Kościoły i inne związki wyznaniowe w Polsce


Kościoły i inne związki wyznaniowe w Polsce w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Kościoły i inne związki wyznaniowe w Polscewspólnoty religijne istniejące na terenie Rzeczypospolitej Polskiej. Na początku XXI wieku działają one na mocy przepisów Konstytucji RP o wolności sumienia i religii (m.in. art. 25 i 53) oraz ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania z 17 maja 1989 roku[1].

Spis treści

Sytuacja przed 1989 r. | edytuj kod

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w II Rzeczypospolitej siedem wyznań zostało uznanych prawnie. Były to:

  1. Kościół katolickiKonkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską
  2. Żydowski Związek Wyznaniowy– rozporządzenie Ministra WRiOP z dnia 5 kwietnia 1928 roku[2].
  3. Wschodni Kościół Staroobrzędowy – uznany rozporządzeniem Prezydenta z dnia 22 marca 1928 roku[3].
  4. Muzułmański Związek Religijny – ustawa z dnia 21 kwietnia 1936 roku[3]
  5. Karaimski Związek Religijny – ustawa z dnia 21 kwietnia 1936 roku[3]
  6. Kościół Ewangelicko-Augsburski – działał w oparciu o dekret Prezydenta z dnia 25 listopada 1936 roku[4].
  7. Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny – podstawą prawną był dekret Prezydenta RP z dnia 18 listopada 1938 roku[5].

Przed II wojną światową, podczas spisu ludności w roku 1931 w RP największe grupy wyznaniowe stanowili wyznawcy 5 wyznań: katolicy obrządku łacińskiego (64,8%), prawosławni (11,8%), grekokatolicy (10,4%), wyznawcy judaizmu (9,8%) i protestanci (2,6%) – łącznie ponad 99% ludności. Zmiany jakie zaszły po II wojnie światowej spowodowały, że Polska stała się państwem w znacznej mierze jednorodnym pod względem wyznaniowym, w którym od 86,7 do 95,5% ludności stanowią katolicy (udział procentowy jest zależny od przyjętych metod badawczych). Wpływ na ten stan miało kilka wydarzeń historycznych: utrata Kresów Wschodnich zamieszkanych w znacznej mierze przez ludność prawosławną, ucieczki i wysiedlenia protestantów z Ziem Zachodnich i Północnych, wymordowanie przez Niemców prawie całej ludności żydowskiej wyznającej judaizm, emigracja do Niemiec dalszych grup ludności głównie protestanckiej z Ziem Zachodnich i Północnych w wyniku represji państwowych oraz emigracja po marcu 1968 roku ocalałej podczas II wojny światowej ludności żydowskiej[6].

Wkrótce po II wojnie światowej zarejestrowano 4 związki wyznaniowe:

  1. Kościół Metodystów – 5 września 1945
  2. Polski Kościół Katolicko-Narodowy – 1 lutego 1946
  3. Unia Zborów Adwentystów Dnia Siódmego – 26 kwietnia 1946
  4. Polski Kościół Ewangelicznych Chrześcijan Baptystów – 5 maja 1946.

Rejestracja tych czterech wyznań była wynikiem legalnego działania wymienionych Kościołów w warunkach okupacji hitlerowskiej[7].

Następnie zarejestrowano:

  1. Polski Kościół Starokatolicki – 5 września 1947 (zdelegalizowany w roku 1965)
  2. Kościół Starokatolicki Mariawitów w RP – 5 września 1947 (potwierdzenie 31 października 1967)

Kolejne o rejestrację przeprowadzano dopiero po zmianach politycznych jakie nastąpiły w październiku 1956 roku.

Na podstawie Dekretu o stosunku państwa do Kościoła katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej z 9 lutego 1953 zastąpionego dekretem z 31 grudnia 1956 określono warunki obsadzania stanowisk duchownych. Zgodnie z art. 9 ustawy przepisy tego dekretu zastosowano również do innych Kościołów i związków wyznaniowych[8]. W rezultacie rejestracja wyznania oznaczała poddanie się związków wyznaniowych nadzorowi władz, co skutkowało uzależnieniem składanych nominacji obsadzania stanowisk duchownych od zgody organów państwowych, a także zgodę na akceptowanie składania ślubowania przez duchownych na wierność ateistycznej władzy przed objęciem stanowiska. Od 1953 roku duchowni zarejestrowanych związków wyznaniowych składali ślubowanie o treści: „Ślubuję uroczyście dochować wierności Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, przestrzegać jej porządku prawnego i nie przedsiębrać niczego, co mogłoby zagrażać dobru Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”[9].

W 1987 roku w Polsce Ludowej działało 36 zarejestrowanych związków wyznaniowych o zasięgu ogólnokrajowym[a] oraz 4 o zasięgu lokalnym[b]. Jedynym niezarejestrowanym związkiem o zasięgu ogólnokrajowym byli Świadkowie Jehowy[10].

Rejestracja związków wyznaniowych od roku 1989 | edytuj kod

Na podstawie art. 37 ustawy z dnia 17 maja 1989 roku o gwarancjach wolności sumienia i wyznania prawną rejestracją związków wyznaniowych na terenie RP zajmuje się minister właściwy do spraw wyznań religijnych (obecnie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji), prowadzący rejestr kościołów i innych związków wyznaniowych[11] oraz wykaz Kościołów i innych związków wyznaniowych działających na podstawie odrębnych ustaw. Wspomniana rejestracja nie jest jednak konieczna, jeśli chodzi o swobodę odbywania praktyk religijnych. Obowiązujące prawo każdemu bowiem zapewnia wolność wyznania, głoszenia i sprawowania kultu religijnego (bez różnicy, czy wyznanie jest formalnie zarejestrowane, czy też nie).

Z chwilą wpisu do rejestru kościół lub inny związek wyznaniowy uzyskuje jednak, jako całość, osobowość prawną oraz korzysta ze wszystkich uprawnień i podlega obowiązkom określonym w ustawach[12].

Prawo do złożenia wniosku o wpis do rejestru przysługuje 100 obywatelom polskim posiadającym pełną zdolność do czynności prawnych, którzy składają listę zawierającą ich notarialnie poświadczone podpisy[13]. Wniosek powinien zawierać m.in. statut związku wyznaniowego[14].

Podstawowa statystyka religii w Polsce na początku XXI wieku | edytuj kod

Dane GUS na koniec 2011 roku[c][d][15]:

  1. katolicyzm – 86,9% (gł. Kościół rzymskokatolicki – 86,7%, Kościół greckokatolicki – 0,14%, starokatolicyzm – 0,12%)
  2. prawosławie – 1,31% (gł. Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny – 1,31%)
  3. protestantyzm – 0,38% (gł. luteranie i ewangelicy reformowani – 0,18%, zielonoświątkowcy – 0,09%, pozostali ewangelikalni chrześcijanie – 0,07%, adwentyści i inne grupy – 0,04%)
  4. Świadkowie Jehowy – 0,34%
  5. buddyzm – ok. 0,04%
  6. islam – 0,013%
  7. rodzimowierstwo – ok. 0,01%
  8. judaizm – 0,004%

Zgodnie z wynikiem badań Instytutu Gallupa z 2014 roku Polska należy do najbardziej religijnych krajów w Europie. W wyznaniach mniejszościowych w zasadzie nie występuje znaczący wzrost liczby członków. Jednak same kryteria członkostwa w Kościele katolickim czy w Polskim Autokefalicznym Kościele Prawosławnym są wyraźnie niewyśrubowane[e]. Wynika stąd, że formalna liczba wyznawców katolicyzmu w żadnym stopniu nie odzwierciedla rzeczywistej aktywności religijnej jego członków ani tym bardziej nie świadczy o internalizacji podstawowych zasad doktrynalnych i moralnych wśród członków tego wyznania. Nastąpił natomiast wyraźny wzrost w grupie osób szeroko rozumianych jako bezwyznaniowe[16].

Wspólnoty religijne w Polsce po 1997 r. | edytuj kod

W Polsce 15 Kościołów i innych związków wyznaniowych działa na podstawie odrębnych ustaw. Są to: Kościół katolicki[f], Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny[g], Kościół Ewangelicko-Augsburski w Rzeczypospolitej Polskiej[h], Kościół Ewangelicko-Reformowany w Rzeczypospolitej Polskiej[i], Kościół Ewangelicko-Metodystyczny w Rzeczypospolitej Polskiej[j], Kościół Polskokatolicki w Rzeczypospolitej Polskiej[k], Kościół Adwentystów Dnia Siódmego w Rzeczypospolitej Polskiej[l], Kościół Chrześcijan Baptystów w Rzeczypospolitej Polskiej[m], Kościół Starokatolicki Mariawitów w Rzeczypospolitej Polskiej[n], Kościół Katolicki Mariawitów w Rzeczypospolitej Polskiej[o], Kościół Zielonoświątkowy w Rzeczypospolitej Polskiej[p], Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej[q], Wschodni Kościół Staroobrzędowy[r], Muzułmański Związek Religijny w Rzeczypospolitej Polskiej[s] oraz Karaimski Związek Religijny w Rzeczypospolitej Polskiej[t][17].

Na koniec 2014 roku baza Głównego Urzędu Statystycznego obejmowała dane dotyczące 196 kościołów i wyznań[18]. Wykaz Kościołów i innych związków wyznaniowych działających na podstawie odrębnych ustaw lub wpisanych do rejestru MSWiA:

Kościoły i inne związki wyznaniowe liczące co najmniej 10 000 wiernych | edytuj kod

Kościoły i inne związki wyznaniowe liczące od 1000 do 10000 wiernych | edytuj kod

Kościoły i inne związki wyznaniowe liczące do 1000 wiernych | edytuj kod

Kościoły i inne związki wyznaniowe, co do których brak jest niektórych istotnych danych | edytuj kod

Ta część listy zawiera nowo powstałe związki wyznaniowe lub o niepełnych bądź niepotwierdzonych danych.

Krajowe organizacje międzykościelne | edytuj kod

Związki wyznaniowe już nieistniejące | edytuj kod

Raport Głównego Urzędu Statystycznego pt. Wyznania religijne, stowarzyszenia narodowościowe i etniczne w Polsce 2012-2014 wymienia 18 wyznań, „które zaprzestały działalności, uległy rozwiązaniu bądź przyłączyły się do innych wspólnot”[18]. Są to między innymi:

Badania dotyczące przekonań religijnych | edytuj kod

Według sondażu Eurobarometru z 2010 roku odpowiedzi mieszkańców Polski na pytania w sprawie wiary były następujące[35]:

  • 79% – „Wierzę w istnienie Boga”
  • 14% – „Wierzę w istnienie pewnego rodzaju ducha lub siły życiowej”
  •   5% – „Nie wierzę w żaden rodzaj ducha, Boga lub siły życiowej”
  •   2% – „Nie wiem”.

Tylko trzy kraje europejskie mają większy odsetek wierzących w Boga: Malta 94%, Rumunia 92% i Cypr 88%, przy średniej europejskiej 51%[36].

W 2018 r. opublikowano badanie przeprowadzone przez Pew Research Centre, w którym Polska okazała się krajem z największą na świecie różnicą w religijności (definiowaną jako znaczenie religii w życiu) między grupą wiekową 18-39 a 40 i więcej. Różnica ta wynosi 23 punkty procentowe. Jest ona jeszcze większa (29 p.p.), jeśli chodzi o uczestnictwo w nabożeństwach religijnych – 26% dorosłych poniżej 40 r.ż. deklaruje cotygodniowe uczestnictwo w nabożeństwach, w porównaniu do 55% osób w wieku 40 lat i powyżej[37].

Uwagi | edytuj kod

  1. Były to: Kościół Rzymskokatolicki, Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny, Kościół Ewangelicko-Augsburski w PRL, Kościół Ewangelicko-Reformowany w PRL, Kościół Polskokatolicki w PRL, Kościół Metodystyczny w PRL, Kościół Starokatolicki Mariawitów w PRL, Polski Kościół Chrześcijan Baptystów, Zjednoczony Kościół Ewangeliczny w PRL, Kościół Katolicki Mariawitów w PRL, Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, Kościół Jezusa Chrystusa Świętych Dni Ostatnich, Zrzeszenie Wolnych Badaczy Pisma Świętego, Kościół Wolnych Chrześcijan, Kościół Chrystusowy, Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego w Polsce, Stowarzyszenie Badaczy Pisma Świętego, Wschodni Kościół Staroobrzędowy, Stolica Apostolska w Jezusie Chrystusie, Protestancka Wspólnota Regionu Bieszczadzkiego, Świecki Ruch Misyjny „Epifania”, Jednota Braci Polskich, Nowoapostolski Kościół w Polsce, Stowarzyszenie Zborów Chrześcijan w PRL, Karaimski Związek Religijny, Muzułmański Związek Religijny w PRL, Związek Religijny Wyznania Mojżeszowego, Związek Buddystów Zen „Sangha” w Polsce, Stowarzyszenie Buddyjskie Zen „Czogie” w Polsce, Stowarzyszenie Buddyjskie Karma Kagyu w Polsce, Wspólnota Religijna – Lektorium Rosicrucianum – Filia międzynarodowej Szkoły Złotego Różokrzyża, Brahma Kumaris Raja Yoga, Związek Adżapa Jogi, Związek Badaczy Biblii w Polsce, Chrześcijańska Wspólnota Zielonoświątkowa oraz Stowarzyszenie Buddyjskie Kandzeon.
  2. Stolica Boża i Barankowa, Zbór Panmonistyczny, Uczniowie Chrystusa i Ewangeliczne Stowarzyszenie Modlitwy.
  3. GUS nie zbiera samodzielnie danych statystycznych na temat liczby członków wyznań religijnych w Polsce. Dane te są co roku dostarczane przez związki wyznaniowe w postaci dobrowolnej ankiety wyznaniowej.
  4. Udział procentowy wyliczony w stosunku do liczby ludności na koniec 2011 roku – 38 538 447 osób, przeliczonej przez GUS na podstawie wyników Narodowego Spisu Powszechnego 2011 Główny Urząd Statystyczny: Ludność – bilans opracowany w oparciu o wyniki NSP 2011: 31.12.2011 r. 2012-10-08. [dostęp 2012-10-25].
  5. Za kryterium przynależności do Kościoła katolickiego czy Kościoła prawosławnego uznaje się chrzest, który w polskich warunkach dokonywany jest na niemowlętach. Równocześnie osoby zamierzające wystąpić z Kościoła katolickiego natrafiają na liczne trudności formalne ze strony właściwych duchownych tego Kościoła.
  6. Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. (Dz.U. z 2019 r. poz. 1347)
  7. Ustawa z dnia 4 lipca 1991 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 1726).
  8. Ustawa z dnia 13 maja 1994 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 43).
  9. Ustawa z dnia 13 maja 1994 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 483).
  10. Ustawa z dnia 30 czerwca 1995 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 1712).
  11. Ustawa z dnia 30 czerwca 1995 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 1599).
  12. Ustawa z dnia 30 czerwca 1995 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 1889).
  13. Ustawa z dnia 30 czerwca 1995 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 169).
  14. Ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 14).
  15. Ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 44).
  16. Ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 13).
  17. Ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 1798).
  18. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 marca 1928 r. (Dz.U. z 1928 r. nr 38, poz. 363)
  19. Ustawa z dnia 21 kwietnia 1936 r. (Dz.U. z 1936 r. nr 30, poz. 240)
  20. Ustawa z dnia 21 kwietnia 1936 r. (Dz.U. z 1936 r. nr 30, poz. 241)

Przypisy | edytuj kod

  1. Dz.U. z 2017 r. poz. 1153
  2. Wysoczański 1969 ↓, s. 76–77.
  3. a b c Wysoczański 1969 ↓, s. 77.
  4. Wysoczański 1969 ↓, s. 77–78.
  5. Wysoczański 1969 ↓, s. 78.
  6. Encyklopedia PWN: Polska. Kościoły i związki wyznaniowe. encyklopedia.pwn.pl. [dostęp 2015-09-13].
  7. Małgorzata Winiarczyk-Kossakowska. Uznanie administracyjne związków religijnych. Przyczynek do historii stosunków wyznaniowych w Polsce 1945–1949. „Przegląd Religioznawczy”. 2/252, s. 73–77, 2014. Polskie Towarzystwo Religioznawcze. ISSN 1230-4379
  8. Dz.U. z 1957 r. nr 001, poz. 6
  9. Roman Rakoczy: Ustawa o stosunku państwa do Kościoła katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz. Warszawa: Wolters Kluwer business, 2008, s. 402. ISBN 978-83-7601-014-4.
  10. Stefan Borkiewicz. Związki Wyznaniowe – doktryna i praktyka. „Radomir”, s. 19, 20, 1987/2 (nr 8). 
  11. Art. 30 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dz.U. z 2017 r. poz. 1153).
  12. Art. 34 ust. 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dz.U. z 2017 r. poz. 1153).
  13. Art. 31 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dz.U. z 2017 r. poz. 1153).
  14. Art. 32 ust.1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dz.U. z 2017 r. poz. 1153).
  15. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as at au av aw ax ay az ba bb bc bd be bf bg bh bi bj bk bl bm bn bo bp bq br bs bt bu bv bw bx by bz ca cb cc cd ce cf cg ch ci cj ck cl cm Departament Badań Społecznych i Warunków Życia GUS: Wyznania Religijne – Stowarzyszenia Narodowościowe i Etniczne w Polsce 2009-2011. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-03-28. ISBN 978-83-7027-519-8.
  16. Paweł Borecki: Zakaz dyskryminacji ze względu na wyznanie lub światopogląd w prawie polskim. Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego, 2015, s. 6, 7.
  17. MAiC: Wykaz kościołów i związków wyznaniowych działających na podstawie odrębnych ustaw. mac.gov.pl. [dostęp 2015-09-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016–03–04)].
  18. a b c Paweł Ciecieląg, Grzegorz Gudaszewski, Mikołaj Haponiuk, Wojciech Sadłoń, Karol Sobiestiański, Wioletta Zwalińska: Wyznania religijne. Stowarzyszenia narodowościowe i etniczne w Polsce 2012-2014. Warszawa: GUS, 2016, s. 12. ISBN 978-83-7027-612-6.
  19. a b c d e f g h i Dominik Rozkrut i in.: Mały Rocznik Statystyczny Polski 2018. Warszawa: GUS, 2018-07-16, s. 114. ISSN 1640-3630.
  20. PiotrP. Siwicki PiotrP., Grekokatolicy i prawosławni w Polsce w świetle wyników spisu powszechnego z 2011 r., Ekumenizm.pl, 26 lipca 2013 [dostęp 2018-12-18]  (pol.).
  21. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an Dominik Rozkrut i in.: Rocznik statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2017. T. LXXVII. Warszawa: GUS, 2016, s. 194, 195. ISSN 1506-0632.
  22. episkopat.pl: Rada Biskupów Diecezjalnych. [dostęp 2013-12-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016–05–02)].
  23. a b c d e f Mariusz Chmielewski, Grzegorz Gudaszewski, Andrzej Jakubowski, Departament Badań Demograficznych GUS: Wyznania religijne, stowarzyszenia narodowościowe i etniczne w Polsce 2006-2008. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010.
  24. a b c d Janusz Witkowski, Halina Dmochowska i in.. Rocznik statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej 2014. . LXXIV, s. 193–194, 2014. Warszawa: GUS. ISSN 1506-0632
  25. O nas – Zbory Boże Chrześcijan Dnia Siódmego. Zbory Boże. [dostęp 2017-07-20].
  26. a b GUS 2016 ↓, s. 125.
  27. Leszek Jańczuk. Branhamizm w Polsce. „Studia Theologica Pentecostalia”, 3/2015. 
  28. Ruch Nowego Życia. stat.gov.pl. [dostęp 2018-06-07].
  29. GUS 2016 ↓, s. 169.
  30. Paweł Ciecieląg, dr Mikołaj Haponiuk, Olga Lewandowska, Małgorzata Krzysztofik: Wyznania religijne. Stowarzyszenia narodowościowe i etniczne w Polsce 2009-2011. Warszawa: GUS, 2013, s. 181. ISBN 978-83-7027-519-8.
  31. „Śląsk Opolski”, tom 5, s. 19, Instytut Śląski w Opolu, 1995.
  32. Paweł Ciecieląg, dr Mikołaj Haponiuk, Olga Lewandowska, Małgorzata Krzysztofik: Wyznania religijne. Stowarzyszenia narodowościowe i etniczne w Polsce 2009-2011. Warszawa: GUS, 2013, s. 152. ISBN 978-83-7027-519-8.
  33. Reportaż o życiu w sekcie „Niebo”. Gazeta Wyborcza, 27.03.1997. [dostęp 2017-07-20].
  34. Marek Kozubal: Kościół głosicieli świętej mamony (pol.). rp.pl. [dostęp 2010-09-21].
  35. Biotechnology Report (ang.). Eurobarometr (s. 204, 381). [dostęp 2017-12-04].
  36. Biotechnology Report (ang.). Eurobarometr (s. 203–204, 381). [dostęp 2017-12-04].
  37. THE AGE GAP IN RELIGION AROUND THE WORLD: Young adults around the world are less religious by several measures (ang.). Pew, 2018-06-18. [dostęp 2018-07-21].

Bibliografia | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Kościoły i inne związki wyznaniowe w Polsce" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy