Kasztelania


Kasztelania w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Kasztelania, okręg grodowyjednostka administracyjna podziału terytorialnego średniego szczebla w średniowiecznej Polsce[1], wchodząca w skład danej ziemi lub prowincji. Ośrodkiem kasztelanii był kasztel (zamek, znaczący gród lub dwór obronny)[2]. W II połowie XIV–XV wieku, kasztelania została zastąpiona przez system powiatowy[1].

Spis treści

Historia | edytuj kod

W XII, XIII i początkach XIV wieku kasztelania stanowiła podstawową jednostkę administracyjną zastępującą dawne okręgi grodowe i opola[3]. Organizacyjny wzór kasztelanii prawdopodobnie zaczerpnięto z Czech, a w XII w. przeniesiono go z Polski na Pomorze. Liczba kasztelanii w Polsce za panowania Bolesława III Krzywoustego możliwe, że przekraczała 90. Na czele każdej z nich stał mianowany i odwoływany przez księcia dostojnik, zwany w źródłach datowanych na XII w. – komesem, a od początku XIII w. kasztelanem. Dysponował on z ramienia panującego delegowaną władzą sądową nad ludnością znajdującą się w pewnym okręgu województwa danej kasztelanii. Był też dowódcą miejscowego rycerstwa. Kasztelan miał 3 zastępców: wojskiego (tribunus), który pod nieobecność zwierzchnika kierował administracją kasztelanii i dowodził wojami, sędziego (iudex castri) i włodarza, który zajmował się poborem od ludności chłopskiej okręgu danin należnych monarchii z tytułu prawa książęcego. Część dochodów z tych danin i z opłat sądowych przypadała kasztelanom jako uposażenie związane ze sprawowanym urzędem.

 Osobny artykuł: Kasztelan.

Wśród historyków panuje przeświadczenie, że sieć kasztelanii utworzono w pierwszych dziesięcioleciach istnienia polskiej państwowości, prawdopodobnie organizując okręgi grodowe z istniejących wcześniej opoli. Rozwijający się w XIII w. immunitet, zwalniając ludność dóbr kościelnych i rycerskich od podległości prawu książęcemu i kaszteleńskiej jurysdykcji, prowadził do upadku kasztelanii. W 1. połowie XIV w. system zarządu oparty na kasztelanii ustąpił ostatecznie miejsca administracji starościńskiej, a kasztelanowie przekształcili się w urzędników ziemskich[4].

Siedzibą kasztelanii i kasztelanów najczęściej były grody, zamki warowne lub nieduże twierdze[5], nazywane też kasztelami[6]. Pełniły one funkcję reprezentacyjną, mieszkalną i obronną[7], zwykle były usytuowane w miejscach mających strategiczne znaczenie[potrzebny przypis].

 Osobny artykuł: Kasztel (budynek).

Rodzaje kasztelanii | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b kasztelania, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2021-04-07] .
  2. Kasztelania w Białej - Urząd Miejski w Białej, biala.gmina.pl [dostęp 2021-04-07] .
  3. opole łac. vicina jednostka administracyjna, i sądownicza (od XIII. w., prawo książęce), później kasztelania; w obrębie opola wszyscy są sąsiadami, opole poświadcza stan prawny ziemi; odpowiadało solidarnie za zbrodnie popełniane w jego obrębie; obowiązane było do «śladu», tj. do pościgu za zbrodniarzem [w:] Jacek S. Matuszewski. Vicinia id est. poszukiwania alternatywnej koncepcji staropolskiego opola. 1991. s. 223.
  4. Kasztelania, okręg grodowy, sztetl.org.pl [dostęp 2021-04-07] .
  5. kasztel - definicja, synonimy, przykłady użycia, sjp.pwn.pl [dostęp 2021-04-07]  (pol.).
  6. Co, KASZTEL co to znaczy, Co znaczy [dostęp 2021-04-07]  (pol.).
  7. Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach, Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach [dostęp 2021-04-07]  (pol.).
  8. Senat I RP - Wielka Genealogia Minakowskiego - M.J. Minakowski, Sejm-Wielki.pl [dostęp 2021-04-07] .

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Kasztelania" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy