Jona Jakir


Iona Jakir w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii (Przekierowano z Jona Jakir) Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Iona Emmanuiłowicz Jakir (ros. Иона Эммануилович Якир, ur. 3 sierpnia?/ 15 sierpnia 1896 w Kiszyniowie, zm. 12 czerwca 1937 w Moskwie) – radziecki wojskowy, uczestnik wojny domowej w Rosji i wojny polsko-bolszewickiej, komandarm I rangi Armii Czerwonej.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Dzieciństwo i wczesna młodość | edytuj kod

Pochodził z rodziny żydowskiej z Kiszyniowa; jego ojciec był aptekarzem. Ukończył szkołę realną Karczewskiego w rodzinnym Kiszyniowie. W 1914 r. podjął studia w zakresie chemii na uniwersytecie w Bazylei, które kontynuował na politechnice w Charkowie do roku 1915 (musiał wrócić do Rosji z powodu wybuchu I wojny światowej). Następnie pracował jako tokarz w fabryce zbrojeniowej w Odessie (w zastępstwie za obowiązkową służbę wojskową)[1]. We frakcji bolszewickiej Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji działał od kwietnia 1917 r[2]. Po rewolucji lutowej i obaleniu caratu prowadził agitację antywojenną wśród żołnierzy 5 Zaamurskiego pułku przebywającego w Kiszyniowie[1].

Rewolucja i wojna domowa w Rosji | edytuj kod

Po rewolucji październikowej został w grudniu 1917 r. wybrany członkiem Rady robotniczej i żołnierskiej guberni besarabskiej, członkiem komitetu gubernialnego SDPRR(b) i członkiem besarabskiego komitetu rewolucyjnego. Na czele oddziału Gwardii Czerwonej w styczniu 1918 r. brał udział w walkach w Kiszyniowie między besarabskimi bolszewikami i ich zwolennikami a interweniującymi wojskami rumuńskimi[1]. Po klęsce bolszewików w Kiszyniowie dowodził oddziałem czerwonych w Tyraspolu, walcząc z wojskami austro-węgierskimi i wycofując się dalej na wschód[1]. W marcu tego samego roku został ranny pod Jekaterynosławiem[1].

Po powrocie do czynnej służby został wybrany członkiem partyjnego komitetu gubernialnego w Woroneżu oraz wyznaczony najpierw na komisarza odcinka poworińskiego (lipiec 1918 r.), następnie we wrześniu 1918 r. na komisarza południowego odcinka oddziałów osłony. Uczestniczył w walkach z białymi Kozakami dońskimi Piotra Krasnowa[1][2]. Od października 1918 r. był członkiem rady rewolucyjno-wojskowej 8 Armii, dowodził grupą wojsk w rejonie Ostrogożska i Lisków[1], na odcinku frontu, gdzie biali najbardziej zbliżyli się do mającego istotne znaczenie strategiczne Woroneża[3]. Za odniesione w grudniu 1918 r. sukcesy został odznaczony po raz pierwszy orderem Czerwonego Sztandaru[2][1]. Uczestniczył w przeprowadzaniu represji wymierzonych w Kozaków dońskich (rozkozaczanie) zadekretowanych przez Komitet Centralny WKP (b)[1].

W czerwcu 1919 r. został dowódcą nowo sformowanej w rejonie Odessy 45 dywizji strzeleckiej[1][2]. Od sierpnia do października 1919 r. dowodził Południową Grupą Wojsk 12 Armii, złożoną z 45, 47 i 58 dywizji[4]. W obliczu fatalnego stanu dyscypliny w grupie wojsk, zwłaszcza w dowodzonej przez Pawła Dybienkę 58 dywizji, po zajęciu przez Siły Zbrojne Południa Rosji Chersonia i Mikołajowa w sierpniu 1919 r. zrezygnował z obrony Odessy przed dużo słabszymi liczebnie (mającymi jednak wsparcie grupy okrętów) oddziałami białych[5]. Rada rewolucyjno-wojskowa Grupy Południowej uznała, że przy posiadanych siłach niemożliwe będzie równoczesne toczenie walk przeciwko białym, chłopskim powstańcom w regionie odeskim, Armii Czynnej URL, a potencjalnie także interwencji rumuńskiej od strony Besarabii[5]. Odessa została zajęta przez białych 24 sierpnia[6]. Grupa Południowa pod dowództwem Jakira, okrążona przez różnych przeciwników, w trzytygodniowym marszu we wrześniu 1919 r. przemieściła się z rejonu Birzuli i Golty w kierunku Żytomierza oraz Kijowa[1]. Za te działania Iona Jakir otrzymał po raz drugi order Czerwonego Sztandaru[1].

Od listopada 1919 r. do kwietnia 1920 roku następnego ponownie był dowódcą 45 Dywizji Strzeleckiej. Od marca do września 1920 r., w czasie wojny polsko-bolszewickiej, dowodził kolejno Fastowską, Złoczowską i Lwowską Grupą Wojsk Frontu Południowo-Zachodniego (w polskiej historiografii grupa Jony Jakira), a ostatecznie 14 armią[1]. Podczas kontrofensywy, jaka nastąpiła po polskiej wyprawie kijowskiej, dowodził dywizją w bitwach pod Płoskirowem i Wołoczyskami[7]. W 1920 r. został odznaczony orderem Czerwonego Sztandaru po raz trzeci[7].

Dalsza służba w Armii Czerwonej | edytuj kod

Iona Jakir jako dowódca sił zbrojnych Ukrainy i Krymu

W latach 1921–1923 dowodził wojskami Rejonu Krymskiego Kijowskiego Okręgu Wojskowego[1]. Początkowo był dowódcą i komisarzem 3 Kazańskiej dywizji strzeleckiej[7], zaś od września 1923 r. był dowódcą i komisarzem 14 korpusu strzeleckiego, zaś w grudniu tego samego roku został dowódcą sił zbrojnych Ukrainy i Krymu[1]. Brał udział w przygotowaniu działań przeciwko ukraińskiemu wypadowi pod dowództwem gen. Jurka Tiutiunnyka z terytorium Rumunii i Polski w 1921 r.[7] W latach 1924–1925 był szefem Głównego Zarządu Uczelni Wojskowych Armii Czerwonej (RKKA). Od listopada 1925 do maja 1937 r. był dowódcą Ukraińskiego, a później Kijowskiego Okręgu Wojskowego[1]. W latach 1927–1928 studiował na niemieckiej Wyższej Akademii Sztabu Generalnego, gdzie wystąpił również z wykładami nt. wojny domowej w Rosji[1].

W latach 1930–1934 był członkiem Rewolucyjnej Rady Wojennej ZSRR, a od 1936 r. – członkiem Rady Wojskowej Ludowego Komisariatu Obrony ZSRR. Delegat X, XI i XII zjazdu RPK(b) oraz XIV-XVII zjazdu WKP(b). W 1930 r. został kandydatem na członka KC, zaś cztery lata później – członkiem KC WKP(b)[1]. Był członkiem Centralnego Komitetu Wykonawczego (CIK ZSRR), zasiadał także w Biurze Politycznym Komunistycznej Partii (bolszewików) Ukrainy[1].

W 1935 r. był jednym z pierwszych radzieckich dowódców, którym nadano stopień komandarma I rangi[1]. Brał znaczący udział w przeprowadzeniu manewrów Armii Czerwonej w 1935 i w 1936 r.[1]

Aresztowanie, proces i śmierć | edytuj kod

W okresie wielkiej czystki 28 maja 1937 r. został aresztowany przez NKWD[8]. Kilka dni przed aresztowaniem został odwołany z funkcji dowódcy Kijowskiego Okręgu Wojskowego i mianowany dowódcą okręgu Leningradzkiego, a następnie Zakaukaskiego[9]. 31 maja usunięto go z wojska, zaś dzień później także z partii[9].

Poddany brutalnemu śledztwu[2][10], przyznał się do prowadzenia w Armii Czerwonej działalności kontrrewolucyjnej, dążenia do restauracji kapitalizmu z pomocą Niemiec i Japonii, szkodnictwa w zakresie produkcji i magazynowania broni oraz techniki wojskowej, szpiegostwa i wydania tajemnicy wojskowej[10]. Został również obciążony wymuszonymi zeznaniami aresztowanego jeszcze przed nim dowódcy 8 Samodzielnej Brygady Zmechanizowanej komkora Dmitrija Szmidta, o którego zwolnienie bez powodzenia się starał wiosną 1937 r[11].

11 czerwca 1937 r. został postawiony przed Sądowym Trybunałem Specjanym Sądu Najwyższego ZSRR, pod przewodnictwem Wasilija Ulricha, razem z siedmioma innymi dowódcami: Michaiłem Tuchaczewskim, Robertem Ejdemanem, Augustem Korkiem, Witowtem Putną, Witalijem Primakowem, Borisem Feldmanem oraz Ijeronimem Uborewiczem (tzw. sprawa Tuchaczewskiego). Z zarzutu o udział w spisku wojskowym w Armii Czerwonej i przygotowaniach do obalenia władzy sowieckiej poprzez powstanie zbrojne i klęskę ZSRR w przyszłej wojnie (z art. 58 radzieckiego kodeksu karnego) wszyscy zostali skazani na śmierć[12]. Został rozstrzelany następnego dnia. Ciało skremowano w krematorium na Cmentarzu Dońskim, prochy pochowano anonimowo (ob. mogiła zbiorowa nr 1[13]). Proces pokazowy Tuchaczewskiego, Jakira i pozostałych dowódców wywarł ogromne wrażenie w całym ZSRR, gdyż straceni oficerowie należeli do czołowych dowódców Armii Czerwonej, najsłynniejszych czerwonych dowódców okresu wojny domowej[14]. Był to początek wielkiej czystki w Armii Czerwonej.

Zrehabilitowany 31 stycznia 1957 postanowieniem Kolegium Wojskowego SN ZSRR[1].

Rodzina | edytuj kod

Żonaty z Sarrą zd. Ortenberg, miał z nią syna Piotra[15]. Po jego aresztowaniu jego żona wyrzekła się go najpierw publicznie, na łamach „Prawdy”, a następnie w prywatnym liście do komisarza obrony Klimienta Woroszyłowa. Po rehabilitacji Iony Jakira Sarra Jakir przekonywała, że działała w celu ratowania życia syna[16]. 14-letni w momencie aresztowania ojca Piotr Jakir został oskarżony o zorganizowanie „bandy kawaleryjskiej w celu działania na tyłach Armii Czerwonej” i propagowania idei anarchistycznych wśród kolegów, za co skazano go na karę łagru[17]. W obozach przebywał 17 lat[2]. Represjom poddano również rodzeństwo Jakira: w 1937 r. aresztowano i rozstrzelano jego brata Morisa, również oficera Armii Czerwonej, zaś jego siostrę Izabiełłę, służącą w czasie wojny domowej jako komisarz polityczna, skazano na osiem lat łagru[18].

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v Якир Иона Эммануилович.
  2. a b c d e f N.N. Niegoda N.N., Якир Иона Эммануилович – Путь в бессмерти, „Izwiestija Laboratorii Driewnyj Tiechnołogij, nr 1/2018”, styczeń 2018, s. 174 [dostęp 2018-09-24] .
  3. J. D. Smele, The „Russian”..., s. 120.
  4. Red. M. Suprunenko i inni, Istorija Ukrajinśkoji RSR. Tom p’jatyj: Wełyka Żowtnewa socialistyczna rewolucija i hromadianśka wijna na Ukrajini (1917-1920), Naukowa Dumka, Kyjiw 1977, s. 424.
  5. a b W.W. Sawczenko W.W., W.W. Faltenberg-Blank W.W., Одесса в эпоху войн и революций (1914–1920), Odessa: Optimum, 2008  (ros.).
  6. J. D. Smele, The „Russian”..., s. 124.
  7. a b c d N.N. Niegoda N.N., Якир Иона Эммануилович – Путь в бессмертиЕ, „Izwiestija Laboratorii Driewnyj Tiechnołogij, nr 1/2018”, styczeń 2018, s. 175 [dostęp 2018-09-24] .
  8. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 66.
  9. a b P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 67.
  10. a b P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 68–69.
  11. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 51, 54, 56.
  12. Wyrok śmierci na ośmiu generałów sowieckich. „Gazeta Lwowska”, s. 1, nr 130 z 13 czerwca 1937. 
  13. Якир Иона Эммануилович, www.sakharov-center.ru [dostęp 2018-09-25]  (ang.).
  14. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 70.
  15. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 61.
  16. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 403.
  17. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 400.
  18. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 390.

Bibliografia, linki | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Jona Jakir" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy