Jan Gamarnik


Jan Gamarnik w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Jan Gamarnik, ros. Ян Борисович Гамарник, biał. Ян Гамарнік (ur. 2 czerwca?/ 14 czerwca 1894 w Żytomierzu, zm. 31 maja 1937 w Moskwie) – rosyjski działacz komunistyczny, przewodniczący Zarządu Politycznego Armii Czerwonej i ludowy wicekomisarz obrony (1930-1937), ofiara tzw. sprawy Tuchaczewskiego.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Urodził się w urzędniczej żydowskiej[1][2] rodzinie żytomierskiej jako Jakоw Сudikowicz Gamarnik[3][4]. W dzieciństwie przeniósł się razem z rodziną do Odessy i tam ukończył gimnazjum. Od piętnastego roku życia zmuszony był utrzymywać się samodzielnie, zaś jako siedemnastolatek zainteresował się marksizmem[1]. W 1913 r. pracował w Malinie jako prywatny korepetytor. Rok później rozpoczął studia w Instytucie Psychoneurologicznym w Petersburgu („Петербургский психоневрологический институт”), jednak po roku przeniósł się na studia prawnicze na Uniwersytecie św. Włodzimierza w Kijowie. Tam poznał komunistycznych działaczy Mykoły Skrypnyka i Stanisława Kosiora; pod ich wpływem wstąpił w 1916 roku do SDPRR(b). Prowadził agitację w kijowskich zakładach „Arsenał”[1].

Rewolucja i wojna domowa | edytuj kod

Po wybuchu rewolucji lutowej stanął na czele kijowskiego komitetu SDPRR(b). Został aresztowany przez ukraińskie władze na wieść o zbrojnym przewrocie bolszewików w Petersburgu, odzyskał wolność podczas powstania bolszewików w Kijowie kilka dni później[1][2]. Był członkiem utworzonego przez bolszewików komitetu wojskowo-rewolucyjnego, który wszczął w styczniu 1918 r. robotnicze powstanie przeciwko Centralnej Radzie, z centrum w fabryce "Arsenał". Zostało ono stłumione przez oddziały wierne radzie[5]. Następnie działał na Ukrainie w bolszewickim podziemiu, wchodząc w skład KC KP(b)U. W lipcu 1918 r. przyjechał do Moskwy i poznał osobiście Lenina. Również w Moskwie brał udział w tłumieniu powstania lewicowych eserowców[1].

W okresie, gdy ziemie ukraińskie znajdowały się pod kontrolą Niemiec, prowadził działalność polityczną w podziemiu, na południu Ukrainy, w regionie Taganrogu i na Krymie[6], występując przeciwko Niemcom i wspieranym przez nich marionetkowym rządom ukraińskim. Na przełomie r. 1918 i 1919 przygotowywał w Charkowie powstanie przeciwko Dyrektoriatowi[1]. Powstanie to zakończyło się powodzeniem, skłaniając jednostki Frontu Południowego Armii Czerwonej pod dowództwem Władimira Antonowa-Owsiejenki do przyspieszenia marszu na miasto - Charków znalazł się pod ich kontrolą 3 stycznia 1919 r.[7] Po zajęciu Odessy dalszą działalność partyjną prowadził w tym właśnie mieście. W sierpniu 1919 r. był członkiem rady obrony Odessy, która nie zdołała zapobiec zdobyciu portu i miasta przez Siły Zbrojne Południa Rosji. Po opuszczeniu Odessy wszedł do rady rewolucyjno-wojskowej Południowej Grupy Wojsk 12 Armii, dowodzonej przez Ionę Jakira[1], z którą dotarł z rejonu Birzuli i Golty w rejon Żytomierza, a następnie Kijowa[8]. Następnie był komisarzem 58 dywizji strzeleckiej (wchodzącej w skład Grupy Południowej). W lutym 1920 r., po zwycięstwie Armii Czerwonej nad Armią Ochotniczą, został skierowany do pracy partyjnej najpierw w Odessie, a następnie w Kijowie[1].

1923-1937 | edytuj kod

W latach 1923-1928 pracował na Dalekim Wschodzie, wdrażając m.in. politykę industrializacji[1]. Od 1927 roku I sekretarz Dalwoskrajkoma WKP(b) oraz przewodniczący dalriewkoma oraz Dalwoskrajispołkoma. Rok później przeniesiony na Białoruś, gdzie stał na czele KP(b)B w latach 1928-1929, odpowiadając m.in. za politykę kolektywizacji[1]. Popierając politykę kolektywizacji, poparł w 1929 r. Stalina w walce z tzw. prawicową opozycją (Bucharin, Rykow, Tomski)[1].

W 1929 r. objął stanowisko przewodniczącego Zarządu Politycznego Armii Czerwonej, zasiadał w Radzie Rewolucyjno-Wojskowej i był redaktorem naczelnym pisma "Krasnaja Zwiezda” (1929-1937)[1]. W 1930 r. mianowano go zastępcą ludowego komisarza spraw wojskowych i morskich, od 1934 - komisarza obrony. Wspierał działania Michaiła Tuchaczewskiego na rzecz modernizacji Armii Czerwonej[1]. Usuwał z podległych sobie struktur "dawnych białych", aprobował dokonywane przez NKWD aresztowania służących w wojsku radzieckim byłych carskich oficerów[1]. Skład osobowy Zarządu Politycznego ukształtował całkowicie według własnego uznania, cieszył się w wojsku niepodważalnym autorytetem[9].

W 1935 r., w związku z wdrożeniem nowych stopni wojskowych w Armii Czerwonej, otrzymał jako pierwszy stopień komisarza armijnego I rangi[1][2]. W 1936 r. publicznie zaaprobował proces i egzekucję Grigorija Zinowjewa oraz Lwa Kamieniewa[1]. Poparł również usunięcie z partii Nikołaja Bucharina[2].

Sprawa Tuchaczewskiego i śmierć | edytuj kod

20 maja 1937 r., w przededniu rozpoczęcia masowej czystki w Armii Czerwonej, Jan Gamarnik został pozbawiony stanowiska i mianowany członkiem Rady Wojennej Środkowoazjatyckiego Okręgu Wojskowego. Kilka dni później miały miejsce aresztowania wysokich rangą dowódców, którzy mieli w połowie czerwca stanąć przed sądem w pokazowym procesie (Michaiła Tuchaczewskiego, Iony Jakira, Ijeronima Uborewicza, Borisa Feldmana, Roberta Ejdemana, Awgusta Korka)[10]. Gamarnik wcześniej wspólnie z Jakirem i Iwanem Dubowojem, starał się bronić Tuchaczewskiego przed aresztowaniem[11] a nadto wstawiał się również za aresztowanym wiosną 1937 r. komkorem Ilją Garkawym[12]. W związku z tym przewidywał, że również zostanie uwięziony[10]. 30 maja Politbiuro podjęło decyzję o odsunięciu go od pracy w Komisariacie Obrony z powodu "związków z uczestnikami faszystowskiego spisku wojskowego". Ciężko chory na cukrzycę Gamarnik 31 maja zastrzelił się w swoim domu[2]. Według Pawła Wieczorkiewicza wersja o samobójstwie Gamarnika nie jest całkowicie pewna i główny komisarz polityczny Armii Czerwonej mógł zostać zamordowany[13].

Pośmiertnie Gamarnik został usunięty z wojska jako przyjaciel Jakira, oskarżonego o udział w "wojskowo-faszystowskim spisku"[13]. 11 czerwca 1937 r. wszyscy oskarżeni zostali skazani na śmierć i natychmiast rozstrzelani, ogłoszono także, że Gamarnik współpracował z nimi w działaniach na rzecz restauracji kapitalizmu w ZSRR i w działaniach szpiegowskich i sabotażowych[14].

Chociaż Gamarnik nie został skazany, jego rodzinę dotknęły represje stosowane wobec krewnych "wrogów ludu". Szesnaście lat w więzieniach, obozach i na zesłaniu spędziła jego siostra Kłara Bogomołowa-Gamarnik[15]. Na dziesięć lat zsyłki skazano jego córkę Wiktoriję[16]. Żona Gamarnika, Bluma Awerbuch-Gamarnik, została aresztowana w sierpniu 1937 r., oskarżona o uczestnictwo w terrorystycznej organizacji kontrrewolucyjnej i rozstrzelana w 1941 r. na Kommunarce[17].

W 1955 roku zrehabilitowany. W 1978 r. wydany został zbiór wspomnień o nim[18].

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p Гамарник Ян Борисович, www.hrono.ru [dostęp 2018-02-20] .
  2. a b c d e АндрейА. Сидорчик АндрейА., Посмертный «враг народа». Последний выбор Яна Гамарника, www.aif.ru, 1 czerwca 2019 [dostęp 2019-06-04] .
  3. ros. Горлов, Василий Михайлович. Военно-политическая деятельность Я. Б. Гамарника (1917—1937 гг.) : автореферат дис. … кандидата исторических наук : 07.00.01 / Военно-полит. акад. им. В. И. Ленина. — Москва, 1990. — 23 с.
  4. Zachar Szybieka pisze z kolei w książce „Historia Białorusi 1795-2000” o austriackich korzeniach rodziny Gamarnika, zob. Szybieka Zachar, „Historia Białorusi 1795-2000”, Lublin 2002, ​ISBN 83-85854-74-6​.
  5. L. Bazylow, J. Sobczak, Encyklopedia rewolucji październikowej, Wiedza Powszechna, Warszawa 1987, s. 153.
  6. TatianaT. Bykowa TatianaT., ОРГАНІЗАЦІЯ КРИМСЬКОЇ СОЦІАЛІСТИЧНОЇ РАДЯНСЬКОЇ РЕСПУБЛІКИ У 1919 р., history.org.ua [dostęp 2019-01-01] .
  7. J. D. Smele, The "Russian" Civil Wars 1916-1926. Ten Years That Shook the World, Hurst&Company, London 2015, ​​ISBN 978-1-84904-721-0​​, s. 101.
  8. Якир Иона Эммануилович
  9. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch śmierci, s. 91.
  10. a b P. Wieczorkiewicz, Łańcuch śmierci, s. 66-67.
  11. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch śmierci, s. 44.
  12. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch śmierci, s. 61.
  13. a b P. Wieczorkiewicz, Łańcuch śmierci, s. 67.
  14. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch śmierci, s. 69-70.
  15. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch śmierci, s. 402-403.
  16. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch śmierci, s. 1143.
  17. Авербух-Гамарник Блюма Савельевна ::: Мартиролог: Жертвы политических репрессий, расстрелянные и захороненные в Москве и Московской области в период с 1918 по 1953 год, www.sakharov-center.ru [dostęp 2018-02-20]  (ang.).
  18. ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Биографии ]-- Ян Гамарник. Воспоминания друзей и соратников, militera.lib.ru [dostęp 2018-02-20] .

Bibliografia | edytuj kod

  • P. Wieczorkiewicz, Łańcuch śmierci. Czystka w Armii Czerwonej 1937-1939, Zysk i S-ka, Warszawa 2016, ​​ISBN 978-83-7785-794-6​​.
Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Jan Gamarnik" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy