Joanna Helander


Joanna Helander w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Joanna Helander de domo Koszyk (ur. 15 stycznia 1948 w Rudzie Śląskiej) – polska fotografka, reżyserka filmów dokumentalnych, pisarka i tłumaczka. Znana dokumentalistka życia codziennego w PRL-u oraz autorka filmowych i fotograficznych portretów przedstawicieli polskiej kultury. Mieszka i pracuje w Göteborgu oraz Krakowie.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Córka Emilii (z domu Hajduga) i Gerarda Koszyka, pochodzącego z niemieckojęzycznej żydowskiej rodziny, do czasów II wojny światowej zamieszkującej Śląsk Opolski. Studiowała romanistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Brała udział w studenckich zajściach marca 1968. W tym samym roku została skazana na dziesięć miesięcy więzienia za protest przeciwko inwazji krajów Układu Warszawskiego na Czechosłowację. Po opuszczeniu więzienia zawieszona w prawach studenta powróciła do Rudy Śląskiej, a w 1971 roku wyemigrowała do Szwecji, gdzie związała się z kręgami intelektualnymi i artystycznymi. W 1976 roku ukończyła studium fotografii w Göteborgu. Po pięciu latach na emigracji rozpoczęła swoje nieustające powroty do ojczyzny, które odtąd będą głównym źródłem inspiracji w jej pracy artystycznej[1]. W 1978 roku ukazała się w Szwecji jej pierwsza książka Kobieta, cykl fotografii i wywiadów z kobietami w Polsce, ukazujących ich życie codzienne w PRL-u. W 1983 roku została Fotografem Roku w Szwecji[2].

Działalność na rzecz kultury niezależnej w PRL-u | edytuj kod

Utrzymując kontakty z ludźmi kultury zaangażowanymi w opozycję demokratyczną w Polsce doprowadziła do prezentacji kultury niezależnej w zorganizowanym festiwalu polskiej sztuki, teatru i filmu w Szwecji w 1981 roku. Wzięli w nim udział m.in. artyści Grupy Wprost, Teatr Ósmego Dnia, Ryszard Krynicki oraz Agnieszka Holland. Zaprezentowała wtedy diaporamę Niech żyje Polska opartą na własnych fotografiach i wierszach Ryszarda Krynickiego oraz opracowała antologię Knebel i słowo, w której znalazły się wiersze Stanisława Barańczaka w jej tłumaczeniu na szwedzki oraz m.in. teksty Teresy Torańskiej, Aldony Jawłowskiej, Elżbiety Morawiec i Tadeusza Nyczka.

W latach 1981-1982 była współorganizatorką (wraz z Bo Perssonem) uroczystości w Folkets Hus w Sztokholmie, z której dochody przeznaczone były dla więźniów politycznych w Polsce. Przy tej okazji ukazała się w Szwecji książka Polska vinterbrev z tekstami Leszka Kołakowskiego, Stanisława Barańczaka, Sławomira Mrożka i jej fotografiami. Dla radia szwedzkiego przygotowała audycję opartą na poemacie Stanisława Barańczaka Przywracanie porządku, dla Telewizji Szwedzkiej Pancernik Potiomkin z wierszami Zbigniewa Herberta, Juliana Kornhausera, Ryszarda Krynickiego oraz nakręcony w ukryciu w Polsce filmowy reportaż Widokówka z podziemia, opowiadający o trudnym położeniu nonkonformistycznych artystów w Polsce.

W latach 1985-1986 wraz z Bo Perssonem reżyserowała w Moderna Museet w Sztokholmie poetycki kabaret Polska jest snem szaleńca, oparty na wierszach Mirona Białoszewskiego, Zbigniewa Herberta, Czesława Miłosza i Wisławy Szymborskiej oraz przedstawienie poetycko-muzyczne Rozdarty jest mój płaszcz z tekstami Brunona Schulza, Nelly Sachs i Paula Celana.

Twórczość | edytuj kod

Książki i albumy fotograficzne | edytuj kod

Wystawy | edytuj kod

Ważniejsze wystawy fotograficzne indywidualne i grupowe:

  • „Pierwszy Powrót" (Göteborg 1976)
  • „Polska i stan wojenny” (USA 1982-1985)
  • „25 fotografików” (Göteborg 1987)
  • „Kobiety i fotografia nordycka” (Oslo 1988, Kopenhaga 1989)
  • „150 lat fotografii” (Mölndal 1989)
  • „Fotografie i grafika” z Janem Szmatlochem (Galeria Brama, Gliwice 1993)
  • „Polen x 2” ze Zbylutem Grzywaczem (Norrtälje Konsthall 1995)
  • „Fotografie i instalacje” z Ewą Kuryluk (Gerlesborg 1996)
  • „Coincidence XV” (Galleri Ignis, Kolonia 1998)
  • „Kobieta” (Kraków, Warszawa, Poznań, Wrocław, Katowice, Bolesławiec, Wałbrzych, Lublin, Szczecin, Bielsko-Biała 1979-1982)
  • „Obrazki z Polski” (Berlin Zachodni 1988, Hamburg 1990, Kraków 1992, Sztokholm 1993)
  • „Listonosz z Hauterives” (Sztokholm 1987, 1991)
  • „Moje 20 lat z Teatrem Ósmego Dnia” (Sztokholm, Göteborg, Lund, Kraków, Poznań, Brema, Loccum, Katowice, Oldenburg, Gerlesborg 1992-1997)
  • „Mój Śląsk” oraz „Portrety pisarzy i artystów” (Muzeum Miejskie, Gliwice 1996, Miskolci, Węgry 1997, Palais Jalta, Frankfurt am Main 1997)
  • „Noblistka, Wisława Szymborska” (Biblioteka Jagiellońska, Kraków 1996, Biblioteka Uniwersytecka, Uppsala 1996, Biblioteka Uniwersytecka, Katowice 1997)
  • „Raport z niespodziewanej wizyty Wisławy Szymborskiej w Sztokholmie” (Instytut Polski, Sztokholm 1997, Teatr Mały, Tychy 2005)
  • „Teatr Ósmego Dnia i inne zdjęcia” (Mediarummet, Sztokholm 1998)
  • „Podróże po Polsce i innym świecie” (Centrum Kultury Żydowskiej, Kraków 1999, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, Warszawa 1999, Theather Gallus, Frankfurt 2000)
  • „Powroty ciąg dalszy” (Teatr Ósmego Dnia, Poznań 2001)
  • „Ślady czasu”, fotografie Joanny Helander oraz grafiki Jacka Szewczyka, Mikaela Kihlmana, Örjana Wikströma (Zamek Kalmar, Galeria Pod Podłogą, Lublin, BWA Jelenia Góra 2003)
  • „Kolor ale nie tylko” (Teatr Ósmego Dnia oraz Urząd Miejski, Poznań 2004)
  • „Subtelności śląskie” (Instytut Mikołowski, Mikołów 2004)
  • „Portrety” (Baltic Center, Visby 2004)
  • „Ludzie z Zatoki Królewskiej” (Kungsviken Harrys Galleri, Biblioteka Miejska, Henån 2004 oraz Teatr Mały, Tychy 2005)
  • „Czarno-białe, ale nie tylko” (Galleri Rosengångern, Lerum 2006)
  • „Dokumentalistki” – wystawa zbiorowa (Galeria Zachęta, Warszawa 2008)
  • „Teatr Mon amour” (Lund oraz Biblioteka w Arvika 2008)
  • „Teatr Ósmego Dnia” (Teatr Łaźnia Nowa – w ramach Festiwalu Sztuk Społecznych i Politycznych "Mury", Kraków 2010)
  • „Fotografie – przegląd" – Galeria Bla Huset, Göteborg 2011

Filmy | edytuj kod

  • Pocztówki z podziemia (1981)
  • Niech żyje Polska (1981)
  • Teater Åttonde Dagen / Teatr Ósmego Dnia (1992)
  • Återkomster / Powroty (1994)
  • Tvillingarna från Kraków / Bliźniaczki z Krakowa (1994)
  • Babcia
  • Kto jest dobrym ojcem
  • Opowieść o Gerardzie K.
  • Walc z Miłoszem (2011)
  • "Zaklinacz deszczu" (2011), 9 min, dla Juliana Kornhausera
  • "Gdyby ta Polka była z nami", 10 min (pokaz w MOCAK-u w trakcie spotkania poświęconego Wisławie Szymborskiej, luty 2012 oraz w Muzeum Nobla w Sztokholmie, kwiecień 2011)
  • "Wieczorem patrzą na księżyc" (2012) – film w przygotowaniu
  • "Światy Zbyluta" (2013) – film w przygotowaniu

Przekłady, publikacje i artykuły prasowe | edytuj kod

Oprócz pracy artystycznej zajmuje się tłumaczeniem na język szwedzki oraz pisze i publikuje w czasopismach na całym świecie, m.in. w Niemczech, USA i krajach skandynawskich. Jest autorką tłumaczeń wierszy oraz tekstów m.in Adama Zagajewski, Ryszarda Krynickiego, Stanisława Barańczaka, Władysława Bartoszewskiego i Juliana Kornhausera. W 2007 roku ukazała się w Szwecji książka Władysława Bartoszewskiego „Warto być przyzwoitym” w tłumaczeniu Joanny Helander i Bo Perssona, ilustrowana m.in. fotografiami Joanny Helander.

Jest autorką tekstu do katalogu wystawy Julii Pirotte "Twarze i dłonie" w Żydowskim Instytucie Historycznym w 2012 roku.

W Polsce jej fotografie ukazały się w wielu publikacjach, m.in. w poświęconej Wisławie Szymborskiej książce Anny Bikont i Joanny Szczęsnej Pamiątkowe rupiecie, przyjaciele i sny (Prószyński i S-ka, 1997) oraz w wielu czasopismach i wydawnictwach.

W prasie polskiej ukazało się wiele wywiadów z artystką, m.in. w „NaGłosie”, „Rzeczpospolitej”, „Gazecie Wyborczej”, „Odrze”, w czasopiśmie „Śląsk”. Telewizja Polska poświęciła jej program Joanny Gromek pod tytułem „Ślązaczka z Göteborga” oraz jeden z programów Kazimierza Kutza „Na wesoło, czyli smutno”. Andrzej Klamt poswięcił jej fragment filmu „Kim jestem”.

Odznaczenia, nagrody i wyróżnienia | edytuj kod

Nagrody i wyróżnienia (w układzie chronologicznym)

  • Fotograf Roku w Szwecji (1983)
  • Nagroda specjalną The Human Rights Prize za film Teatr Ósmego Dnia na Pärnu International Film Festival w Estonii (1993)
  • Nagroda specjalna za film Powroty na 30. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Karlowych Warach (1995)
  • Nagroda Miasta Göteborg
  • Nagroda Landsorganisationen
  • Nagroda Literacka Johna Cassavetesa przyznawana przez Bokförlaget Korpen (1999)
  • Dyplom honorowy Ministra Spraw Zagranicznych Władysława Bartoszewskiego za promowanie kultury polskiej zagranicą (2001)

Była też wielokrotnie stypendystką Związku Pisarzy Szwedzkich oraz Związku Artystów w Szwecji.

Przypisy | edytuj kod

  1. Joanna Helander. Biografia (ang.). joannahelander.com. [dostęp 17 stycznia 2012].
  2. Karolina Lewandowska (red), Dokumentalistki. Polskie fotografki XX wieku, Olszanica: Wydawnictwo Bosz, Warszawa: Zachęta Narodowa Galeria Sztuki, 2008, ​ISBN 978-83-7576-006-4
  3. M.P. z 2012 r. poz. 549

Bibliografia | edytuj kod

  • Biesiada XX – Joanna Helander w: Wojciech Sarnowicz, Michał Sudor (red.) "Wesoło czyli smutno. Kazimierza Kutza rozmowy o Górnym Śląsku", Katowice: Wydawnictwo Forum Sztuk Dom Wydawniczy 1999, s. 250-263 ​ISBN 83-879864-11-0
  • Dahlman Eva, Lena Johannesson, Gunilla Knape (eds) "Women photographers, European experience", Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis, 2004, ​ISBN 91-7346-474-0​, ​ISBN 978-91-7346-474-1
  • Lewandowska Karolina (red) "Dokumentalistki. Polskie fotografki XX wieku", Olszanica: Wydawnictwo Bosz, Warszawa: Zachęta Narodowa Galeria Sztuki 2008, ​ISBN 978-83-7576-006-4
  • „Śląsk to jakby inny kraj”. Rozmowa z Joanną Helander, w: Bronisław Maj (red.) „Na głos”, Kraków: TAiWPN „UNIWERSITAS” 1999, No 15/16, s. 129-149 ISSN 0867-0382

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Joanna Helander" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy