Karol Modzelewski


Karol Modzelewski w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Profesor Karol Modzelewski (2011); w tle egzemplarz Listu otwartego do partii, wydanego przez Instytut Literacki Jerzego Giedroycia w 1966 Andrzej Friszke, Karol Modzelewski, Barbara ToruńczykStowarzyszenie Pracowników, Współpracowników i Przyjaciół Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa Imienia Jana Nowaka-Jeziorańskiego, Warszawa, 20 czerwca 2011

Karol Cyryl Modzelewski (ur. 23 listopada 1937 w Moskwie, zm. 28 kwietnia 2019 w Warszawie[1]) – polski historyk mediewista, profesor nauk humanistycznych, członek Polskiej Akademii Nauk oraz dysydent, więzień polityczny i jeden z liderów opozycji demokratycznej w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, senator I kadencji. Kawaler Orderu Orła Białego.

W 1964 wraz z Jackiem Kuroniem autor Listu otwartego do partii, krytykującego linię polityczną Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej za odejście od ideałów socjalizmu. Jeden z inicjatorów protestów studenckich na Uniwersytecie Warszawskim w marcu 1968. Od listopada 1980 do kwietnia 1981 pierwszy rzecznik prasowy Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”, autor pomysłu przyjęcia przez związek jego nazwy „Solidarność”. Kilkakrotnie więziony i internowany ze względów politycznych w czasach PRL, osadzony łącznie przez osiem i pół roku[a]. Profesor Uniwersytetu Wrocławskiego (1992–1994) i Uniwersytetu Warszawskiego (od 1994), członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk, w latach 2007–2010 wiceprezes PAN. W 2007 laureat Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej za monografię Barbarzyńska Europa (2004), w której podjął kwestię powstawania tożsamości europejskiej pod wpływem tradycji przedchrześcijańskich. Autor wyróżnionej Nagrodą Literacką „Nike” autobiografii Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca (2013), w której rozliczał się ze swojej działalności ideowej i politycznej począwszy od lat 50., a także krytykował sposób przeprowadzenia transformacji ustrojowej w Polsce, wskazując na negatywne skutki transformacji związane z dominacją modelu neoliberalnego.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Dzieciństwo | edytuj kod

Urodził się 23 listopada 1937 w Moskwie jako Cyryl Budniewicz, w okresie apogeum wielkiej czystki[2]. Jego ojciec wkrótce po narodzinach syna został aresztowany i skazany na 8 lat łagru[3]. Wcześniej aresztowano dziadka Cyryla Budniewicza, który był inżynierem i mienszewikiem. Jego matka, Natalia Wilter[4] (1912–1992), miała pochodzenie żydowskie[5]; była tłumaczką i literaturoznawczynią, absolwentką Instytutu Literackiego im. Maksyma Gorkiego w Moskwie. W 1939 związała się z polskim działaczem komunistycznym Zygmuntem Modzelewskim, który do 1937 przebywał na emigracji we Francji, a w latach 1937–1939 poddawany był represjom i więziony w Związku Radzieckim[3]. Po zwolnieniu Zygmunt Modzelewski działał w Związku Patriotów Polskich, od 1944 był ambasadorem Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego w Moskwie, a od 1947 ministrem spraw zagranicznych PRL[6]. W 1941 po niemieckiej inwazji Cyryl Budniewicz został wywieziony wraz z innymi dziećmi komunistycznych emigrantów do obwodu gorkowskiego[7]. W 1945 przyjechał z rodziną do Polski; dopiero wtedy zaczął się uczyć języka polskiego[6]. Otrzymał nazwisko przybranego ojca, a także zmieniono mu imię na Karol[8]. W 1954 zmarł jego przybrany ojciec, który od 1951 był odsuwany od realnego wpływu na władzę.

Polska Rzeczpospolita Ludowa | edytuj kod

W 1954 złożył egzamin maturalny w XIV Liceum Ogólnokształcącym im. Klementa Gottwalda w Warszawie i w tym samym roku rozpoczął studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim[9], w czasie których poznał m.in. Jacka Kuronia, Andrzeja Garlickiego, Andrzeja Krzysztofa Wróblewskiego, Krzysztofa Pomiana i Teresę Monasterską, z którymi zaangażował się w 1956 w studencki ruch rewizjonistyczny. W jego ramach odpowiadał m.in. za kontakty z młodymi robotnikami[10]. W 1959 ukończył studia na Uniwersytecie Warszawskim, będąc uczniem Aleksandra Gieysztora. W latach 1962–1964 był asystentem i doktorantem w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego[11].

W marcu 1957 wstąpił do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej[12]. W 1964 został wydalony razem z Jackiem Kuroniem z szeregów partii[13]. Wykreślono go wówczas również z listy członków Związku Młodzieży Socjalistycznej. W reakcji na wydalenie wystosowali List otwarty do partii, krytykujący linię polityczną PZPR[14]. Usunięto go wówczas także ze studiów doktoranckich i z pracy, a w 1965 skazano na karę 3 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności. Warunkowe zwolnienie uzyskał 3 sierpnia 1967, po 2 latach i 5 miesiącach pobytu w zakładzie karnym[15]. Brał następnie udział w wydarzeniach marcowych w 1968, za co w 1969 ponownie został skazany na karę 3 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności; został zwolniony we wrześniu 1971.

W latach 1972–1983 był zatrudniony w Instytucie Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk we Wrocławiu. W 1974 uzyskał stopień naukowy doktora na podstawie pracy pt. Organizacja gospodarcza państwa piastowskiego, a cztery lata później uzyskał stopień doktora habilitowanego na podstawie rozprawy poświęconej Italii wczesnośredniowiecznej[16].

W 1980 wstąpił do Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”, był autorem pomysłu przyjęcia przez związek terminu „Solidarność”, wykorzystywanego już w tytule biuletynu strajkowego[17]. Wchodził w skład prezydium dolnośląskiego Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego, prezydium zarządu regionu, Krajowej Komisji Porozumiewawczej, brał także udział w I Krajowym Zjeździe Delegatów w Gdańsku. Był pierwszym rzecznikiem prasowym związku (jako rzecznik prasowy Krajowej Komisji Porozumiewawczej od listopada 1980 do kwietnia 1981). Z funkcji zrezygnował, nie zgadzając się ze stanowiskiem władz związku w sprawie tzw. prowokacji bydgoskiej.

Po wprowadzeniu stanu wojennego został zatrzymany 13 grudnia 1981 w sopockim Grand Hotelu celem internowania[18]. We wrześniu 1982 aresztowano go, zarzucając mu próbę obalenia ustroju Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. 6 sierpnia 1984 został zwolniony na mocy amnestii[19]. W 1989 został zaproszony na dwumiesięczny cykl wykładów w Collège de France, ale uniemożliwiono mu ten wyjazd z przyczyn politycznych[20]. W tym samym roku powrócił do pracy naukowej.

III Rzeczpospolita | edytuj kod

Działalność naukowa | edytuj kod

Jerzy Sosnowski i Karol Modzelewski podczas Festiwalu Góry Literatury, 2016

Do 1992 pracował w Instytucie Historii PAN. W 1990 otrzymał tytuł naukowy profesora.

W latach 1992–1994 był zatrudniony w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Wrocławskiego. Od 1994 zawodowo związany z Instytutem Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego na stanowisku profesora. W 2004 został wybrany na członka korespondenta Polskiej Akademii Nauk (PAN), a w 2010 na członka rzeczywistego tej instytucji. Pełnił funkcję wiceprezesa Polskiej Akademii Nauk (2007–2010) oraz członka Prezydium PAN (2006–2011)[21]. W 2012 został członkiem Komitetu Nauk Historycznych Polskiej Akademii Nauk[22]. W 2001 uzyskał także członkostwo w Towarzystwie Naukowym Warszawskim[23].

Działalność polityczna | edytuj kod

W okresie 1989–1991 sprawował mandat senatora I kadencji, wybranego w województwie wrocławskim z ramienia Komitetu Obywatelskiego[20][24]. Na początku lat 90. współtworzył Solidarność Pracy, następnie Unię Pracy. Był jej honorowym przewodniczącym, rezygnując z tej funkcji oraz z członkostwa w partii w 1995[25]. W 2005 wszedł w skład komitetu wyborczego Włodzimierza Cimoszewicza w wyborach prezydenckich.

Śmierć i pogrzeb | edytuj kod

Grób Karola Modzelewskiego na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie

Karol Modzelewski zmarł 28 kwietnia 2019 w Warszawie. 8 maja 2019 został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach, w pobliżu grobów Jacka Kuronia i Zbigniewa Romaszewskiego. W pogrzebie, który miał charakter prywatny i świecki, uczestniczyli m.in. byli prezydenci RP Bronisław Komorowski i Aleksander Kwaśniewski, wicemarszałek Senatu Bogdan Borusewicz, rzecznik praw obywatelskich Adam Bodnar[26].

Życie prywatne | edytuj kod

Był żonaty z Małgorzatą Goetz[27]. Miał córkę Ewę[28]. Od lat 90. do końca życia mieszkał na warszawskich Bielanach[29].

Odznaczenia, wyróżnienia i upamiętnienie | edytuj kod

Zarządzeniem prezydenta RP na uchodźstwie Ryszarda Kaczorowskiego z 11 listopada 1990 został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski[30]. 2 marca 1998 wraz z Jackiem Kuroniem został odznaczony Orderem Orła Białego[31]. W 2016 został uhonorowany Legią Honorową V klasy[32].

W 2007 otrzymał Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w dziedzinie nauk humanistycznych i społecznych za badania nad historią powstawania tożsamości europejskiej odkrywające znaczenie tradycji przedchrześcijańskiej i wielokulturowej dla współczesnego pojęcia Europy przedstawione w dziele Barbarzyńska Europa. W 2009 został uhonorowany tytułem doktora honoris causa Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy[33].

W 2014 za autobiografię Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca otrzymał Nagrodę Literacką „Nike”[34], Nagrodę Historyczną im. Kazimierza Moczarskiego[35] oraz wyróżnienie jury Nagrody im. Jerzego Giedroycia. W tym samym roku otrzymał Nagrodę im. księdza Józefa Tischnera.

W 2015, za szczególne zasługi i dokonania w obronie idei państwa prawa, umacniania demokracji i roli Polski w Europie, został laureatem Nagrody im. Edwarda J. Wende przyznawanej przez Fundację dla Polski[36]. W 2016 otrzymał Medal świętego Jerzego[37].

Honorowe obywatelstwo przyznały mu Sobótka (2012)[38] oraz Wrocław (2016)[39]. W 2019 został pośmiertnie odznaczony Złotą Odznaką Honorową Wrocławia[40].

W 2019 rada miejska Wrocławia podjęła uchwałę o nadaniu jego imienia rondu na wrocławskich Pilczycach[41].

Wybrane publikacje | edytuj kod

Karol Modzelewski, Andrzej Friszke, Piotr Osęka, Seweryn Blumsztajn – spotkanie poświęcone książce Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca; Klub RWE, Warszawa, 25 listopada 2013
  • List otwarty do partii (z Jackiem Kuroniem), Paryż 1966.
  • Revolutionary marxist students in Poland speak out (1964–1968), Nowy Jork 1969.
  • Chłopi w społeczeństwie polskim, Wrocław 1987.
  • Między umową a wojną, Warszawa 1989.
  • Dokąd od komunizmu?, Warszawa 1993.
  • Liber homo sub tutela nobilis, [w:] Kościół, kultura, społeczeństwo. Studia z dziejów średniowiecza i czasów nowożytnych, Warszawa 2000, s. 301–312.
  • Organizacja gospodarcza państwa piastowskiego X–XIII wiek, Wrocław 1975, Poznań 2000.
  • Zemsta, okup i podmiot moralny w prawach barbarzyńskich, [w:] Aetas media, aetas moderna. Studia ofiarowane profesorowi Henrykowi Samsonowiczowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, Warszawa 2000, s. 273–285.
  • Czy opole istniało, „Przegląd Historyczny”, t. 92, z. 2, 2001, s. 161–185.
  • La stirpe e la legge, [w:] Studi sulle societa e le culture del Medioevo per Girolamo Arnaldi, Rzym 2002.
  • Opole, centena, pagus. Versuch einer komparativen Auffassung der Langemeinde und Territorialverwaltung, [w:] Das Reich und Polen, Konstancja 2003, s. 423–438.
  • Życiodajny impuls chuligaństwa. Notatki z lat 1993–2002, Kraków 2003.
  • Barbarzyńska Europa, Warszawa 2004.
  • Scènes de grèves en Pologne, Lozanna 2006.
  • Zajeździmy kobyłę historii. Wyznania poobijanego jeźdźca, Warszawa 2013. ​ISBN 978-83-244-0335-6​.
  • Modzelewski – Werblan. Polska Ludowa (z Andrzejem Werblanem i Robertem Walenciakiem)[42], Warszawa 2017.

Uwagi | edytuj kod

  1. Więziony w latach 1965–1967, 1969–1971 i 1982–1984; internowany w latach 1981–1982.

Przypisy | edytuj kod

  1. Karol Modzelewski nie żyje. Miał 81 lat. wp.pl, 28 kwietnia 2019. [dostęp 2019-04-28].
  2. Kalina Błażejowska. Uczeń czarnoksiężnika. „Tygodnik Powszechny”. nr 43 (3355) (Magazyn Literacki), s. 4–5, 27 października 2013. 
  3. a b Friszke 2010 ↓, s. 21.
  4. Lech Kańtoch: Karol Modzelewski. przeglad-socjalistyczny.pl. [dostęp 2019-04-30].
  5. Agnieszka Mrozik: Legendą być. lewica.pl, 16 września 2014. [dostęp 2018-01-18].
  6. a b Friszke 2010 ↓, s. 22.
  7. Modzelewski 2013 ↓, s. 16.
  8. Modzelewski 2013 ↓, s. 29.
  9. Modzelewski 2013 ↓, s. 81.
  10. Friszke 2010 ↓, s. 31.
  11. Modzelewski 2013 ↓, s. 100.
  12. Modzelewski 2013 ↓, s. 93.
  13. Modzelewski 2013 ↓, s. 94.
  14. Modzelewski 2013 ↓, s. 120.
  15. Modzelewski 2013 ↓, s. 127.
  16. Modzelewski 2013 ↓, s. 237.
  17. Palec Boży i czarna robota. tygodnik.onet.pl, 4 września 2005. [dostęp 2014-10-06].
  18. Modzelewski 2013 ↓, s. 328.
  19. Modzelewski 2013 ↓, s. 344.
  20. a b Modzelewski 2013 ↓, s. 382.
  21. Karol Modzelewski. pan.pl. [dostęp 2018-06-17].
  22. Skład. knh.pan.pl. [dostęp 2015-10-23].
  23. Skład Towarzystwa Naukowego Warszawskiego: (kadencja 2001–2003): Członkowie wybrani w 2001 roku. „Rocznik Towarzystwa Naukowego Warszawskiego”. nr 64, s. 45, 2001. [dostęp 2019-04-29]. 
  24. Karol Modzelewski. senat.pl. [dostęp 2017-03-29].
  25. Modzelewski 2013 ↓, s. 404.
  26. Profesor Modzelewski spoczął na Powązkach. tvn24.pl, 8 maja 2019. [dostęp 2019-05-08].
  27. Grzegorz Sroczyński: „Motywacja zabójcy? W więzieniach panuje kult publicznie dokonanej zemsty”. Prof. Karol Modzelewski o Polsce po śmierci Pawła Adamowicza. tokfm.pl, 20 stycznia 2019. [dostęp 2019-05-09].
  28. Donata Subbotko: Karol Modzelewski: Miałem dwie dusze. Byłem historykiem, ale jak trzeba było przyłożyć – to trzeba było. Przepraszam, że tak mówię po boksersku. wyborcza.pl, 4 maja 2019. [dostęp 2019-05-09].
  29. Maciej Stasiński: Żyjąc w kraju, gdzie Karol Modzelewski cieszy się uznaniem i szacunkiem, czułem się lepiej. Chciałbym żyć w kraju, który o nim nie zapomni. wyborcza.pl, 4 maja 2019. [dostęp 2019-05-09].
  30. Komunikat o nadaniu Orderu Odrodzenia Polski z dnia 11 listopada 1990 roku. „Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej”. nr 4, s. 60, 20 grudnia 1990. [dostęp 2017-10-11]. 
  31. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 marca 1998 r. o nadaniu orderów (M.P. z 1998 r. nr 16, poz. 250).
  32. Róża Thun i Karol Modzelewski odznaczeni Orderem Legii Honorowej. interia.pl, 21 czerwca 2016. [dostęp 2016-06-21].
  33. Karol Modzelewski. ukw.edu.pl, 17 marca 2010. [dostęp 2015-07-01].
  34. Seweryn Blumsztajn, Marcin Sendecki: Nike 2014 dla Karola Modzelewskiego. wyborcza.pl, 5 października 2014. [dostęp 2014-10-05].
  35. Karol Modzelewski laureatem nagrody im. Moczarskiego. wyborcza.pl, 21 listopada 2014. [dostęp 2014-12-01].
  36. Nagroda im. E. Wende dla Karola Modzelewskiego. rp.pl, 14 grudnia 2015. [dostęp 2019-04-29].
  37. Laureaci Medalu św. Jerzego 2016. tygodnikpowszechny.pl, 13 grudnia 2016. [dostęp 2017-12-26].
  38. Profesor Karol Modzelewski nowym honorowym obywatelem Sobótki. twojasobotka.eu, 17 lipca 2012. [dostęp 2014-03-14].
  39. Malwina Gadawa: Święto Wrocławia 2016. Honorowi Obywatele odebrali tytuły. gazetawroclawska.pl, 24 czerwca 2016. [dostęp 2016-07-12].
  40. Pogrzeb Karola Modzelewskiego na warszawskich Powązkach. onet.pl, 8 maja 2019. [dostęp 2019-05-09].
  41. Jacek Harłukowicz: Radni uhonorowali prof. Karola Modzelewskiego. Jego imię będzie nosić rondo na Pilczycach. wyborcza.pl, 4 lipca 2019. [dostęp 2019-07-05].
  42. Andrzej Werblan i Karol Modzelewski w niezwykłej rozmowie o PRL. polityka.pl, 16 maja 2017. [dostęp 2019-04-29].

Bibliografia | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Karol Modzelewski" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy