Jezioro Bajkał


Na mapach: 53°18′10″N 108°00′17″E/53,302778 108,004722

Bajkał w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii (Przekierowano z Jezioro Bajkał) Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Bajkał (ros. Байкал) – jezioro tektoniczne w azjatyckiej części Rosji, w Buriacji i obwodzie irkuckim. Jest najstarszym i najgłębszym jeziorem na świecie, a pod względem powierzchni drugim jeziorem w Azji i siódmym na świecie[3].

Spis treści

Położenie | edytuj kod

Leży w rowie tektonicznym, lustro wody znajduje się na wysokości 456 m n.p.m. Rozciąga się na długości 636 km; maksymalna szerokość wynosi 79 km. Wokół jeziora jest wiele pasm górskich powstałych w orogenezie bajkalskiej (tzw. bajkalidy). Na północno-zachodnim brzeguGóry Bajkalskie o wysokości do 2588 m n.p.m.(Góra Czerskiego). Na południowy zachód od nich, wzdłuż zachodniego brzegu ciągną się Góry Przymorskie. Góry Barguzińskie na brzegu północno-wschodnim sięgają 2841 m n.p.m. (Pik Bajkał), od których na południowy zachód ciągnie się pasmo Ułan-Burgasy. Od strony południowo-wschodniej nad jeziorem wznosi się pasmo Chamar-Daban sięgające 2995 m n.p.m. (Bajszynt-Uła).

Głębokość i powierzchnia | edytuj kod

Pierwsze pomiary głębokości Bajkału prowadzono w XVII w., gdy dotarło tam większe osadnictwo rosyjskie. W latach 1869–1876 głębokość południowej części jeziora mierzyli Polacy Benedykt Dybowski i Wiktor Godlewski. Pomiarów całego Bajkału dokonała dopiero w latach 1896–1902 wyprawa Rosyjskiego Urzędu Hydrograficznego. W początku lat 30. XX w. założona przez Gleba Wiereszczagina Bajkalska Stacja Limnologiczna otrzymała do dyspozycji pierwsze echosondy, przy pomocy których przeprowadzono w latach 1931–1934 pierwsze kompleksowe pomiary głębokości. Pozwoliły one sporządzić mapę rzeźby dna Bajkału i ustalić jego największą głębokość na 1940 m. Przy pomocy echosond nowej generacji otrzymanych w 1957 roku przeprowadzono badania środkowej części jeziora. Największa znaleziona głębia znajduje się w środkowej części akwenu, w odległości 8–12 km od wyspy Olchon. Maksymalna stwierdzona głębokość została oceniona na nieco ponad 1600 m, a głębokości zbliżonej do 1741 m w ogóle nie stwierdzono. Kontrolne pomiary z lodu, przeprowadzone w marcu 1960 r. dały wynik 1620 m[4] (czasami 1619 m), który utrzymywał się na mapach przez wiele lat.

Ważnymi badaczami Bajkału byli polscy zesłańcy:

Oprócz tego znaczne zasługi w badaniach jeziora położyli rosyjscy i sowieccy uczeni: F.K. Driżenko (hydrologia), Wierieszczagin, P.P. Szerstjankin.

Według nowych danych z 2009 r. głębokość maksymalna jeziora jest równa 1642 m[5]. Jego dno znajduje się na głębokości 1186,5 m p.p.m., co oznacza, że Bajkał jest największą światową kryptodepresją. Głębokość średnia wynosi 730 m. Zasoby wodne jeziora wynoszą 23 tys. km³[6], co stanowi 1/5 światowych zasobów powierzchniowej wody słodkiej.

Dorzecze Jeniseju

Jezioro ma powierzchnię 31,5 tys. km², w tym 27 wysp. Największą z nich jest Olchon o powierzchni 742 km².

Bajkał ma 336 dopływów, z czego najważniejsze to Selenga, Barguzin czy Górna Angara. Ujścia rzekdeltowate. Wypływa z niego jedna rzekaAngara, prawy dopływ Jeniseju. Powierzchnia zlewiska jeziora wynosi 557 tys. km².

Geologia | edytuj kod

Mapa fizyczna okolic Jeziora Bajkał

Jezioro znajduje się w ryfcie bajkalskim. Jego powstanie wiąże się z odsuwaniem się płyty amurskiej od płyty euroazjatyckiej wywołanym kolizją płyty indyjskiej z Azją, rozszerzeniem pacyficznych stref subdukcji i ciepłem płaszcza ziemskiego[7]. Ocenia się, że wiek Bajkału może być większy niż 25 mln lat. W tym czasie na dnie gromadził się materiał osadowy przynoszony przez rzeki. Grubość osadów dennych ocenia się na ponad 7 km[8].

Klimat i krajobraz | edytuj kod

Miąższość lodu na powierzchni jeziora różnicuje się od 0,4 do 1,2 m w okresie od grudnia do maja[9]. Wodę cechuje niskie stężenie substancji rozpuszczonych i zawiesin, z czym jest związana wysoka przezroczystość dochodząca do 40 m[10]. Również lód jest tak przezroczysty, że nawet w odległości kilkudziesięciu metrów od brzegu widać dno.

Można wyróżnić dwa podstawowe typy wiatrów w pobliżu Bajkału[10]:

Rozkład dominujących wiatrów jest zdeterminowany przez masywy górskie, głęboko wcinające się doliny rzek uchodzących do jeziora oraz północno-zachodnią cyrkulacją mas powietrza. Wody są bardzo intensywne mieszane, co skutkuje dobrym natlenieniem głębin.

Jezioro to cechuje się wyjątkowo zrównoważonym ekosystemem, wykształconym przez trwające miliony lat procesy regulacyjne.[potrzebny przypis]

Flora, fauna i ochrona przyrody | edytuj kod

Bajkał charakteryzuje wielkie bogactwo flory i fauny. Ocenia się, że występuje w nim ok. 2630 gatunków roślin i zwierząt, w tym wiele (60% gatunków) gatunków endemicznych, np. foka bajkalska (Pusa sibirica, wcześniej Phoca sibirica), omul bajkalski (Coregonus migratorius Georgi)[11], gołomianka (Comephorus baicalensis)[12] czy cyraneczka bajkalska (Anas formosa).

W rejonie Bajkału jest pięć głównych obszarów chronionej przyrody (trzy rezerwaty – zapowiedniki, w tym Rezerwat Barguziński oraz dwa parki narodowe) o łącznej powierzchni ponad 17 tysięcy km²[13]. Występuje także dziesięć zakazników o łącznej powierzchni przekraczającej 5 tysięcy km² oraz ponad 100 pomników przyrody[10], choć istnieją też inne dane nt. liczebności dwóch ostatnich kategorii[14]. W roku 1996 Bajkał wraz z przyległymi terenami został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Gospodarka | edytuj kod

Jezioro ma duże znaczenie dla żeglugi i rybołówstwa. Dwa największe porty nad Bajkałem to Ust´-Barguzin i Siewierobajkalsk. Na przełomie lat 80/90. XX w. połowy ryb wynosiły 20 tys. cetnarów (2 tys. ton, 1 cetnar w Rosji = 100 kg) ryby rocznie, z tego 70% stanowi omul bajkalski[15]. Przed 1941 r. roczne połowy były kilkukrotnie większe[15]. W okolicach Bajkału przebiega Kolej Transsyberyjska i Kolej Bajkalsko-Amurska.

We wrześniu 2013 Kombinat Celulozowo-Papierniczy[16] został zamknięty[17]. Po ponad 50 latach działalności pozostało 6,5 mln ton toksycznego szlamu, zawierającego m.in. siarkę i związki chloru[18].

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Britannica 2006 ↓, (​ISBN 978-83-60563-07-6​) podaje przeciętnie 48 m.
  2. Britannica 2006 ↓, (​ISBN 978-83-60563-07-6​) podaje 1620 m.
  3. Osobliwości fauny jeziora Bajkał (pol.). Nauka w Polsce, 2009-02-23. [dostęp 16 marca 2009].
  4. (ht): Głębokość Bajkału 1620 metrów, w: „Poznaj świat” R. VIII, nr 11 (96), listopad 1960, s. 41.
  5. A new bathymetric map of Lake Baikal. MORPHOMETRIC DATA. INTAS Project 99-1669. Ghent University, Ghent, Belgium; Consolidated Research Group on Marine Geosciences (CRG-MG), University of Barcelona, Spain; Limnological Institute of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences, Irkutsk, Russian Federation; State Science Research Navigation-Hydrographic Institute of the Ministry of Defense, St.Petersburg, Russian Federation”. Ghent University, Ghent, Belgium. Retrieved July 9, 2009.
  6. A.A. Ananin, A.I. Frejdberg, T.L. Ananina: Bajkał, Barguzinskij zapowiednik. Album fotograficzny (Байкал, Баргузинский заповедник). Moskwa: Cepruss i Siewiernyje prostrory, 1993.
  7. H. Thybo, C. A. Nielsen. Magma-compensated crustal thinning in continental rift zones. „Nature”. 457, s. 873–876, 12 II 2009.  Link do mapy płyt Azji.
  8. USGS Fact Sheet: Lake Baikal – A Touchstone for Global Change and Rift Studies.
  9. Atlas 2005 ↓, s. 118.
  10. a b c Szczypek, Wika i Snytko 2004 ↓, s. 110.
  11. Album fotograficzny: AleksiejA. Freidberg AleksiejA. i inni, Baikal, Moskwa: Planeta Publishers, 1982 .
  12. Dane członka Akademii Nauk ZSRR G.I. Gałazij za: A.A. Ananin, A.I. Frejdberg, T.L. Ananina: Bajkał, Barguzinskij zapowiednik. Album fotograficzny (Байкал, Баргузинский заповедник). Moskwa: Cepruss i Siewiernyje prostrory, 1993.
  13. Особо Охраняемые Природные Территории России.
  14. Strona [1] podaje 25 zakaznikow i ponad 200 pomników przyrody.
  15. a b A.A. Ananin, A.I. Frejdberg, T.L. Ananina: Bajkał, Barguzinskij zapowiednik. Album fotograficzny (Байкал, Баргузинский заповедник). Moskwa: Cepruss i Siewiernyje prostrory, 1993, s. 32.
  16. 51.516 N 104.1808 E.
  17. Zamknięto kombinat celulozowy oskarżany o zatruwanie Bajkału, Onet, 16 września 2013 [dostęp 2014-06-27] .
  18. IwonaI. Trusewicz IwonaI., Tajemnica kombinatu nad Bajkałem, rp.pl, 11 sierpnia 2013 [dostęp 2014-06-27] .

Bibliografia | edytuj kod

Galeria | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (jezioro):
Na podstawie artykułu: "Jezioro Bajkał" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy