na rzecz gałęzi romańskiej, kontynuującej łacinę ludową, w drugiej połowie millenium – wymarcie gałęzi tocharskiej oraz ostatnich języków paleobałkańskich;
  5. od początków średniowiecza – dzięki ruchom etnicznym w warunkach odmiennych i sposobami innymi niż dzisiejsze (głównie drogą lądową) – ekspansja większości głównych gałęzi indoeuropejskich na terenach Eurazji, trwająca mniej więcej do ok. 1500 r. i końca epoki, postępująca marginalizacja języków celtyckich i (w mniejszym stopniu) bałtyckich;
  6. ekspansja nowożytna wskutek odkryć geograficznych, kolonializmu i globalizacji, która spowodowała osiedlenie się – przede wszystkim drogą morską – języków indoeuropejskich na wszystkich zamieszkałych kontynentach.

W konsekwencji tych ostatnich zjawisk najbardziej swój zasięg terytorialny powiększyły[87]:

Trudno ocenić, jak w różnych okresach historycznych zmieniała się liczba mówiących – dane takie w literaturze są rzadkie. Leonard Bloomfield podał szacowane liczby dotyczące sześciu dużych języków pod koniec XVI i na początku XX w. (w milionach)[259]:

Palatalizacja indoeuropejska | edytuj kod

Języki kentum i satem w połowie I tysiąclecia p.n.e.

     języki kentum

     języki satem

     hipotetyczne centrum palatalizacji indoeuropejskiej

Geograficzny podział kentum–satem w czasach współczesnych (języki kentumowe po lewej stronie czerwonej linii)

Jedną z najważniejszych zmian, jakie dokonały się w trakcie rozwoju późnych dialektów indoeuropejskich, była zmiana artykulacji głosek z szeregu *ḱ – *k – *kʷ. W praindoeuropejskim spółgłoska *ḱ była spółgłoską miękką, a spółgłoska *kʷzaokrągloną (przypominającą w wymowie polskie /kł/). Dodatkowo *ḱ różniło się miejscem artykulacji – było wymawiane bardziej ku przodowi jamy ustnej (jako głoska palatalna), w odróżnieniu od pozostałych głosek wspomnianego szeregu, które były tylnojęzykowe[260]. Pierwotny stan praindoeuropejski wyglądał więc następująco[213]:

W pewnym okresie doszło do zmian, które dokonały się na dwa sposoby[261]:

  • w dialektach peryferyjnych niezaokrąglone głoski *ḱ oraz *k zlały się w jednolite k, przy zachowaniu odrębności zaokrąglonej *kʷ;
  • w dialektach centralnych w jednolite k z kolei zlały się tylnojęzykowe głoski *k oraz *kʷ, natomiast miękkie *ḱ zmieniło się w spółgłoskę zwarto-szczelinową (o wymowie pośredniej między polskim /ć/ a /cz/), a następnie w s, ewentualnie w š (fonetycznie /sz/, w bałtyckich) lub ś (w indoaryjskich).

Analogicznym zmianom podlegały także szeregi głosek[262]:

Cały proces zmiany wymowy głosek *ḱ, i *ǵʰ w centralnych dialektach praindoeuropejskich zwany jest palatalizacją indoeuropejską[263]. Po przeprowadzeniu opisanych innowacji językowych zarówno w dialektach centralnych, jak i peryferyjnych sytuacja fonologiczna przedstawiała się więc w następujący sposób[264]:

W części grup lub poszczególnych języków nastąpiły później jeszcze dalsze zmiany[265]. Odmienna ewolucja opisanych wyżej praindoeuropejskich głosek stała się podstawą dawnego głównego podziału w wewnętrznej klasyfikacji rodziny[10]. Języki peryferyjne, w których nastąpiły zmiany pierwszego rodzaju, nazwano językami kentum, natomiast języki centralne, w których nastąpił drugi rodzaj zmian – językami satem. Nazwy te pochodzą od wymowy liczby 100 w łacinie (centum, wymawiane /kentum/) i w awestyjskim (/satem/)[264].

Ostateczny podział wyglądał następująco[261]:

Języki trackie miały charakter satemowy[266], zaś frygijski był językiem kentumowym[267]. Sama satemizacja przebiegała w różnym stopniu: najmocniej w podrodzinie indoirańskiej, nieco słabiej w bałtosłowiańskiej (w której można zauważyć pewne pozostałości kentumowe), a najsłabiej w gałęzi albańskiej[268] – gdzie albański posiada znaczną liczbę form typowych dla języków kentum[269]. Z tego powodu zwracana jest uwaga na pewną odrębność tego ostatniego języka, w którym trzy szeregi głosek opisane w niniejszej sekcji przekształciły się w dużej mierze na trzy odmienne sposoby[270]. Natomiast w grupie nuristańskiej proces nietypowo zatrzymał się na zmianie głosek tylnojęzykowych w zwarto-szczelinowe, bez dalszego przejścia w szczelinowe (jak w pozostałych językach indoirańskich)[42].

Obecnie, pod względem geograficznym, na terenach Eurazji języki satem zajmują generalnie wschód (uwzględniając areały albańskojęzyczne) indoeuropejskiego obszaru językowego, podczas gdy na zachodzie (z uwzględnieniem areałów greckojęzycznych) znajdują się języki kentum – co zostało pokazane na ilustracji. Nie należy też niewłaściwie interpretować stanu współczesnego – np. „sto” w języku hiszpańskim to cien lub ciento (wymawiane w przybliżeniu /sjen(to)/), co na pierwszy rzut oka przypomina języki satemowe – jest to jednak efektem późniejszej ewolucji hiszpańskiego już po jego wyodrębnieniu się z kentumowej łaciny.

Uważa się, że powstanie poszczególnych grup języków satemowych nastąpiło dopiero po zajściu palatalizacji indoeuropejskiej[264][271]. W literaturze można spotkać czasem określenie języka pra-satemowego jako ich hipotetycznego wspólnego przodka[272] (w klasyfikacji filogenetycznej wszystkie języki satem tworzyłyby wtedy takson monofiletyczny). Jednak nawet ich potencjalny wspólny rozwój byłby jedynie krótkotrwały[268]. Natomiast języki kentum, z uwagi na ich peryferyjny charakter, nigdy nie stanowiły wspólnoty językowej i wiele podobnych zmian dokonało się w nich w sposób niezależny od siebie[273].

Wybrane innowacje fonetyczne | edytuj kod

Mapa języków słowiańskich Mapa języków helleńskich z uwzględnionym podziałem dialektalnym języka nowogreckiego

Obok opisanej wyżej palatalizacji indoeuropejskiej, która spowodowała powstanie języków satem, do istotnych praw głosowych (zmian fonetycznych, często również nazywanych w literaturze językoznawczej regułami) w rozwoju języków indoeuropejskich należą m.in. te przedstawione krótko w dalszej części niniejszej sekcji.

Reguła ruki

Przejście *s > š (/sz/) po głoskach *r, *u, *k, *i[ag] – w bałtosłowiańskich, indoirańskich, ormiańskim i albańskim (czyli w językach satemowych)[271].

Reguła Osthoffa

Skrócenie długiej samogłoski przed spółgłoskami zwarto-otwartymi *l, *m, *n, *r, *i̯, *u̯, jeśli następowała po nich kolejna spółgłoska – w wielu gałęziach indoeuropejskich, z wyjątkiem języków indoirańskich i tocharskich[274].

Reguła Dybo

Skrócenie długiej samogłoski przed spółgłoskami *l, *m, *n, *r, *i̯, *u̯, jeśli następowała po nich akcentowana samogłoska – w językach italoceltyckich oraz, w nieco innej formie, w germańskich[275].

Reguła Brugmanna

Przejście *o > ā w sylabach otwartych (zakończonych samogłoską) – w językach indoirańskich[276].

Prawo Grassmanna

Zmiana początkowej spółgłoski przydechowej na zwykłą, jeśli kolejną spółgłoską w wyrazie była również przydechowa – w sanskrycie i grece[277].

Pierwsza przesuwka germańska

Część prawa Grimma, opisującego sekwencje zmian w językach germańskich[278]:
  • przejścia osłabiające *p > f, *t > θ, *k > h;
  • wkrótce potem na zwolnione przez nie miejsca w systemie fonetycznym przejścia ubezdźwięczniające *b > p, *d > t, *g > k;
  • następnie na ich miejsca przejścia likwidujące przydech *bʰ > b, *dʰ > d, *gʰ > g.

Przesuwki ormiańskie

Sekwencje zmian w języku staroormiańskim[279]:
  • przejścia *t > , *d > t, *dʰ > d (pierwsza przesuwka);
  • następnie przejścia t > d, d > t (druga przesuwka, tzw. przesuwka cylicyjska).

Ślady i efekty tego typu zmian widać w wielu indoeuropejskich językach współczesnych i dawnych. Poniżej zaprezentowano przykłady odpowiadających sobie etymologicznie słów (niektóre o zmienionym znaczeniu), pokazujących skutki działania palatalizacji indoeuropejskiej oraz przesuwek germańskich (lub ich braku) – kolejno w językach: łacińskim, polskim, litewskim i angielskim, wraz z podaną na początku zrekonstruowaną formą praindoeuropejską[232]. Puste miejsce w tabeli oznacza, że w cytowanym źródle brak etymologicznego odpowiednika w danym języku.

Do ogólnych tendencji rozwojowych rodziny indoeuropejskiej w zakresie fonetyki należą m.in.: zanikanie głosek o złożonej artykulacji (np. sonantów, samogłosek nosowych czy spółgłosek podwójnych), zanikanie przegłosu, upraszczanie zbitek spółgłoskowych, a także zmniejszanie się średniej długości wyrazów[172]. Natomiast wskutek kontaktów z innymi rodzinami w niektórych językach indoeuropejskich pojawiły się nowe głoski, m.in. spółgłoski cerebralne i ejektywne, a także zjawiska takie jak harmonia wokaliczna[173].

Najstarsze zabytki językowe | edytuj kod

Tabliczka z pismem linearnym B w języku mykeńskim, pochodząca sprzed ponad 3200 lat Frygijska inskrypcja z Gordion (ok. VIII w. p.n.e.)

Najstarszymi zaświadczonymi w piśmie językami indoeuropejskimi są poniższe języki, w których zachowały się wymienione zabytki:

Poniżej przedstawiony został pierwszy znany zapis łaciński wraz z transkrypcją.


MANIOS:MED:FHE:FHAKED:NUMASIOI
Maniusz wykonał mnie dla Numeriusza[289]

inskrypcja na fibuli z Praeneste (zapis od prawej do lewej)

Dodatkowo bezcennymi zabytkami językowymi są starożytne teksty religijne Rygweda (w języku wedyjskim), pochodząca prawdopodobnie z połowy drugiego tysiąclecia p.n.e.[137] i Awesta (stąd wzięła się nazwa języka awestyjskiego), co najmniej sprzed tysiąca lat p.n.e.[140] – spisane wiele wieków później, ale na podstawie bardzo długiej tradycji ustnej. Oba zachowały wiele archaicznych form językowych.

Tat saviturvarenjam || Bhargo devasja dhīmahi || Dhijo jo nah praćodajāt
To Sawitara najwspanialsze || Obyśmy światło osiągnęli || Niech nasze myśli w górę wzniesie![290]

Rygweda, 3.62:10

Zaprezentowana powyżej Mantra Gajatri zawiera stare indoeuropejskie formy gramatyczne, używane – zgodnie z szacowanym datowaniem tekstu – około 3500 lat temu we wczesnych językach indoaryjskich.

Pokrewieństwo języków indoeuropejskich | edytuj kod

Pierwsze drzewo genealogiczne języków indoeuropejskich z 1861 r. autorstwa Augusta Schleichera

Indoeuropejskie języki wykazują ogromną liczbę zbieżności i podobieństw we wszystkich aspektach – duża liczba wyrazów i ich form ma identyczną strukturę fonologiczną i morfologiczną. Co ważne, wiele z tych zbieżności nie jest uniwersalnych językowo, nie są też one zapożyczeniami. Podobieństw takich nie da się również wytłumaczyć przypadkowością. Na tej podstawie można domniemywać, że tego typu formy są ze sobą spokrewnione i pochodzą z jednego źródła – hipotetycznego prajęzyka[291].

Istotny dla badań nad pokrewieństwem jest kształt wewnętrznej struktury rodzin językowych. Do jego opisu stosowane są dwa główne modele teoretyczne[292]:

  • model drzewa (zob. kladystyka) – pokazujący, jak zmiany w prajęzyku powodują powstawanie języków potomnych – na podobieństwo pnia drzewa, z którego wyrastają kolejne gałęzie (prajęzyki poszczególnych grup), a z nich z kolei jeszcze mniejsze gałązki, symbolizujące poszczególne języki;
  • model fali (zob. teoria falowa) – pokazujący, jak zmiany powstają na pewnym niewielkim obszarze, a następnie – niczym fala na wodzie – rozchodzą się w pozostałych kierunkach[293], obejmując różne języki niezależnie od ich stopnia filogenetycznego pokrewieństwa.

We współczesnej nauce przyjmuje się, że najbliższym rzeczywistości i najbardziej odpowiednim modelem opisowym dla rodziny indoeuropejskiej jest ten pierwszy, „genetyczny” (w sensie językowym), na wzór znanego z nauk przyrodniczych modelu drzewa rodowego (inaczej: filogenetycznego)[7][294]. Teoria falowa w przypadku języków tej rodziny może być uzupełnieniem drzewa – możliwość taka dotyczy w szczególności grupy germańskiej, która w sporej mierze wykazuje falowy charakter (wiele jej cech prawdopodobnie zostało przejętych od sąsiadów językowych we wczesnym okresie rozwojowym)[295]. Wszystkie powyższe kwestie zostały dokładniej przedstawione w kolejnych fragmentach niniejszej sekcji.

Drzewo filogenetyczne | edytuj kod

Możliwe drzewo filogenetyczne indoeuropejskich grup językowych (Ringe, Warnow i Taylor 2002). Schemat typu binarnego – każdy podział powoduje powstanie dokładnie dwóch gałęzi potomnych Odmienna propozycja drzewa rodowego (Beekes 2011, Kapović 2017; za: Garbacz 2018). Prostszy schemat, zakładający bardziej równomierne powstawanie poszczególnych gałęzi językowych Schemat pokrewieństwa autorstwa innej grupy badaczy (Chang i in. 2015). Wszystkie zaprezentowane diagramy są pewnym uproszczeniem – ignorują odległości czasowe pomiędzy poszczególnymi podziałami. W rzeczywistości pionowe linie między punktami rozejścia się gałęzi miałyby różną długość

Zgodnie z modelem drzewa filogenetycznego język praindoeuropejski ewoluował, wykształcając kolejne protogałęzie, z których powstawały poszczególne grupy językowe. W analogiczny sposób z prajęzyka każdej z nich wyewoluowały pojedyncze języki. Przebieg tego procesu, a co za tym idzie dokładny kształt indoeuropejskiego drzewa rodowego jest przedmiotem spekulacji i rozważań badaczy – kilka dobrze znanych w literaturze językoznawczej propozycji zostało przedstawionych niżej.

Milewski (1965)

Tadeusz Milewski w latach sześćdziesiątych XX w., zgodnie ze swoim tradycyjnym modelem ekspansji, postulował następującą kolejność wyłaniania się poszczególnych gałęzi z głównego indoeuropejskiego pnia[296]:

  1. anatolijska i tocharska (niezależnie od siebie);
  2. italoceltycka;
  3. helleńska i germańska (niezależnie od siebie);
  4. albańska, tracko-ormiańska, bałtosłowiańska i indoirańska – ostateczny rozpad wspólnoty językowej po zajściu palatalizacji indoeuropejskiej.

Ringe i in. (2002)

Na początku XXI w. Donald Ringe, Tandy Warnow i Ann Taylor, przy użyciu metod analizy matematycznej zapożyczonych z biologii ewolucyjnej, przedstawili następującą sekwencję wyodrębniania się kolejnych gałęzi[115]:

  1. anatolijska;
  2. tocharska;
  3. italoceltycka;
  4. albano-germańska;
  5. helleno-ormiańska;
  6. indoirańska i bałtosłowiańska.

Beekes (2011) i Kapović (2017)

Prostszy schemat zaproponowali w kolejnej dekadzie, niezależnie od siebie, Robert Beekes (w 2011) i Mate Kapović (w 2017). Według ich koncepcji rozwój poszczególnych grup następował bardziej równomiernie[297]:

  1. anatolijska;
  2. tocharska;
  3. pozostałe gałęzie – różnicujące się mniej więcej w zbliżonym okresie, w tym odrębne podrodziny bałtosłowiańska i indoirańska.

Chang i in. (2015)

Nieco odmienną kolejność wyłaniania się poszczególnych grup indoeuropejskich, a tym samym inne stosunki pokrewieństwa, postuluje grupa amerykańskich badaczy. Przeprowadzona przez nich filogenetyczna analiza statystyczna (w 2015) wykazała następujący przebieg[298]:

  1. anatolijska;
  2. tocharska;
  3. podział na dwie odrębne duże gałęzie – w pierwszej kolejno
    1. indoirańska,
    2. bałtosłowiańska,
    3. germańska i italoceltycka;
w drugiej albańska i helleno-ormiańska.

W zasadzie – co potwierdzają powyższe propozycje – nie jest kwestionowany pogląd, że najbardziej odrębną grupą języków indoeuropejskich są języki anatolijskie. Inaczej mówiąc, grupa ta oddzieliła się od praindoeuropejskiego jako pierwsza. Głównym dowodem na to jest jej znaczna odmienność i archaiczność w obrębie rodziny – anatolijskie zachowały wiele cech (np. dwie spółgłoski laryngalne), które w pozostałych grupach zanikły, brakuje też w nich pewnej liczby kategorii gramatycznych, obecnych we wszystkich innych głównych gałęziach indoeuropejskich[299]. Coraz większe uznanie zyskuje również teza, że kolejną grupą języków, która oddzieliła się od wspólnego pnia były języki tocharskie. Jako podstawowy argument podawany jest brak odziedziczonego przez tę grupę systemu czasownikowego takiego, jak we wszystkich późniejszych gałęziach rodziny[299]. Znacząca część propozycji (bez uwzględniania alternatywnej koncepcji zespołu Changa) sugeruje, że jako kolejna wyodrębniła się gałąź italoceltycka, z której później powstały dwie odrębne grupy – celtycka i italska[22].

We współczesnej literaturze językoznawczej na potrzeby nazewnictwa głównych podziałów w obrębie indoeuropejskiego drzewa filogenetycznego bywają niekiedy używane następujące określenia:

  • dla głównego pnia jeszcze przed wyodrębnieniem gałęzi anatolijskiej – czyli obejmującego wszystkie języki indoeuropejskie – języki indo-anatolijskie[300] lub indo-hetyckie[75];
  • dla węzła przed wyodrębnieniem gałęzi tocharskiej – indoeuropejskie właściwe[301], indo-tocharskie[300] lub nuklearne (ang. nuclear Indo-European)[302];
  • dla węzła przed wyodrębnieniem gałęzi italoceltyckiej – indo-italo-celtyckie[300] lub główne (ang. core Indo-European)[302].

Dalsza klasyfikacja sprawia już dużo większe trudności. Najbardziej niepewna jest pozycja grupy germańskiej; zespół Ringe'a sugeruje jej bliższe związki z gałęzią albańską[115]. Z kolei z analizy Amerykanów wynikają powiązania filogenetyczne języków germańskich z italoceltyckimi, zaś albańskich – z helleno-ormiańskimi[298]. Natomiast sam Ringe w 2017 – w innej swojej publikacji – zwrócił uwagę na możliwość istnienia łańcucha wzajemnie przenikających się dialektów germańskich, bałtosłowiańskich i indoirańskich w ich początkowych fazach rozwoju[303]. Zgodnie więc ze współczesnym stanem wiedzy stosunki i pokrewieństwo filogenetyczne pięciu pozostałych głównych gałęzi indoeuropejskich: germańskiej, bałtosłowiańskiej, indoirańskiej, albańskiej i helleno-ormiańskiej nie zostały jednoznacznie ustalone i wymagają dalszych badań[304].

Wśród postulowanych gałęzi językowych, skupiających grupy o rzekomo bliższym pokrewieństwie, znajdowały się dawniej również m.in.[305][306]: bałto-słowiańsko-germańska, helleno-aryjska (lub helleno-ormiańsko-aryjska – grupujące języki helleńskie, indoirańskie i ewentualnie ormiański), helleno-albańska, indoirańsko-albańska, germano-romańska czy ario-helleno-italo-celtycka (grupująca języki indoirańskie, helleńskie i italoceltyckie). Większość z tych propozycji nie zyskała jednak szerszej aprobaty językoznawców.

Fale językowe i ich areały | edytuj kod

Schemat modelu falowego. Literami oznaczono przykładowe centra innowacji językowych; poszczególne zmiany (w postaci kół) obejmują coraz większe obszary, nachodząc na siebie Wybrane izoglosy w językach indoeuropejskich ok. 500 lat p.n.e.

     języki kentum

     języki satem

     zmiana pie. *-tt- na -ss-

     zmiana pie. *-tt- na -st-

     występowanie augmentu

     zmiana pie. *-bʰ- na -m- w narzędniku, celowniku i ablatywie l.mn.

Schemat wczesnych indoeuropejskich areałów dialektalnych z regionalnymi innowacjami językowymi (Bednarczuk 1986)

     areał północny

     areał południowy


     subareał płn.-zach.

     subareał płn.-wsch.

     subareał płd.-wsch.

Nie wszystkie innowacje w językach indoeuropejskich można jednak wytłumaczyć modelem genealogicznym – zdarza się, że ta sama zmiana występuje w bardziej odległych od siebie genetycznie grupach. Do wyjaśnienia tego typu zjawisk stosuje się teorię falową. Według modelu falowego poszczególne zmiany językowe rozchodzą się z miejsc swojego powstania w różnych kierunkach, obejmując swoim zasięgiem coraz większe obszary. W ogólności pozwala on ominąć ograniczenia schematu drzewa, którego struktura nie pozwala przypisywać języka lub grupy do dwóch lub więcej gałęzi tego samego poziomu[307].

Innowacjami obejmującymi różne grupy indoeuropejskie, które można wytłumaczyć przy pomocy modelu falowego, są np.[308]:

  • palatalizacja indoeuropejska, która spowodowała powstanie języków satem;
  • występowanie augmentu w językach indoirańskich, helleńskich i ormiańskich;
  • perfectum jako czas przeszły ogólnego zastosowania – występujący w językach italskich i germańskich;
  • zmiana rdzennego morfemu praindoeuropejskiego *-bʰ- na -m- w celowniku, narzędniku i ablatywie liczby mnogiej w językach germańskich i bałtosłowiańskich;
  • rzeczowniki rodzaju żeńskiego używane z męskimi przyrostkami – występujące w językach italskich i helleńskich.

Linie wyznaczające granice takich „fal” na mapach językowych nazywane są izoglosami. Przykłady izoglos, przedstawiające niektóre indoeuropejskie innowacje językowe, pokazane zostały na ilustracji. Innymi zmianami, obejmującymi różne indoeuropejskie obszary (areały), są m.in.[309]:

  • przejście zbitki spółgłoskowej sr > str – w językach celtyckich, germańskich, bałtosłowiańskich, albańskich i paleobałkańskich;
  • występowanie morfemu -t- w czasie przeszłym języków słowiańskich, germańskich i celtyckich;
  • częsta zmiana początkowej spółgłoski s- na h- w językach irańskich, ormiańskich, helleńskich, albańskich i mesapijskim;
  • morfem negacji o(u)- w językach ormiańskich, albańskich i greckim;
  • stopniowanie przymiotników przy pomocy podobnych morfemów, a także reduplikacja czasownika – w językach indoirańskich i helleńskich;
  • bezokolicznik z końcówką -ti lub -tei̯ w językach bałtosłowiańskich i tocharskich.

Istotną dla modelu falowego przyczyną są kontakty graniczne, gdy dochodzi do wymiany pewnych cech na styku różnych grup lub języków wskutek ich sąsiedztwa[310]. Zmiany tego typu utrwalają się następnie na większym obszarze. Część językoznawców wskazuje na to, że we wczesnej fazie rozwoju niektórych grup indoeuropejskich dochodziło do takiego rodzaju kontaktów pomiędzy sąsiadującymi gałęziami językowymi. Ślady tego zjawiska można odnaleźć w językach potomnych – według grupy badaczy miały one miejsce w następujących przypadkach[295]:

  • języków bałtyckich i germańskich;
  • języków germańskich i italskich;
  • języków italskich i helleno-ormiańskich.

Z kolei David Anthony zasugerował, że we wczesnych stadiach rozwoju dochodziło do wzajemnych pożyczek wśród następujących gałęzi językowych[311]:

  • germańskiej i celtyckiej;
  • germańskiej i słowiańskiej;
  • indoirańskiej i bałtyckiej;
  • indoirańskiej i helleńskiej;
  • indoirańskiej i ormiańskiej.

Według Anthony'ego doszło również do wtórnego upodobnienia się języków bałtosłowiańskich – wskutek częstych wzajemnych zapożyczeń już po rozpadzie na odrębne grupy bałtycką i słowiańską. Na mniejszą skalę zjawisko to miałoby też zajść pomiędzy grupą italską a celtycką[311]. Zwracana jest też uwaga na zbieżności w ramach języków satemowych: albańsko-ormiańskie, albańsko-bałtosłowiańskie, bałtosłowiańsko-indoirańskie, a wśród tych ostatnich przede wszystkim słowiańsko-irańskie (pewien zasób słownictwa irańskiego w językach słowiańskich)[312]. Współcześnie efekty szeroko zakrojonych kontaktów językowych pomiędzy różnymi sąsiadującymi grupami indoeuropejskimi można zaobserwować na Półwyspie Bałkańskim, którego języki wytworzyły wiele wspólnych innowacji, tworząc bałkańską ligę językową.

Leszek Bednarczuk twierdzi, że jeszcze przed rozpadem wspólnoty indoeuropejskiej – niezależnie od jej głównych kierunków rozwoju filogenetycznego – odrębnie uformowały się dwa areały dialektalne, będące centrami pewnych innowacji językowych[313]:

  • północny – obejmujący głównie protodialekty gałęzi germańskiej i bałtosłowiańskiej;
  • południowy – obejmujący głównie protodialekty gałęzi indoirańskiej, ormiańskiej i helleńskiej, prawdopodobnie też anatolijskiej i tocharskiej.

Pozostałe południowe protogałęzie, celtycka (w większym stopniu) i italska (w mniejszym), częściowo wykazują również cechy typowe dla areału północnego. Natomiast pozycja protogałęzi albańskiej i zespołu języków paleobałkańskich jest niemożliwa do ustalenia z uwagi na brak zachowanych, wymaganych do tego charakterystycznych cech językowych – aczkolwiek według badacza istnieją poszlaki, że pierwotnie należały one do obszaru północnego, a pod koniec epoki praindoeuropejskiej weszły w kontakt ze strefą południową. W dalszym okresie rozwoju, po przesunięciu się centrów innowacji, miałoby dojść do pojawienia się nowych subareałów[314]:

  • północno-zachodniego (germańsko-italoceltyckiego), charakteryzującego się występowaniem znaczącej liczby wspólnego słownictwa;
  • północno-wschodniego (bałtosłowiańsko-tocharskiego), wykazującego się podobnym słowotwórstwem odczasownikowym i pewnymi aspektami typologicznymi (np. bogactwem konstrukcji imiesłowowych);
  • południowo-wschodniego (indoirańsko-ormiańsko-helleńsko-bałkańskiego[ak]).

Pomiędzy wyżej wymienionymi areałami i subareałami prawdopodobnie również dochodziło do kontaktów językowych, o czym świadczy pośrednie stanowisko gałęzi albańskiej i celtyckiej czy też pewne zachowane cechy kentumowe w językach bałtosłowiańskich, albańskich i paleobałkańskich. Istnieją także nawiązania słowiańsko-italskie, (słowiańsko)-tocharsko-ormiańskie, słowiańsko-anatolijskie, grecko-italskie, grecko-albańsko-ormiańskie i in.[313]

Dowodzenie pokrewieństwa | edytuj kod

Współczesny zasięg języków ormiańskich w rejonie Kaukazu Współczesny zasięg wymierających języków nuristańskich we wschodnim Afganistanie Dawny zasięg geograficzny wymarłych języków tocharskich z Azji Środkowej, odkrytych na przełomie XIX i XX w.

Istnienie indoeuropejskiej rodziny językowej zostało wykazane przy pomocy różnych narzędzi badawczych, przede wszystkim metody porównawczej. Spośród wielu różnych przesłanek jednym z najczęściej prezentowanych dowodów są formy osobowe czasownika „być” w sanskrycie i łacinie[315].

łacina: sum – es – est; sumus – estis – sunt sanskryt: asmi – asi – asti; smas – stha – santi (polski: jestem – jesteś – jest; jesteśmy – jesteście – są)

Można zauważyć istnienie głoski s- we wszystkich pokazanych przykładach, stanowiącej rdzeń znaczeniowy wyrazu. Jednocześnie, co bardzo istotne, istnieje bardzo podobny fonetyczny wzorzec odmiany końcówek w obu językach, kolejno[316]:

-(V)m(i) : -(i) : -t(i) : -(V)mVs : -t(h)V : -Vnt(i),

gdzie V oznacza samogłoskę. Tego typu regularności w dwóch różnych językach, dalekich geograficznie i odległych czasowo, są bardzo mocnym argumentem za ich pochodzeniem od wspólnego przodka[316]. Kolejnym dowodem mogą być formy czasownika o znaczeniach: „nieść”, „brać”[317].

wedyjski: bhárāmi – bhárasi – bhárati; bhárāvas – bhárathas – bháratas; bhárāmas(i) – bháratha – bháranti greka klas.: phérō – phéreis – phérei; (brak) – phéreton – phéreton; phéromen – phérete – phérousi gocki: baíra – baíris – baíriþ; baíros – baírats – (brak); baíram – baíriþ – baírand s-c-s[al]: berǫ – bereši – beretŭ; berevě – bereta – berete; beremŭ – berete – berǫtŭ (polski: biorę – bierzesz – bierze; (brak form liczby podwójnej); bierzemy – bierzecie – biorą)

Istnieje ogromna liczba takich fonologiczno-morfologicznych regularności wśród domniemanych członków rodziny indoeuropejskiej[318]. Wyklucza się więc ich przypadkowy charakter, a także uniwersalność językową oraz tezę o wzajemnych zapożyczeniach – najbardziej rozsądnym wyjaśnieniem takiej sytuacji jest wspólne, praindoeuropejskie źródło[319], a tym samym pokrewieństwo filogenetyczne badanych języków. W rzeczywistości indoeuropejskie są najlepiej zbadaną rodziną językową[16], której istnienie nie budzi żadnych wątpliwości.

Zbiór takich regularności pozwala dodatkowo nie tylko udowodnić istnienie rodziny, ale i wyróżnić w jej ramach grupę językową. Przykładem mogą być odpowiadające sobie słowa w językach kolejno: angielskim, niderlandzkim, dawnym staro-wysoko-niemieckim i współczesnym niemieckim[320].

‘biały’ – white : wit : wīz : weiss ‘jeść’ – eat : eten : ezzan : essen ‘stopa’ – foot : voet : fuoz : Fuss ‘wielki’ – great : groot : grōz : gross ‘woda’ – water : water : wazzar : Wasser ‘zapominać’ – forget : vergeten : firgezzan : vergessen

W przedstawionych wyrazach widać regularność fonetyczną w środku lub na końcu wyrazu (odpowiednio -t : -t : -z : -ss). Cały szereg tego typu odpowiedników pozwala umieścić wymienione języki w ramach jednej grupy indoeuropejskiej[321], w tym przypadku germańskiej. Badania językoznawcze pozwoliły również udowodnić przynależność do języków indoeuropejskich np. języków anatolijskich czy też wenetyjskiego[322]. Pozwoliły one też na odrzucenie innych, jak np. używanego w Europie baskijskiego[323].

Alternatywnie – nie na podstawie podobieństw morfologiczno-fonologicznych, lecz w oparciu o cechy języka – Nikołaj Trubieckoj w latach trzydziestych XX w. zaproponował następujące sześć kryteriów przynależności do rodziny indoeuropejskiej[324]:

Rys historyczny, badacze i publikacje | edytuj kod

Tabliczka z VI lub VII w. n.e. w języku tocharskim B Pierwsze rozszyfrowane przez Bedřicha Hroznego zdanie w języku hetyckim, zapisane pismem klinowym

Już w starożytności zauważono podobieństwa między językiem greckim a łacińskim (np. héks : sex ‘sześć’, heptá : septem ‘siedem’), świadomie wskazywano nawet na pewne regularności – jak greckie h- na początku wyrazu odpowiadające łacińskiemu s-. Tłumaczono to tym, że łacina pochodzi jakoby od greki. Kwestia pokrewieństwa języków nie zwracała jednak większej uwagi badaczy aż do czasów nowożytnych[5].

W XVI w. przybywający na subkontynent indyjski Europejczycy zaczęli dostrzegać podobieństwa między językami indoaryjskimi, irańskimi oraz językami Europy. W 1583 r. Thomas Stephens, jezuicki misjonarz, w liście do brata podzielił się swoimi spostrzeżeniami na temat takich podobieństw wśród greckiego, łacińskiego i języków indyjskich. Dwa lata później (w 1585) Filippo Sassetti, kupiec z Florencji, zauważył zbieżności pomiędzy sanskrytem a językiem włoskim (np. devaḥ : dio ‘bóg’, sarpaḥ : serpe ‘wąż’, sapta : sette ‘siedem’, aṣṭa : otto ‘osiem’, nava : nove ‘dziewięć’)[325]. Obserwacje owe nie zwróciły jednak uwagi ówczesnych językoznawców.

Jako pierwszy w świecie naukowym pokrewieństwo między językami indoeuropejskimi zauważył w r. 1647 holenderski językoznawca Marcus Zuerius van Boxhorn. Zestawił on ze sobą języki: łacinę, grecki, perski, sanskryt, germańskie, słowiańskie oraz bałtyckie i przypisał im istnienie wspólnego językowego przodka, którego nazwał językiem scytyjskim[326]. Jego hipoteza także nie doczekała się jednak szerszego rozgłosu wśród ówczesnych badaczy. W 1707 r. Edward Lhuyd połączył ze sobą i opisał języki klasyfikowane dzisiaj jako celtyckie. Natomiast w drugiej połowie XVIII w. (w 1767) Gaston Coeurdoux porównał odmianę czasowników sanskryckich, łacińskich oraz greckich i zasugerował, że są one ze sobą spokrewnione – jednak i jego obserwacje zostały zignorowane i doczekały się publikacji dopiero na początku następnego stulecia[327].

Powszechnie odkrycie pokrewieństwa języków indoeuropejskich przypisuje się jednak Williamowi Jonesowi, sędziemu i filologowi brytyjskiemu, który w wykładzie wygłoszonym w lutym 1786 r. w Kalkucie zwrócił uwagę na zaskakujące zbieżności w zakresie słownictwa i struktury gramatycznej pomiędzy sanskrytem a językami europejskimi[328]. Nowo odkryta rodzina języków nie miała jeszcze wówczas powszechnie stosowanej nazwy. W 1810 r. geograf Conrad Malte-Brun zaproponował termin języki indogermańskie (używane w literaturze niemieckojęzycznej do dziś), a trzy lata później – w 1813 – Thomas Young po raz pierwszy użył określenia języki indoeuropejskie[329], które w XXI w. używane jest na całym świecie.

Pierwszymi poważnymi dziełami indoeuropeistycznymi były publikacje Franza Boppa: On the conjugational system of the Sanskrit language compared with that of Greek, Latin, Persian and Germanic z 1816 r. oraz Comparative Grammar, wydawana w kilku częściach od 1833 i ukończona w 1852. Obie książki stanowią początek indoeuropeistyki jako dziedziny naukowej[4]. W 1861 r. z kolei swoje dzieło A Compendium of the Comparative Grammar of the Indo-European, Sanskrit, Greek and Latin Languages ukończył August Schleicher. W r. 1878 Ferdinand de Saussure zaproponował hipotezę istnienia tzw. koeficjentów sonantycznych (głosek o artykulacji gardłowej lub krtaniowej, czyli laryngałów)[217] w prajęzyku jako wyjaśnienie pewnych anomalii fonetycznych, obserwowanych w językach indoeuropejskich (np. w starożytnej grece)[219]. Powszechnie zaakceptowany został też pierwszy główny podział w klasyfikacji rodziny, oparty na różnicach fonologicznych – na języki kentum i satem, obowiązujący jako standard w pierwszej połowie XX w.[10]

Na przełomie XIX i XX w. odkryto teksty w nieznanych dotąd językach, które wkrótce potem zostały zidentyfikowane jako indoeuropejskie – lecz przynależące do nowych, odrębnych gałęzi, znanych dzisiaj jako tocharska i anatolijska[330]. W wyniku odczytania owych tekstów indoeuropeistyka dokonała ogromnego postępu – w 1927 r. Jerzy Kuryłowicz zauważył, że głoska w anatolijskim języku hetyckim jest jedną z głosek laryngalnych[117], co potwierdzało tezę de Saussure'a sprzed kilkudziesięciu lat. Rozwinięta na tej podstawie teoria laryngalna wniosła nieoceniony wkład w badania nad językami indoeuropejskimi i bywa uważana za najważniejsze odkrycie w dziejach dyscypliny[217]. Kolejnym etapem było opublikowanie przez Kuryłowicza w 1956 L'Apophonie en indo-européen, kluczowego dzieła na temat przegłosu indoeuropejskiego. Trzy lata później, w 1959, Austriak Julius Pokorny udostępnił Indogermanisches etymologisches Wörterbuch, słownik etymologiczny wyrazów indoeuropejskich. Jest to do dziś największe źródło zrekonstruowanych rdzeni języka praindoeuropejskiego, aczkolwiek nie uwzględnia najnowszych trendów w morfologii i fonologii (pomija m.in. najnowsze dane z badań nad językami anatolijskimi i tocharskimi).

W 1998 (rok publikacji) słownik Pokorny'ego został zmodernizowany i dostosowany do współczesnego stanu indoeuropeistyki przez niemieckiego językoznawcę Helmuta Rixa pod tytułem Lexikon der indogermanischen Verben. W XXI w. wydane zostały leksykon nominalnych części mowy kilku autorów (Nomina im Indogermanischen Lexikon, 2008) oraz leksykon partykuł i zaimków George'a Dunkela (Lexikon der indogermanischen Partikeln und Pronominalstämme, 2014). Wymienione pozycje stanowią najbardziej aktualne źródła wiedzy na temat języka praindoeuropejskiego. Natomiast głównymi wydawanymi czasopismami indoeuropeistycznymi są amerykański Journal of Indo-European Studies oraz niemieckie Indogermanische Forschungen (obecnie większość artykułów jest w nim publikowanych w języku angielskim).

W międzynarodowym, bibliotecznym systemie uniwersalnej klasyfikacji dziesiętnej pozycjom z dziedziny językoznawstwa indoeuropejskiego przyporządkowana została klasa o numerze 811.1/.2[331].

Badaniem języków indoeuropejskich zajmowali się m.in.:

Nazwa rodziny językowej | edytuj kod

Nie są znane żadne źródła historyczne języka praindoeuropejskiego, nie wiadomo zatem, jak ówczesna ludność nazywała (jeśli w ogóle miało to miejsce) swój język. W historii językoznawstwa pojawiały się różne propozycje, jakim terminem określić badaną rodzinę. Sugerowano następujące nazwy[332]:

  • indogermańska (Conrad Malte-Brun, 1810);
  • indoeuropejska (Thomas Young, 1813);
  • jafetycka (Rasmus Rask, 1815);
  • indyjsko-teutońska (Friedrich Schmitthenner, 1826);
  • sanskrytycka (Wilhelm von Humboldt, 1827);
  • indoceltycka (August Pott, 1840);
  • arioeuropejska (Graziado Ascoli, 1854);
  • aryjska (Max Müller, 1861).

Przed II wojną światową konkurowały ze sobą określenia języki indoeuropejskie oraz języki indogermańskie. To drugie było jednak często wykorzystywane m.in. w ideologii narodowego socjalizmu, utożsamiającej Niemców z Aryjczykami[333]. Z tego powodu po wojnie jego użycie zostało stopniowo zarzucone na rzecz pierwszego terminu i obecnie występuje ono prawie wyłącznie w literaturze niemieckojęzycznej (już bez rasistowskich konotacji). Rzadko bywa też spotykana nazwa języki indo-hetyckie, używana przez tych językoznawców, którzy traktują języki anatolijskie nie jako najbardziej odrębną grupę w ramach rodziny indoeuropejskiej, lecz jako jej gałąź siostrzaną[75].

Zobacz też | edytuj kod

 Wykaz literatury uzupełniającej: Języki indoeuropejskie.

Inne artykuły przeglądowe na temat języków indoeuropejskich:

Alfabetyczny indeks haseł związanych z językoznawstwem indoeuropejskim:

Przekrojowe hasła związane z językoznawstwem indoeuropejskim:

Artykuły z zakresu geografii językowej świata:

Uwagi | edytuj kod

  1. Liczba mówiących językami indoeuropejskimi jako językami ojczystymi (Eberhard i in. 2021).
  2. Wykorzystane w niniejszym artykule źródła podają od 180 (Ruhlen 1991:325-327) do 588 języków (Hammarström i in. 2020). Główną przyczyną takiej rozbieżności jest brak jasno sprecyzowanej granicy między językami a dialektami i różne traktowanie wielu etnolektów.
    Zobacz w sekcji: Liczba języków.
  3. Z wyjątkiem języków uralskich, tureckich oraz baskijskiego, kałmuckiego i maltańskiego.
  4. Określenie „genetyczny” ma tutaj charakter przenośny i nie ma nic wspólnego z biologią, genetyką i pochodzeniem etnicznym użytkowników danego języka (Fortson 2004:3). Oznacza jedynie pokrewieństwo języków na wzór pokrewieństwa rodzinnego.
  5. Podstawowe jednostki podziału języków indoeuropejskich (np. języki słowiańskie, germańskie itd.) bywają określane „grupami” (Milewski 2004:131-132) lub „podrodzinami” (Majewicz 1989:22). Zdarza się nawet, że mieszane są różne kategorie w obrębie tego samego poziomu hierarchii językowej – rodzina indoeuropejska bywa dzielona na „grupy” i „rodziny” (Sawicka i Sujecka 2015:21-22).
  6. Jest to kategoria reprezentująca pewien poziom w hierarchii, nie należy jej mylić z potocznym rozumieniem „grupy języków” o dowolnych kryteriach.
  7. Współcześnie termin języki indyjskie został w zasadzie porzucony, aby nie mylić go z określeniem języki Indii (oznaczającym wszystkie etnolekty na terenie tego kraju niezależnie od ich przynależności filogenetycznej).
  8. Można zauważyć, że w wielu publikacjach, które nie dotyczą specyficznie języków nuristańskich, grupa ta jest pomijana (za: Garbacz 2018). Nie wynika to jednak z braku jej rozpoznania – jest ona jednoznacznie uwzględniana w podziale podrodziny indoirańskiej (Fortson 2004:180; Beekes 2011:19; Hammarström i in. 2020; Eberhard i in. 2021) – lecz wyłącznie z powodów praktycznych, w celu uproszczenia wywodu. Grupa nuristańska jest bowiem bardzo niewielka i zajmuje jasno określone miejsce w hierarchii indoeuropejskiej – jako pośrednia między indoaryjskimi a irańskimi.
  9. Wschodnio-środkowa podgrupa języków indoaryjskich u Majewicza nosi nazwę północnej, a zachodniazachodnio-północnej. Podgrupa wschodnioromańska jest określona jako bałkańska. Gałąź oskijsko-umbryjska natomiast jest częścią podgrupy umbro-sabelskiej, a języki sardyńskie zostały zaliczone do italoromańskich (zgodnie z cyt. źródłem).
  10. Istnieją dwa różne, ale równorzędne oficjalne standardy norweskiego: bokmål i nynorsk (Majewicz 1989:35).
  11. Jako odrębny język wśród indoaryjskich Ruhlen klasyfikuje sanskryt, który u Majewicza znajduje się w osobnej gromadzie języków staroindyjskich – wyróżnionych na podstawie kryterium rozwoju historycznego (zgodnie z cyt. źródłami).
  12. a b Tradycyjne nazewnictwo; współcześnie język ten w poszczególnych państwach nosi nazwę zależną od kraju: bośniacki, chorwacki, czarnogórski lub serbski. Podział na odmiany krajowe (niewiele się różniące) nie pokrywa się z faktycznym podziałem dialektalnym, który dzieli ów język na trzy dość różne dialekty: czakawski, kajkawski i sztokawski (Browne 2020, zob. przypisy).
  13. Poszczególne źródła znajdują się w odpowiednich przypisach umieszczonych w dalszej części niniejszej sekcji. W wykazie pominięty został istniejący do dziś język grecki – z historyczno-geograficznego punktu widzenia również paleobałkański.
  14. Dakowie i Getowie byli tą samą grupą etniczną, mówiącą tym samym językiem (Katičić 1976:131-132).
  15. Języka tego nie należy wiązać ze współczesnym macedońskim, należącym do grupy słowiańskiej – są to dwa różne języki.
  16. Poszczególne źródła znajdują się w odpowiednich przypisach umieszczonych w dalszej części niniejszej sekcji.
  17. Języka tego nie należy mylić ze współczesnym liguryjskim, należącym do grupy romańskiej – są to dwa różne języki.
  18. Wyłącznie irańska odmiana zwana farsi, będąca językiem urzędowym w tym kraju. Pozostałe odmiany perskiego (dari, tadżycka i in.) w niniejszej klasyfikacji są traktowane jako odrębne etnolekty (zgodnie z cyt. źródłem).
  19. Dane z Britanniki pochodzą z różnych lat i mogą nie odpowiadać stanowi współczesnemu.
  20. a b c Łączna liczba mówiących czterema największymi językami tej grupy (zgodnie z cyt. źródłem).
  21. Łączna liczba mówiących dwudziestoma największymi językami tej grupy (zgodnie z cyt. źródłem).
  22. Łączna liczba mówiących pięcioma największymi językami tej grupy (zgodnie z cyt. źródłem).
  23. a b Wiele form, wraz z transkrypcją i źródłami, można znaleźć również w anglojęzycznym Wikisłowniku.
  24. W funkcji wołacza może wystąpić mianownik bez rodzajnika (zgodnie z cyt. źródłem).
  25. Rzeczowniki w języku irlandzkim niepodlegające lenicji (w tym przypadku rozpoczynające się głoską l) mają wołacz odrębny od mianownika – poprzedzony partykułą a (Doyle i Gussmann 1997:235).
  26. W języku greckim bezokolicznik nie istnieje (Bednarczuk 1986:44). Formą słownikową jest forma 1. osoby liczby pojedynczej (w tym przypadku είμαι).
  27. W języku paszto czasownik „być” nie posiada bezokolicznika (zgodnie z cyt. źródłem).
  28. Formy odpowiednio dla rodzaju męskiego i żeńskiego (on jest, ona jest).
  29. Warianty odpowiednio formalny i nieformalny.
  30. Początkowa głoska została osłabiona do f.
  31. a b c Forma niezrekonstruowana. W sanskrycie vr̥kebhyām (zgodnie z cyt. źródłem).
  32. Byrd zmienił w tym miejscu szyk zdania – aby kolejne wersy odpowiadały etymologicznie wersji Schleichera oraz polskiemu tłumaczeniu, należy przed tą linijką umieścić wers, który znajduje się dwie pozycje niżej.
  33. A także po ich odpowiednikach półsamogłoskowych: *u̯ oraz *i̯ (fonetycznie /ł/ oraz /j/).
  34. Forma cordis, bardziej zbliżona etymologicznie, jest formą dopełniacza (zgodnie z cyt. źródłem).
  35. Początkowa głoska została osłabiona do h.
  36. Początkowa głoska w wymowie stała się niema i zachowała się jedynie w pisowni.
  37. Do obszaru bałkańskiego został zaliczony przodek języka albańskiego oraz języki paleobałkańskie (zgodnie z cyt. źródłem).
  38. Język staro-cerkiewno-słowiański.

Przypisy | edytuj kod

  1. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 3-13. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  2. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 3-5. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  3. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 13-14. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  4. a b Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 12. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  5. a b Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 8. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  6. a b Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 56-59. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  7. a b James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 5-15. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  8. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 117. ISBN 83-01-14244-8.
  9. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 181-219. ISBN 83-01-08163-5.
  10. a b c Indo-European Languages. W: Encyclopædia Britannica, Volume 14. Hugh Chisholm (red.). Horace Everett Hooper, 1911, s. 495-500. (ang.)
  11. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 1-14. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  12. a b Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 41-56. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  13. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 107. ISBN 83-01-14244-8.
  14. a b Lyle R. Campbell: Beyond the Comparative Method?. W: Barry J. Blake, Kate Burridge, Jo Taylor: Historical Linguistics 2001. Amsterdam: John Benjamins Publishing, 2003, s. 35-39. DOI: 10.1075/cilt.237.05cam. ISBN 90-272-4749-8. (ang.)
  15. Leszek Bednarczuk: Języki indoeuropejskie, tom 1. Leszek Bednarczuk (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 19-21. ISBN 83-01-06559-1. OCLC 17446920.
  16. a b James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 1. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  17. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 131-132. ISBN 83-01-14244-8.
  18. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 10-11. ISBN 83-01-08163-5.
  19. a b c d Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop 'The Indo-European Family Tree'. „LingVaria”. 1 (25), s. 10-18, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  20. a b c David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Indo-European (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 24th edition, 2021. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-02-22)].
  21. a b c Radoslav Katičić: Ancient Languages of the Balkans. Haga: Mouton, 1976. ISBN 978-3-11-119733-3. (ang.)
  22. a b c Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop 'The Indo-European Family Tree'. „LingVaria”. 1 (25), s. 10-12, 14-18, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  23. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 17-19. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  24. a b Russell D. Gray, Quentin D. Atkinson. Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin. „Nature”. 426 (6965), s. 435-439, 2003. DOI: 10.1038/nature02029. ISSN 0028-0836 (ang.). 
  25. Dariusz R. Piwowarczyk. Językoznawstwo historyczno-porównawcze indoeuropejskie a współczesne gramatyki historyczne języka polskiego. „Polonica”. 1 (38), s. 128 [4], 2018. DOI: 10.17651/POLON.38.14. ISSN 0137-9712
  26. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 364. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  27. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 100. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  28. Michael Weiss: Italo-Celtica: linguistic and cultural points of contact between Italic and Celtic. W: Stephanie W. Jamison, H. Craig Melchert, Brent Vine: Proceedings of the 23rd Annual UCLA Indo-European Conference. Brema: Hempen Verlag, 2012, s. 151-173. ISBN 978-3-934106-99-4. (ang.)
  29. Russell D. Gray, Quentin D. Atkinson. Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin. „Nature”. 426 (6965), s. 437-438, 2003. DOI: 10.1038/nature02029. ISSN 0028-0836 (ang.). 
  30. Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop 'The Indo-European Family Tree'. „LingVaria”. 1 (25), s. 17-18, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  31. a b c Merritt Ruhlen: A Guide to the World's Languages. Volume 1: Classification. Stanford: Stanford University Press, 1991, s. 301-378. ISBN 0-804-71894-6. (ang.)
  32. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 21-38. ISBN 83-01-08163-5.
  33. a b c d Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Indo-European (ang.). Glottolog 4.3, 2020-10-01. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-10-06)].
  34. a b Anton I. Kogan. Genealogical classification of New Indo-Aryan languages and lexicostatistics. „Journal of Language Relationship”. 3–4 (14), s. 227, 2016. ISSN 2219-4029 (ang.). 
  35. Ralph Penny: Variation and Change in Spanish. Nowy Jork: Cambridge University Press, 2000, s. 22. ISBN 0-521-78045-4. (ang.)
  36. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Romance (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 24th edition, 2021. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-02-22)].
  37. Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Romance (ang.). Glottolog 4.3, 2020-10-01. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-10-06)].
  38. a b David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Indo-Aryan (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 24th edition, 2021. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-02-22)].
  39. a b Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Nuristani (ang.). Glottolog 4.3, 2020-10-01. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-10-06)].
  40. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 23-24. ISBN 83-01-08163-5.
  41. Leszek Bednarczuk: Języki indoeuropejskie, tom 1. Leszek Bednarczuk (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 42. ISBN 83-01-06559-1. OCLC 17446920.
  42. a b c Leszek Bednarczuk: Języki indoeuropejskie, tom 1. Leszek Bednarczuk (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 43. ISBN 83-01-06559-1. OCLC 17446920.
  43. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 145. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  44. Robert L. Trask: Dictionary of Historical and Comparative Linguistics. Routledge, 2000, s. 343. ISBN 978-1-57958-218-0. (ang.)
  45. Radoslav Katičić: Ancient Languages of the Balkans. Haga: Mouton, 1976, s. 128-153. ISBN 978-3-11-119733-3. (ang.)
  46. a b c Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 137-138. ISBN 83-01-14244-8.
  47. Bernard Sergent: Les Indo-européens. Histoire, langues, mythes. Paryż: Payot, 1995. ISBN 2-228-88956-3. (fr.)
  48. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 137. ISBN 83-01-14244-8.
  49. Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Mysian (ang.). Glottolog 4.3, 2020-10-01. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-10-06)].
  50. Redaktorzy Encyklopedii Britannica: Paeonia (ang.). Encyclopædia Britannica online, 1998-07-20. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-05)].
  51. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 378-379. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  52. a b c Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 138. ISBN 83-01-14244-8.
  53. Radoslav Katičić: Ancient Languages of the Balkans. Haga: Mouton, 1976, s. 167. ISBN 978-3-11-119733-3. (ang.)
  54. Ranko Matasović: A Grammatical Sketch of Albanian for students of Indo-European (ang.). Sveučilište u Zagrebu, Filozofski fakultet, 2019. s. 4-5. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-07-25)].
  55. Claude Brixhe: Phrygian. W: Roger D. Woodard: The Ancient Languages of Asia Minor. Cambridge University Press, 2008, s. 72. ISBN 978-0-521-68496-5. (ang.)
  56. Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Phrygian (ang.). Glottolog 4.3, 2020-10-01. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-10-06)].
  57. Wolfgang D.C. de Melo. The sigmatic future and the genetic affiliation of Venetic: Latin faxō "I shall make" and Venetic vha.g.s.to "he made". „Transactions of the Philological Society”. 105.1, s. 1-21 [1-29], 2007. DOI: 10.1111/j.1467-968X.2007.00172.x. ISSN 1467-968X (ang.). 
  58. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 22. ISBN 83-01-08163-5.
  59. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 405. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  60. Simona Marchesini: The Elymian Language. W: Olga Tribulato: Language and Linguistic Contact in Ancient Sicily. Cambridge University Press, 2012, s. 95-114. ISBN 978-1-107-02931-6. (ang.)
  61. David Stifter: Sengoídelc (Old Irish for Beginners). Syracuse University Press, 2006, s. 3, 7. ISBN 0-8156-3072-7. (ang.)
  62. Blanca Maria Prósper, Francisco Villar. Nueva inscripción lusitana procedente de Portalegre. „Emerita, Revista de Lingüística y Filología Clásica”. LXXVII.1, s. 1-32, 2009. DOI: 10.3989/emerita.2009.v77.i1.304. ISSN 0013-6662 (hiszp.). 
  63. Piotr Stalmaszczyk. Stanowisko języka kumbryjskiego i piktyjskiego w podgrupie brytańskiej języków celtyckich. „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego”. LIII, s. 89, 1997. ISSN 0032-3802
  64. Piotr Stalmaszczyk. Stanowisko języka kumbryjskiego i piktyjskiego w podgrupie brytańskiej języków celtyckich. „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego”. LIII, s. 87, 1997. ISSN 0032-3802
  65. Liguri (wł.). Enciclopedia Treccani, 2020-11-18. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-02-27)].
  66. Philip Baldi: The Foundations of Latin. Walter de Gruyter, 2002, s. 112. ISBN 978-3-11-017208-9. (ang.)
  67. Philip Baldi: The Foundations of Latin. Walter de Gruyter, 2002, s. 152-153. ISBN 978-3-11-017208-9. (ang.)
  68. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 21-39. ISBN 83-01-08163-5.
  69. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 10. ISBN 83-01-08163-5.
  70. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 12-13. ISBN 83-01-08163-5.
  71. a b Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 24-25. ISBN 83-01-08163-5.
  72. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 21. ISBN 83-01-08163-5.
  73. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 27. ISBN 83-01-08163-5.
  74. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 32. ISBN 83-01-08163-5.
  75. a b c Merritt Ruhlen: A Guide to the World's Languages. Volume 1: Classification. Stanford: Stanford University Press, 1991, s. 325-327. ISBN 0-804-71894-6. (ang.)
  76. Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Old Prussian (ang.). Glottolog 4.3, 2020-10-01. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-10-06)].
  77. Scope of Denotation (ang.). SIL International, 2020. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-24)].
  78. ISO 639-3 Macrolanguage Mappings (ang.). SIL International, 2020. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-15)].
  79. Pieter Muysken, Norval Smith: The study of pidgin and creole languages. W: Pidgins and Creoles: An Introduction. Jacques Arends, Pieter Muysken, Norval Smith (red.). Amsterdam: John Benjamins Publishing, 1995, s. 3-14. ISBN 978-90-272-5236-4. (ang.)
  80. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 21, 38-39. ISBN 83-01-08163-5.
  81. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 38-39. ISBN 83-01-08163-5.
  82. Creole Languages (ang.). MustGo.com. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-05-25)].
  83. Andrzej Czerny, Maciej Zych: Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2017, s. 43-45. ISBN 978-83-254-2558-6.
  84. Redaktorzy Encyklopedii Britannica: Esperanto (ang.). Encyclopædia Britannica [online], 2019-08-08. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-09-29)].
  85. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: What are the largest language families? (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 24th edition, 2021. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-02-27)].
  86. a b David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: What are the top 200 most spoken languages? (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 24th edition, 2021. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-02-27)].
  87. a b Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 141. ISBN 83-01-14244-8.
  88. Geograficzny atlas świata, tom 1. Jerzy Ostrowski (red. nacz.). Warszawa, Wrocław: Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, 1987, s. 22. ISBN 978-8370000592.
  89. David Crystal: English worldwide. W: David Denison, Richard M. Hogg: A History of the English Language. Cambridge University Press, 2006, s. 424-426. ISBN 978-0-511-16893-2. (ang.)
  90. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: How many languages are endangered? (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 24th edition, 2021. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-02-23)].
  91. Redaktorzy Encyklopedii Britannica: Cornish language (ang.). Encyclopædia Britannica [online], 2013-09-17. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-09-17)].
  92. Sarah Whitehead: How the Manx language came back from the dead (ang.). The Guardian, 2015-04-02. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-09-12)].
  93. a b c Andrzej Czerny, Maciej Zych: Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2017. ISBN 978-83-254-2558-6.
  94. Andrzej Czerny, Maciej Zych: Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2017, s. 43-57. ISBN 978-83-254-2558-6.
  95. Oficjalne języki ONZ. Ośrodek informacji ONZ w Warszawie, 2013-08. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-02-23)].
  96. Języki UE. European Union website, 2020-07-28. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-01-30)].
  97. a b Irena Sawicka, Jolanta Sujecka: Wprowadzenie do bałkanologii. Etnosy – Języki – Areały – Konceptualizacje. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy Instytutu Slawistyki PAN, 2015, s. 113. ISBN 978-83-64031-26-7.
  98. a b Irena Sawicka, Jolanta Sujecka: Wprowadzenie do bałkanologii. Etnosy – Języki – Areały – Konceptualizacje. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy Instytutu Slawistyki PAN, 2015, s. 114. ISBN 978-83-64031-26-7.
  99. Irena Sawicka, Jolanta Sujecka: Wprowadzenie do bałkanologii. Etnosy – Języki – Areały – Konceptualizacje. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy Instytutu Slawistyki PAN, 2015, s. 113-116. ISBN 978-83-64031-26-7.
  100. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 173. ISBN 83-01-08163-5.
  101. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 170-171. ISBN 83-01-08163-5.
  102. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 171. ISBN 83-01-08163-5.
  103. Jack K. Chambers, Peter Trudgill: Dialectology. Second edition. Cambridge: Cambridge University Press, 1998, s. 5-6. ISBN 0-521-59646-7. (ang.)
  104. Jack K. Chambers, Peter Trudgill: Dialectology. Second edition. Cambridge: Cambridge University Press, 1998, s. 6-7. ISBN 0-521-59646-7. (ang.)
  105. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Indo-European (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 22nd edition, 2019. [dostęp 2021-03-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-03-23)].
  106. Redaktorzy Encyklopedii Britannica: Encyclopedia Britannica (ang.). Encyclopædia Britannica [online], 2021. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-02-22)].
  107. Concise Encyclopedia of Languages of the World. Keith Brown; Sarah Ogilvie (red.). Oksford: Elsevier, 2009. ISBN 978-0-08-087774-7. (ang.)
  108. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 33. ISBN 83-01-08163-5.
  109. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Albanian (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 24th edition, 2021. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-02-22)].
  110. Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Albanian (ang.). Glottolog 4.3, 2020-10-01. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-10-06)].
  111. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 25. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  112. Leszek Bednarczuk: Języki indoeuropejskie, tom 1. Leszek Bednarczuk (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 38-41. ISBN 83-01-06559-1. OCLC 17446920.
  113. Eric P. Hamp: Studime krahasuese për shqipen. Prisztina: Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, 2007. ISBN 978-9951-413-62-6. (alb.)
  114. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 288. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  115. a b c Donald Ringe, Tandy Warnow, Ann Taylor. Indo-European and computational cladistics. „Transactions of the Philological Society”. 100.1, s. 87, 2002. DOI: 10.1111/1467-968X.00091. ISSN 0079-1636 (ang.). 
  116. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 20-21. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  117. a b c Magdalena Danielewiczowa. Myśl de Saussure’a w polskim przekazie lingwistycznym. Promotorzy i oponenci. „Linguistica Copernicana”. 2 (10), s. 32, 2013. DOI: 10.12775/LinCop.2013.019. ISSN 2391-7768
  118. a b Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 154. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  119. a b c Leszek Bednarczuk: Języki indoeuropejskie, tom 1. Leszek Bednarczuk (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 44. ISBN 83-01-06559-1. OCLC 17446920.
  120. a b Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 23. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  121. Donald Ringe, Tandy Warnow, Ann Taylor. Indo-European and computational cladistics. „Transactions of the Philological Society”. 100.1, s. 59-129, 2002. DOI: 10.1111/1467-968X.00091. ISSN 0079-1636 (ang.). 
  122. Vytautas J. Mažiulis: Baltic languages (ang.). Encyclopædia Britannica [online], 2011-09-30. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-09-19)].
  123. a b Leszek Bednarczuk: Języki indoeuropejskie, tom 1. Leszek Bednarczuk (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 46. ISBN 83-01-06559-1. OCLC 17446920.
  124. Joseph F. Eska: The emergence of the Celtic languages. W: Martin J. Ball, Nicole Müller: The Celtic Languages. Londyn: Routledge, 2009, s. 3-4. ISBN 978-0-415-42279-6. (ang.)
  125. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 27. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  126. Joseph F. Eska: The emergence of the Celtic languages. W: Martin J. Ball, Nicole Müller: The Celtic Languages. Londyn: Routledge, 2009, s. 5. ISBN 978-0-415-42279-6. (ang.)
  127. Joseph F. Eska: The emergence of the Celtic languages. W: Martin J. Ball, Nicole Müller: The Celtic Languages. Londyn: Routledge, 2009, s. 22-26. ISBN 978-0-415-42279-6. (ang.)
  128. a b c Matthew S. Dryer: Order of Subject, Object and Verb (ang.). The World Atlas of Language Structures Online, 2020-03-27. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-16)].
  129. a b c Leszek Bednarczuk: Języki indoeuropejskie, tom 1. Leszek Bednarczuk (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 45. ISBN 83-01-06559-1. OCLC 17446920.
  130. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 28. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  131. Leszek Bednarczuk: Języki indoeuropejskie, tom 1. Leszek Bednarczuk (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 45-46. ISBN 83-01-06559-1. OCLC 17446920.
  132. John A. Hawkins: Germanic Languages. W: Bernard Comrie: The Major Languages of Western Europe. Londyn: Routledge, 1990, s. 58-66. ISBN 0-415-04738-2. (ang.)
  133. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Greek (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 24th edition, 2021. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-02-22)].
  134. Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Greek (ang.). Glottolog 4.3, 2020-10-01. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-10-06)].
  135. a b Tim Murray: Milestones in Archaeology: A Chronological Encyclopedia. ABC-CLIO, 2007, s. 445. ISBN 978-1-57607-186-1. (ang.)
  136. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 235-236. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  137. a b David W. Anthony: The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton University Press, 2007, s. 454. ISBN 978-0-691-05887-0. (ang.)
  138. Redaktorzy Encyklopedii Britannica: Brāhmī (ang.). Encyclopædia Britannica [online], 2011-10-24. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-07-26)].
  139. Prods Oktor Skjaervo: Iran vi. Iranian Languages and Scripts (3) Writing Systems. W: Encyclopaedia Iranica, vol. XIII. Ehsan Yarshater (red.). Nowy Jork: Bibliotheca Persica Press, 2006, s. 366-370. ISBN 978-0933273955. (ang.)
  140. a b Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 18. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  141. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 205. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  142. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 25-26. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  143. a b Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 19. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  144. Concise Encyclopedia of Languages of the World. Keith Brown; Sarah Ogilvie (red.). Oksford: Elsevier, 2009, s. 787-788. ISBN 978-0-08-087774-7. (ang.)
  145. David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig: Armenian (ang.). Ethnologue: Languages of the World. 24th edition, 2021. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-02-22)].
  146. Harald Hammarström, Robert Forkel, Martin Haspelmath, Sebastian Bank: Western Armenian (ang.). Glottolog 4.3, 2020-10-01. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-10-06)].
  147. a b Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 20. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  148. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 22. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  149. Wayles Browne: Bosnian-Croatian-Montenegrin-Serbian language (ang.). Encyclopædia Britannica [online], 2020-12-17. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-01-27)].
  150. a b Wacław Cockiewicz. Na peryferiach aspektu. „LingVaria”. 2 (4), s. 9-24, 2007. ISSN 2392-1226
  151. James P. Mallory. The Problem of Tocharian Origins: An Archaeological Perspective. „Sino-Platonic Papers”. 259, s. 4-6, 2015. ISSN 2157-9687 (ang.). 
  152. Leszek Bednarczuk: Języki indoeuropejskie, tom 1. Leszek Bednarczuk (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 43-44. ISBN 83-01-06559-1. OCLC 17446920.
  153. a b Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 177. ISBN 83-01-14244-8.
  154. Leszek Bednarczuk: Języki indoeuropejskie, tom 1. Leszek Bednarczuk (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 29. ISBN 83-01-06559-1. OCLC 17446920.
  155. a b c d Kirill W. Babajew: Structural Variability of Indo-European Morphology (ang.). The Indo-European Database, 2000-06. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-08-27)].
  156. Języki świata, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2021-03-13] [zarchiwizowane z adresu 2020-10-29] .
  157. Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics. Jared Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz (red.). Walter de Gruyter, 2018, s. 1598-1599. ISBN 978-3-11-054036-9. (ang.)
  158. Alfred F. Majewicz: Języki świata i ich klasyfikowanie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, s. 207. ISBN 83-01-08163-5.
  159. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 182. ISBN 83-01-14244-8.
  160. Concise Encyclopedia of Languages of the World. Keith Brown; Sarah Ogilvie (red.). Oksford: Elsevier, 2009, s. 284, 496, 541, 704, 788, 848, 1134. ISBN 978-0-08-087774-7. (ang.)
  161. Concise Encyclopedia of Languages of the World. Keith Brown; Sarah Ogilvie (red.). Oksford: Elsevier, 2009, s. 502. ISBN 978-0-08-087774-7. (ang.)
  162. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 179-180. ISBN 83-01-14244-8.
  163. a b c Greville G. Corbett: Number of Genders (ang.). The World Atlas of Language Structures Online, 2020-03-27. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-01)].
  164. Marcin Kilarski. Gender assignment in Danish, Swedish and Norwegian: a comparison of the status of assignment criteria. „Nordlyd”. 31.2, s. 261, 2003. DOI: 10.7557/12.2. ISSN 1503-8599 (ang.). 
  165. a b Petr Karlík, Radoslav Večerka: ČÍSLO. W: CzechEncy - Nový encyklopedický slovník češtiny. Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová (red.). Praga: Nakladatelství Lidové noviny, 2017. ISBN 978-80-7422-480-5. (cz.)
  166. Aidan Doyle, Edmund Gussmann: An Ghaeilge. Podręcznik języka irlandzkiego. Lublin: Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 1997, s. 126. ISBN 83-228-0429-6.
  167. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 91. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  168. a b Oskar Perlin: Język hiszpański. Warszawa: Wydawnictwo Philip Wilson, 1999, s. 47-48. ISBN 83-7236-037-5.
  169. a b Matthew S. Dryer: Definite Articles (ang.). The World Atlas of Language Structures Online, 2020-03-27. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-10-06)].
  170. Aidan Doyle, Edmund Gussmann: An Ghaeilge. Podręcznik języka irlandzkiego. Lublin: Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 1997, s. 426. ISBN 83-228-0429-6.
  171. Östen Dahl, Viveka Velupillai: The Perfect (ang.). The World Atlas of Language Structures Online, 2020-03-27. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-01-15)].
  172. a b Leszek Bednarczuk: Języki indoeuropejskie, tom 1. Leszek Bednarczuk (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 47. ISBN 83-01-06559-1. OCLC 17446920.
  173. a b Leszek Bednarczuk: Języki indoeuropejskie, tom 1. Leszek Bednarczuk (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 47-48. ISBN 83-01-06559-1. OCLC 17446920.
  174. Habibullah Tegey, Barbara Robson: A Reference Grammar of Pashto (ang.). Center for Applied Linguistics, Waszyngton, 1996. s. 92.
  175. Mark Rosenfelder: The Numbers List (ang.). Mark Rosenfelder's Metaverse. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-09-05)].
  176. Bernard Comrie i in.: Numeral Systems of the World's Languages (ang.). Max-Planck-Gesellschaft, 2021-03-11. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-03-12)].
  177. Agnieszka Krygier-Łączkowska. Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe?. „Kwartalnik Językoznawczy”. 1 (5), s. 98, 2011. ISSN 2081-5441
  178. Marija Gimbutas. Primary and Secondary Homeland of the Indo-Europeans: comments on Gamkrelidze–Ivanov articles. „Journal of Indo-European Studies”. 1&2 (13), s. 190, 1985. ISSN 0092-2323 (ang.). 
  179. Martin Kuckenburg: Pierwsze słowo. Narodziny mowy i pisma. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2006, s. 28. ISBN 83-06-02980-1.
  180. Colin Renfrew: Archeologia i język. Łamigłówka pochodzenia Indoeuropejczyków. Warszawa, Poznań: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001. ISBN 83-01-13644-8.
  181. Martin Kuckenburg: Pierwsze słowo. Narodziny mowy i pisma. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2006, s. 29. ISBN 83-06-02980-1.
  182. a b Krzysztof T. Witczak, Andrzej P. Kowalski: Nostratyka. Wspólnota językowa indoeuropejska. W: Stanisław Tabaczyński, Arkadiusz Marciniak, Dorota Cyngot, Anna Zalewska: Przeszłość społeczna. Próba konceptualizacji. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012, s. 830. ISBN 978-83-7177-791-2.
  183. Will Chang, Chundra A. Cathcart, David Hall, Andrew Garrett. Ancestry-constrained phylogenetic analysis supports the Indo-European steppe hypothesis. „Language”. 1 (91), s. 195-200, 233-234, 2015. DOI: 10.1353/lan.2015.0005. ISSN 0097-8507 (ang.). 
  184. David W. Anthony: The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton University Press, 2007, s. 93. ISBN 978-0-691-05887-0. (ang.)
  185. a b David W. Anthony. Archaeology, Genetics, and Language in the Steppes: A Comment on Bomhard. „Journal of Indo-European Studies”. 1–2 (47), s. 192-193 [18-19], 2019. ISSN 0092-2323 (ang.). 
  186. David W. Anthony: The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton University Press, 2007, s. 93-98. ISBN 978-0-691-05887-0. (ang.)
  187. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 290-299. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  188. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 50. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  189. Bradź Basi Lal: The Homeland of Indo-European Languages and Culture: Some Thoughts (ang.). International Forum for India's Heritage, 2002-01. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-10-19)].
  190. Krzysztof T. Witczak, Andrzej P. Kowalski: Nostratyka. Wspólnota językowa indoeuropejska. W: Stanisław Tabaczyński, Arkadiusz Marciniak, Dorota Cyngot, Anna Zalewska: Przeszłość społeczna. Próba konceptualizacji. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012, s. 831. ISBN 978-83-7177-791-2.
  191. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 48. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  192. Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics. Jared Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz (red.). Walter de Gruyter, 2018, s. 2281-2283. ISBN 978-3-11-054036-9. (ang.)
  193. Dieter H. Steinbauer: Neues Handbuch des Etruskischen. St. Katharinen: Scripta Mercaturae Verlag, 1999. ISBN 978-3-89590-080-8. (niem.)
  194. John Colarusso. Proto-Pontic: Phyletic links between Proto-Indo-European and Proto-Northwest Caucasian. „Journal of Indo-European Studies”. 25, s. 119–151, 1997. ISSN 0092-2323 (ang.). 
  195. Arnaud Fournet, Allan R. Bomhard: The Indo-European Elements in Hurrian. La Garenne Colombes; Charleston: 2010, s. 159. (ang.)
  196. Frederik Kortlandt: The Indo-Uralic Verb. W: Finno-Ugrians and Indo-Europeans: Linguistic and Literary Contacts. Proceedings of the Symposium at the University of Groningen, November 22–24, 2001. Rogier Blokland, Cornelius Hasselblatt (red.). Maastricht: Shaker Publishing, 2002, s. 217 [1]. ISBN 90-423-0214-3. (ang.)
  197. Joseph Harold Greenberg: Indo-European and Its Closest Relatives: The Eurasiatic Language Family. Volume 1. Grammar. Stanford: Stanford University Press, 2000, s. 279-281. ISBN 0-8047-3812-2.
  198. a b James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 20. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  199. Harold C. Fleming. A New Taxonomic Hypothesis: Borean / Boralean. „Mother Tongue. Newsletter”. 14, s. 51-65, 1991 (ang.). 
  200. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 33. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  201. Mark Rosenfelder: Proto-World and the Language Instinct (ang.). Mark Rosenfelder's Metaverse, 2006-12-01. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-05-13)].
  202. a b Maciamo Hay: Origins, spread and ethnic association of European haplogroups and subclades (ang.). Eupedia, 2017. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-19)].
  203. Wolfgang Haak, Iosif Lazaridis, Nick Patterson, Nadin Rohland i inni. Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe. „Nature”. 522 (7555), s. 207-211, 2015. DOI: 10.1101/013433v1. ISSN 0028-0836 (ang.). 
  204. Peter A. Underhill, Natalie M. Myres, Siri Rootsi, Mait Metspalu i inni. Separating the post-Glacial coancestry of European and Asian Y chromosomes within haplogroup R1a. „European Journal of Human Genetics”. 4 (18), s. 479-484, 2010. DOI: 10.1038/ejhg.2009.194. ISSN 1476-5438 (ang.). 
  205. Rui Martiniano, Lara M. Cassidy, Ros Ó'Maoldúin, Russell McLaughlin i inni. The population genomics of archaeological transition in west Iberia: Investigation of ancient substructure using imputation and haplotype-based methods. „PLOS Genetics”. 7, 2017. DOI: 10.1371/journal.pgen.1006852. ISSN 1553-7404 (ang.). 
  206. David W. Anthony. Archaeology, Genetics, and Language in the Steppes: A Comment on Bomhard. „Journal of Indo-European Studies”. 1–2 (47), s. 175-197 [1-23], 2019. ISSN 0092-2323 (ang.). 
  207. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 3. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  208. Redaktorzy Encyklopedii Britannica: Bulgar (ang.). Encyclopædia Britannica [online], 2015-05-13. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-06-07)].
  209. Krzysztof T. Witczak, Andrzej P. Kowalski: Nostratyka. Wspólnota językowa indoeuropejska. W: Stanisław Tabaczyński, Arkadiusz Marciniak, Dorota Cyngot, Anna Zalewska: Przeszłość społeczna. Próba konceptualizacji. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2012, s. 835. ISBN 978-83-7177-791-2.
  210. Agnieszka Krygier-Łączkowska. Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe?. „Kwartalnik Językoznawczy”. 1 (5), s. 97-98, 2011. ISSN 2081-5441
  211. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 16. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  212. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 16-17. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  213. a b Donald Ringe: From Proto-Indo-European to Proto-Germanic: A Linguistic History of English: Volume I. Oxford University Press, 2017, s. 8. ISBN 978-0-19-879258-1. (ang.)
  214. a b Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 91. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  215. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 144-145. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  216. Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 96. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  217. a b c d Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 103. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  218. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 57. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  219. a b Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 100. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  220. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 228-229. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  221. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 70-73. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  222. Leszek Bednarczuk: Języki indoeuropejskie, tom 1. Leszek Bednarczuk (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 25. ISBN 83-01-06559-1. OCLC 17446920.
  223. Leszek Bednarczuk: Języki indoeuropejskie, tom 1. Leszek Bednarczuk (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 26. ISBN 83-01-06559-1. OCLC 17446920.
  224. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 71-74. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  225. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 73. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  226. a b James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 73. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  227. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 171. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  228. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 253. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  229. Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 148. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  230. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 77. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  231. Kenneth Shields. Indo-European s-mobile and Indo-European morphology. „Emerita, Revista de Lingüística y Filología Clásica”. LXIV.2, s. 249-254, 1996. ISSN 0013-6662 (ang.). 
  232. a b c Gieorgij Starostin: Pokorny's Indogermanisches etymologisches Wörterbuch (ang. • niem.). Eindhoven University of Technology, 2015-03-31. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-06)].
  233. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 90. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  234. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 130. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  235. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 105-107. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  236. Ranko Matasović: Poredbenopovijesna gramatika hrvatskoga jezika. Zagrzeb: Matica hrvatska, 2008, s. 180-182. ISBN 978-953-150-840-7. (chorw.)
  237. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 81-83. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  238. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 97. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  239. a b c James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 120. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  240. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 252. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  241. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 96. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  242. Donald Ringe: From Proto-Indo-European to Proto-Germanic: A Linguistic History of English: Volume I. Oxford University Press, 2017, s. 44. ISBN 978-0-19-879258-1. (ang.)
  243. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 99, 103. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  244. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 35-40. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  245. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 197. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  246. Andrew Sihler: New Comparative Grammar of Greek and Latin. Nowy Jork, Oxford: Oxford University Press, 1995, s. 404-425. ISBN 0-19-508345-8. (ang.)
  247. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 238. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  248. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 287-288. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  249. Andrew Byrd: Sheep And Horses. Archaeology Magazine, 2013. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-09-16)].
  250. Meredith Bennett-Smith: Is This How Our Ancestors Sounded? Linguist Recreates Proto-Indo-European Language (AUDIO) (ang.). The Huffington Post, 2017-12-06. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-09-16)].
  251. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 501-502. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  252. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 502-503. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  253. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 133-141. ISBN 83-01-14244-8.
  254. a b Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 133-135. ISBN 83-01-14244-8.
  255. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 136. ISBN 83-01-14244-8.
  256. David W. Anthony: The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton University Press, 2007, s. 99. ISBN 978-0-691-05887-0. (ang.)
  257. David W. Anthony: The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton University Press, 2007, s. 100-101. ISBN 978-0-691-05887-0. (ang.)
  258. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 136-141. ISBN 83-01-14244-8.
  259. Leonard Bloomfield: Language. Allen & Unwin, 1973, s. 43. ISBN 0-04-400016-2. (ang.)
  260. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 134. ISBN 83-01-14244-8.
  261. a b Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 134-135. ISBN 83-01-14244-8.
  262. Agnieszka Krygier-Łączkowska. Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe?. „Kwartalnik Językoznawczy”. 1 (5), s. 102-103, 2011. ISSN 2081-5441
  263. Agnieszka Krygier-Łączkowska. Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe?. „Kwartalnik Językoznawczy”. 1 (5), s. 102, 2011. ISSN 2081-5441
  264. a b c Agnieszka Krygier-Łączkowska. Europejczycy, Słowianie, Polacy. Na czym polega pokrewieństwo językowe?. „Kwartalnik Językoznawczy”. 1 (5), s. 103, 2011. ISSN 2081-5441
  265. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 460. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  266. Radoslav Katičić: Ancient Languages of the Balkans. Haga: Mouton, 1976, s. 143-144. ISBN 978-3-11-119733-3. (ang.)
  267. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 402. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  268. a b Leszek Bednarczuk: Języki indoeuropejskie, tom 1. Leszek Bednarczuk (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 38. ISBN 83-01-06559-1. OCLC 17446920.
  269. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 393. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  270. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, s. 461. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  271. a b Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 135. ISBN 83-01-14244-8.
  272. Andrew Sihler: New Comparative Grammar of Greek and Latin. Nowy Jork, Oxford: Oxford University Press, 1995, s. 93, 154. ISBN 0-19-508345-8. (ang.)
  273. Leszek Bednarczuk: Języki indoeuropejskie, tom 1. Leszek Bednarczuk (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 39. ISBN 83-01-06559-1. OCLC 17446920.
  274. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 64. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  275. Peter Schrijver: Pruners and trainers of the Celtic family tree: the rise and development of Celtic in the light of language contact. W: Liam Breatnach, Ruairí Ó hUiginn, Damian McManus, Katharine Simms: Proceedings of the XIV International Congress of Celtic Studies, held in Maynooth University, 1–5 August 2011. Dublin: School of Celtic Studies, Dublin Institute for Advanced Studies, 2014, s. 191-219. ISBN 978-1-85500-229-6. (ang.)
  276. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 141. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  277. Encyklopedia językoznawstwa ogólnego. Kazimierz Polański (red.). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1999, s. 457. ISBN 83-04-04445-5.
  278. Redaktorzy Encyklopedii Britannica: Grimm's law (ang.). Encyclopædia Britannica online, 2016-03-11. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-12-15)].
  279. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 148. ISBN 83-01-14244-8.
  280. Harold Craig Melchert: Palaic. W: Roger D. Woodard: The Ancient Languages of Asia Minor. Cambridge University Press, 2008, s. 40. ISBN 978-0-521-68496-5. (ang.)
  281. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 21. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  282. Claude Brixhe: Phrygian. W: Roger D. Woodard: The Ancient Languages of Asia Minor. Cambridge University Press, 2008, s. 70. ISBN 978-0-521-68496-5. (ang.)
  283. Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 19. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  284. a b Philip Baldi: The Foundations of Latin. Walter de Gruyter, 2002, s. 30. ISBN 978-3-11-017208-9. (ang.)
  285. a b c d Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 33. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  286. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 265. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  287. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 277. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  288. Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 22. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  289. Stanisław Stabryła: Historia literatury starożytnej Grecji i Rzymu. Wrocław: Ossolineum, 2002, s. 275. ISBN 83-04-04624-5.
  290. Hymny Rigwedy. Stanisław F. Michalski (tłum.). Ossolineum, 1971.
  291. Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 56-58. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  292. Alexandre François: Trees, waves and linkages. Models of language diversification. W: Claire Bowern, Bethwyn Evans: The Routledge Handbook of Historical Linguistics. Londyn: Routledge, 2014, s. 161-189. ISBN 978-0-415-52789-7. (ang.)
  293. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 105. ISBN 83-01-14244-8.
  294. Václav Blažek. From August Schleicher to Sergei Starostin: on the development of the tree-diagram models of the Indo-European languages. „Journal of Indo-European Studies”. 1–2 (35), s. 82-109 [1-28], 2007. ISSN 0092-2323 (ang.). 
  295. a b Luay Nakhleh, Donald Ringe, Tandy Warnow. Perfect Phylogenetic Networks: A New Methodology for Reconstructing the Evolutionary History of Natural Languages. „Language”. 2 (81), s. 382-420 [0-30], 2005. DOI: 10.1353/lan.2005.0078. ISSN 0097-8507 (ang.). 
  296. Tadeusz Milewski: Językoznawstwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 133-136. ISBN 83-01-14244-8.
  297. Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop 'The Indo-European Family Tree'. „LingVaria”. 1 (25), s. 11, 13-14, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  298. a b Will Chang, Chundra A. Cathcart, David Hall, Andrew Garrett. Ancestry-constrained phylogenetic analysis supports the Indo-European steppe hypothesis. „Language”. 1 (91), s. 200, 2015. DOI: 10.1353/lan.2015.0005. ISSN 0097-8507 (ang.). 
  299. a b Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop 'The Indo-European Family Tree'. „LingVaria”. 1 (25), s. 15, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  300. a b c Michaël Peyrot: Indo-Uralic, Indo-Anatolian, Indo-Tocharian. W: Alwin Kloekhorst, Tijmen Pronk: The Precursors of Proto-Indo-European. Brill Publishers, 2019, s. 188. DOI: 10.1163/9789004409354. ISBN 978-90-04-40935-4. (ang.)
  301. Kenneth Shields. Some comments about the Indo-European dative singular. „Studia Etymologica Cracoviensia”. 10, s. 159-160, 2010. ISSN 1427-8219 (ang.). 
  302. a b Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop 'The Indo-European Family Tree'. „LingVaria”. 1 (25), s. 14, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  303. Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop 'The Indo-European Family Tree'. „LingVaria”. 1 (25), s. 14-15, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  304. Piotr Garbacz. The Indo-European Family Tree and Its Split – A Report From The Workshop 'The Indo-European Family Tree'. „LingVaria”. 1 (25), s. 16-18, 2018. DOI: 10.12797/LV.13.2017.25.01. ISSN 2392-1226 (ang.). 
  305. James P. Mallory, Douglas Q. Adams: Encyclopedia of Indo-European Culture. Londyn: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997. ISBN 978-1-884964-98-5. (ang.)
  306. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 10-13. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  307. Alexandre François: Trees, waves and linkages. Models of language diversification. W: Claire Bowern, Bethwyn Evans: The Routledge Handbook of Historical Linguistics. Londyn: Routledge, 2014, s. 167-170. ISBN 978-0-415-52789-7. (ang.)
  308. Leonard Bloomfield: Language. Allen & Unwin, 1973, s. 316. ISBN 0-04-400016-2. (ang.)
  309. Leszek Bednarczuk: Języki indoeuropejskie, tom 1. Leszek Bednarczuk (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 40-41. ISBN 83-01-06559-1. OCLC 17446920.
  310. William Labov. Transmission and diffusion. „Language”. 2 (83), s. 348 [4], 2007. DOI: 10.1353/lan.2007.0082. ISSN 0097-8507 (ang.). 
  311. a b David W. Anthony: The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton University Press, 2007, s. 100. ISBN 978-0-691-05887-0. (ang.)
  312. Leszek Bednarczuk: Języki indoeuropejskie, tom 1. Leszek Bednarczuk (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 38-39. ISBN 83-01-06559-1. OCLC 17446920.
  313. a b Leszek Bednarczuk: Języki indoeuropejskie, tom 1. Leszek Bednarczuk (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 41. ISBN 83-01-06559-1. OCLC 17446920.
  314. Leszek Bednarczuk: Języki indoeuropejskie, tom 1. Leszek Bednarczuk (red.). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 39-41. ISBN 83-01-06559-1. OCLC 17446920.
  315. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 15. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  316. a b Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 16. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  317. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 89. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  318. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 55-98. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  319. Michael Meier-Brügger: Indo-European Linguistics. Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2003, s. 57-58. ISBN 3-11-017433-2. (ang.)
  320. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 30. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  321. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 28-30. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  322. Lyle R. Campbell: Beyond the Comparative Method?. W: Barry J. Blake, Kate Burridge, Jo Taylor: Historical Linguistics 2001. Amsterdam: John Benjamins Publishing, 2003, s. 33. DOI: 10.1075/cilt.237.05cam. ISBN 90-272-4749-8. (ang.)
  323. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 49. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  324. James Clackson: Indo-European Linguistics. An Introduction. Nowy Jork: Cambridge University Press, 2007, s. 25. ISBN 978-0-511-36609-3. (ang.)
  325. History of the language sciences. Sylvain Auroux (red.). Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter, 2001, s. 1156. ISBN 3-11-016735-2. (ang. • niem. • fr.)
  326. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 12. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  327. Robert S.P. Beekes: Comparative Indo-European Linguistics: An introduction. Second edition. John Benjamins Publishing, 2011, s. 14. ISBN 978-90-272-8500-3. (ang.)
  328. William Jones: The Third Anniversary Discourse delivered 2 February 1786 (ang.). Electronic Library of Historiography. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-08-02)].
  329. Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics. Jared Klein; Brian D. Joseph; Matthias A. Fritz (red.). Walter de Gruyter, 2018, s. 181. ISBN 978-3-11-054036-9. (ang.)
  330. Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture. An Introduction. Blackwell Publishing, 2004, s. 154, 351. ISBN 978-1-4051-0316-9. (ang.)
  331. UDC Summary Data (ang.). UDC Summary. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-09-16)].
  332. Rudolf Wachter: Indogermanisch oder Indoeuropäisch? (niem.). Universität Basel, 1997-08-15. s. 1. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-06-13)].
  333. Rudolf Wachter: Indogermanisch oder Indoeuropäisch? (niem.). Universität Basel, 1997-08-15. s. 3. [dostęp 2021-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-06-13)].

Bibliografia | edytuj kod

Źródła internetowe | edytuj kod

Wszystkie wykorzystane w artykule źródła internetowe zostały zarchiwizowane w Internet Archive. Linki do poszczególnych podstron i ich archiwów zostały umieszczone przy odpowiednich przypisach.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (rodzina językowa):
Na podstawie artykułu: "Języki indoeuropejskie" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy