Kościół św. Józefa i klasztor Jezuitów w Witebsku


Na mapach: 55°11′34,9″N 30°12′25,1″E/55,193028 30,206972

Kościół św. Józefa i klasztor Jezuitów w Witebsku w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Kościół św. Józefa i klasztor Jezuitów w Witebsku – nieistniejący kościół i klasztor Jezuitów w Witebsku. Znajdował się na terenie Zamku Dolnego, na lewym brzegu rzeki Wićby. Leżał przy skrzyżowaniu ulic Wielkiej i Zamkowej (ob. Lenina i Frunzego), gdzie obecnie znajduje się plac Wolności pełniący rolę parkingu. Zachowały się fundamenty budynku.

Spis treści

Historia | edytuj kod

Środki na utworzenie placówki Jezuitów przeznaczył wojewoda smoleński Aleksander Korwin Gosiewski, który 26 sierpnia 1637 r. przeznaczył im znaczne dobra ziemskie[1]. Jezuici przyjechali do Witebska w 1637 roku i początkowo pracowali w kościele farnym. W latach 1643–1644 superior Wojciech Dębiński zbudował drewniany kościół św. Józefa. Jezuicki kompleks klasztorny szybko stał się znacznym ośrodkiem oświatowym, działała przy nim szkoła dla dzieci zubożałej szlachty, drukarnia i teatr. Przed połową XVII w. jezuici władali wschodnią częścią Dolnego Zamku, oblaną dopływami Dźwiny i otoczoną drewnianymi fortyfikacjami. Zajmowała ona ponad 2 hektary (nieregularny czworobok ok. 100 × 210 m), pomiędzy Mostem Rynkowym (zwanym później Miejskim, Jezuickim, a w XIX wieku „Krasnym”) od północy, a Mostem Zadunawskim od wschodu[1]. Wzniesiono osobny budynek szkoły (1648) i szpital (1652). Po trwającej 100 dni heroicznej obronie, jesienią 1654 r. miasto na 13 lat trafiło pod okupację moskiewską[1]. Wraz z obrońcami twierdzy jezuici trafili do niewoli w Kazaniu, a w opuszczonych budynkach otwarto monaster św. Aleksego. Po powrocie Witebska w granice Rzeczypospolitej. Rezydencja witebska została wskrzeszona w 1668 roku, a w 1682 roku podniesiona została do rangi kolegium. W 1668 roku Jezuici założyli teatr. W 1676 roku powstała bursa, w 1679 roku zbudowano szkołę, w 1682 roku młyn[1]. W 1682 roku otworzono kolegium, które prowadziło kursy filozofii i teologii moralnej[2]. W 1697 roku zbudowano aptekę. Najhojniejszym dobrodziejem kolegium był w tych czasach podkomorzy witebski Adam Franciszek Kisiel, który z kościoła św. Józefa uczynił rodzinne mauzoleum oraz ośrodek kultu bł. Jozafata[1].

Murowany kościół i kolegium | edytuj kod

W wigilię Zielonych Świąt w 1691 r. rektor Walenty Hermanowski położył kamień węgielny pod piętrowego kolegium. W 1700 r. kolegium gościło króla Augusta II Mocnego.

Podczas wojny północnej, w dniu 28 września 1708 r. kolegium podzieliło los całego miasta ukaranego przez cara Piotra I. Kozacko-kałmucki oddział jazdy spalił Witebsk, „całe zamki y miasto, ratusz y kramy, Wzhorie, Zaruczewie y Zadunawie, cztery kościoły y cerkwi dwanaście”[1]. Wszystkie drewniane budowle, łącznie z kościołem św. Józefa spłonęły, a także dachy nieukończonego kolegium[1][3].

Darowizny pozwoliły w 1714 r. ukończyć kolegium. W 1716 roku ze środków kasztelana witebskiego Marcjana Michała Ogińskiego i miejscowej szlachty rozpoczęto budowę murowanego kościoła. Początkowo dość długo zakładano fundamenty, a właściwe prace budowlane przeprowadzono w latach 1721–1731 roku. W 1732 roku wewnątrz nowego kościoła pojawiły się trzy ołtarze[1]. Pracami kierował włoski architekt K. Anglianini, autor ołtarza świątyni i wykładowca teorii architektury w kolegium[4]. W dniu 5 sierpnia 1731 roku sufragan wileński Jerzy Ancuta konsekrował kościół. Od 1737 r., na fundamentach założonych jeszcze w 1691 r., zbudowano drugie skrzydło kolegium. Murowane budynki kolegium zbudowano w latach 1691–1714 i 1737-1755. W XVIII wieku kościół św. Józefa usytuowany obok witebskiego dworu Ogińskich, spełniał funkcję ich głównego mauzoleum. W 1751 r. w rodzinnej krypcie spoczął wojewoda Marcjan Ogiński, uważany za głównego fundatora.

Znacznie ucierpiały podczas pożaru w 1757 i 1762 roku[2]. Okres odbudowy kościoła zamykał się w latach 1763–1767, prowadząc jednocześnie budowę zachodniego skrzydła kolegium[1]. W pracach projektowych brał udział Jan Krzysztof Glaubitz, ponieważ w październiku 1760 r. w rachunkach pojawił się zapis o wypłatę „P. Glaubiczowi architektowi[1].

Odnawianie kolegium trwało do 1799 roku, przez co nabrało ono cech stylu przejściowego od baroku do klasycyzmu. W latach 1799–1800 zbudowano nowy gmach szkolny z dochodów klasztornej apteki. Był to tak zwany „Dom z kopułą” i miał on już cechy stylu klasycystycznego.

W 1820 roku władze rosyjskie zlikwidowały zakon jezuitów. W latach 1822–1839 budynek zajmowali bazylianie. Po Powstaniu listopadowym, w 1832 roku zamknięto szkołę, w której prowadzono zajęcia w języku polskim.

Adaptacja kościoła na cerkiew | edytuj kod

Po synodzie połockim, likwidującym unię na Białorusi, władze przekazały cały kompleks Patriarchatowi Moskiewskiemu. Kościół został przebudowany w styli klasycystycznym i poświęcony jako sobór św. Mikołaja (nowym patronem został patron ówczesnego rosyjskiego cara). Pojawił się projekt przebudowy zwieńczeń wież i centralnej kopuły na półkoliste, a wieżę zegarową miał wieńczyć szpic w stylu empire. Projektu jednak nie zrealizowano. Roboty prowadzone w latach 1842–1843 polegały m.in. na usunięciu barokowych szczytów fasady i transeptu i budowie w ich miejscu trójkątnych frontonów[1]. Przetrwała jednak barokowa kopuła. Opróżniono krypty, wyrzucając z nich zmumifikowane ciała fundatorów i zakonników[1].

W roku 1867 do Witebska przyjechał architekt Mikołaj Czagin, który wykonał nowy projekt przebudowy i wkrótce rozpoczęto prace trwające do 1872 roku[1]. Podczas przebudowy kompleksu rozebrano wieżę kolegium, a wieże kościoła przebudowano w stylu średniowiecznej architektury moskiewskiej. Przebudowy znacznie zmieniły autentyczny wygląd budynku, jednak jego znaczenie w organizacji przestrzeni i sylwetce panoramy centrum miasta pozostało istotne. Razem z kompleksem klasztoru bernardynów, kolegium jezuitów stwarzało wrażenie lustrzanej symetrii Rynku i placu soborowego jako jednego zespołu architektonicznego.

Jednak w 1956 roku (według innych źródeł w 1957[2]) bolszewicy zniszczyli oba klasztorne kompleksy w celu „uporządkowania i rekonstrukcji” centrum miasta[5].

Obecnie władze miasta zamierzają odbudować dawny kompleks klasztorny jezuitów w wyglądzie po przekazaniu go Patriarchatowi Moskiewskiemu. Planowane jest odbudowanie świątyni, nie w jej początkowym, barokowym wyglądzie, lecz z późniejszymi „murawjowskimi” przebudowami fasady głównej i wież (z dodanymi cebulastymi kopułami).

Architektura | edytuj kod

Kościół był pomnikiem architektury późnego baroku. Była to 2-wieżowa, trójnawowa bazylika z półkolistą apsydą i bocznymi zakrystiami.

Galeria | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d e f g h i j k l m Wojciech Boberski, Architektura kościoła i kolegium jezuitów w Witebsku, Roczniki Humanistyczne, Tom L, zeszyt 4, 2002.
  2. a b c WaleryW. Pozdniakow WaleryW., Віцебскі езуіцкі калегіум [w:] Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т., Mińsk 2005, s. 454 .???
  3. TamaraT. Gabruś TamaraT., Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока, Mińsk: Ураджай, 2001, s. 167 .
  4. AnatolA. Kulagin AnatolA., Каталіцкія храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік, Mińsk: БелЭн, 2001, s. 171 .
  5. TamaraT. Gabruś TamaraT., Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока, Mińsk: Ураджай, 2001, s. 168 .

Bibliografia | edytuj kod

  • Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі – Кадэнцыя. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005, s. 684.
  • Габрусь Т. Мураваныя харалы: Сакральная архітэктура беларускага барока. Мн.: Ураджай, 2001, s. 287.
  • Кулагін А. М. Каталіцкія храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік / А. М. Кулагін; маст. І. І. Бокі. – 2-ie wyd. Мн.: БелЭн, 2001, s. 216.
  • Кулагін А. Праваслаўныя храмы на Беларусі: Энцыкл. даведнік. – 2-ie wyd. Мн.: БелЭн, 2001, s. 328.
  • Kościół św. Józefa i klasztor Jezuitów w Witebsku na stronie internetowej radzima.org
  • Wojciech Boberski, Architektura kościoła i kolegium jezuitów w Witebsku, Roczniki Humanistyczne, Tom L, zeszyt 4, 2002
Na podstawie artykułu: "Kościół św. Józefa i klasztor Jezuitów w Witebsku" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy