Kościoły i inne związki wyznaniowe w Polsce


Kościoły i inne związki wyznaniowe w Polsce w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Kościoły i inne związki wyznaniowe w Polscewspólnoty religijne istniejące na terenie Rzeczypospolitej Polskiej. Na początku XXI wieku działają one na mocy przepisów Konstytucji RP o wolności sumienia i religii (m.in. art. 25 i 53) oraz ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania z 17 maja 1989 roku[1].

Spis treści

Sytuacja przed 1989 r. | edytuj kod

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w II Rzeczypospolitej siedem wyznań zostało uznanych prawnie. Były to:

  1. Kościół katolickiKonkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską
  2. Żydowski Związek Wyznaniowy– rozporządzenie Ministra WRiOP z dnia 5 kwietnia 1928 roku[2].
  3. Wschodni Kościół Staroobrzędowy – uznany rozporządzeniem Prezydenta z dnia 22 marca 1928 roku[3].
  4. Muzułmański Związek Religijny – ustawa z dnia 21 kwietnia 1936 roku[3]
  5. Karaimski Związek Religijny – ustawa z dnia 21 kwietnia 1936 roku[3]
  6. Kościół Ewangelicko-Augsburski – działał w oparciu o dekret Prezydenta z dnia 25 listopada 1936 roku[4].
  7. Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny – podstawą prawną był dekret Prezydenta RP z dnia 18 listopada 1938 roku[5].

Przed II wojną światową, podczas spisu ludności w roku 1931 w RP największe grupy wyznaniowe stanowili wyznawcy 5 wyznań: katolicy obrządku łacińskiego (64,8%), prawosławni (11,8%), grekokatolicy (10,4%), wyznawcy judaizmu (9,8%) i protestanci (2,6%) – łącznie ponad 99% ludności. Zmiany, jakie zaszły po II wojnie światowej spowodowały, że Polska stała się państwem w znacznej mierze jednorodnym pod względem wyznaniowym, w którym od 86,7 do 95,5% ludności stanowią katolicy (udział procentowy jest zależny od przyjętych metod badawczych). Wpływ na ten stan miało kilka wydarzeń historycznych: utrata Kresów Wschodnich zamieszkanych w znacznej mierze przez ludność prawosławną, ucieczki i wysiedlenia protestantów z Ziem Zachodnich i Północnych, wymordowanie przez Niemców prawie całej ludności żydowskiej wyznającej judaizm, emigracja do Niemiec dalszych grup ludności głównie protestanckiej z Ziem Zachodnich i Północnych w wyniku represji państwowych oraz emigracja po marcu 1968 roku ocalałej podczas II wojny światowej ludności żydowskiej[6].

Wkrótce po II wojnie światowej zarejestrowano 4 związki wyznaniowe:

  1. Kościół Metodystów – 5 września 1945
  2. Polski Kościół Katolicko-Narodowy – 1 lutego 1946
  3. Unia Zborów Adwentystów Dnia Siódmego – 26 kwietnia 1946
  4. Polski Kościół Ewangelicznych Chrześcijan Baptystów – 5 maja 1946.

Rejestracja tych czterech wyznań była wynikiem legalnego działania wymienionych Kościołów w warunkach okupacji hitlerowskiej[7].

Następnie zarejestrowano:

  1. Polski Kościół Starokatolicki – 5 września 1947 (zdelegalizowany w roku 1965)
  2. Kościół Starokatolicki Mariawitów w RP – 5 września 1947 (potwierdzenie 31 października 1967)

Kolejne o rejestrację przeprowadzano dopiero po zmianach politycznych jakie nastąpiły w październiku 1956 roku.

Na podstawie Dekretu o stosunku państwa do Kościoła katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej z 9 lutego 1953 zastąpionego dekretem z 31 grudnia 1956 określono warunki obsadzania stanowisk duchownych. Zgodnie z art. 9 ustawy przepisy tego dekretu zastosowano również do innych Kościołów i związków wyznaniowych[8]. W rezultacie rejestracja wyznania oznaczała poddanie się związków wyznaniowych nadzorowi władz, co skutkowało uzależnieniem składanych nominacji obsadzania stanowisk duchownych od zgody organów państwowych, a także zgodę na akceptowanie składania ślubowania przez duchownych na wierność ateistycznej władzy przed objęciem stanowiska. Od 1953 roku duchowni zarejestrowanych związków wyznaniowych składali ślubowanie o treści: „Ślubuję uroczyście dochować wierności Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, przestrzegać jej porządku prawnego i nie przedsiębrać niczego, co mogłoby zagrażać dobru Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”[9].

W 1987 roku w Polsce Ludowej działało 36 zarejestrowanych związków wyznaniowych o zasięgu ogólnokrajowym[a] oraz 4 o zasięgu lokalnym[b]. Jedynym niezarejestrowanym związkiem o zasięgu ogólnokrajowym byli Świadkowie Jehowy[10].

Rejestracja związków wyznaniowych od roku 1989 | edytuj kod

Na podstawie art. 37 ustawy z dnia 17 maja 1989 roku o gwarancjach wolności sumienia i wyznania prawną rejestracją związków wyznaniowych na terenie RP zajmuje się minister właściwy do spraw wyznań religijnych (obecnie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji), prowadzący rejestr kościołów i innych związków wyznaniowych[11] oraz wykaz Kościołów i innych związków wyznaniowych działających na podstawie odrębnych ustaw. Wspomniana rejestracja nie jest jednak konieczna, jeśli chodzi o swobodę odbywania praktyk religijnych. Obowiązujące prawo każdemu bowiem zapewnia wolność wyznania, głoszenia i sprawowania kultu religijnego (bez różnicy, czy wyznanie jest formalnie zarejestrowane, czy też nie).

Z chwilą wpisu do rejestru kościół lub inny związek wyznaniowy uzyskuje jednak, jako całość, osobowość prawną oraz korzysta ze wszystkich uprawnień i podlega obowiązkom określonym w ustawach[12].

Prawo do złożenia wniosku o wpis do rejestru przysługuje 100 obywatelom polskim posiadającym pełną zdolność do czynności prawnych, którzy składają listę zawierającą ich notarialnie poświadczone podpisy[13]. Wniosek powinien zawierać m.in. statut związku wyznaniowego[14].

Podstawowa statystyka religii w Polsce na początku XXI wieku | edytuj kod

Dane GUS na koniec 2011 roku[c][d][15]:

  1. katolicyzm – 86,9% (gł. Kościół rzymskokatolicki – 86,7%, Kościół greckokatolicki – 0,14%, starokatolicyzm – 0,12%)
  2. prawosławie – 1,31% (gł. Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny – 1,31%)
  3. protestantyzm – 0,38% (gł. luteranie i ewangelicy reformowani – 0,18%, zielonoświątkowcy – 0,09%, pozostali ewangelikalni chrześcijanie – 0,07%, adwentyści i inne grupy – 0,04%)
  4. Świadkowie Jehowy – 0,34%
  5. buddyzm – ok. 0,04%
  6. islam – 0,013%
  7. rodzimowierstwo – ok. 0,01%
  8. judaizm – 0,004%

Zgodnie z wynikiem badań Instytutu Gallupa z 2014 roku Polska należy do najbardziej religijnych krajów w Europie. W wyznaniach mniejszościowych w zasadzie nie występuje znaczący wzrost liczby członków. Jednak same kryteria członkostwa w Kościele katolickim czy w Polskim Autokefalicznym Kościele Prawosławnym są wyraźnie niewyśrubowane[e]. Wynika stąd, że formalna liczba wyznawców katolicyzmu w żadnym stopniu nie odzwierciedla rzeczywistej aktywności religijnej jego członków ani tym bardziej nie świadczy o internalizacji podstawowych zasad doktrynalnych i moralnych wśród członków tego wyznania. Nastąpił natomiast wyraźny wzrost w grupie osób szeroko rozumianych jako bezwyznaniowe[16].

Wspólnoty religijne w Polsce po 1997 r. | edytuj kod

W Polsce 15 Kościołów i innych związków wyznaniowych działa na podstawie odrębnych ustaw. Są to: Kościół katolicki[f], Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny[g], Kościół Ewangelicko-Augsburski w Rzeczypospolitej Polskiej[h], Kościół Ewangelicko-Reformowany w Rzeczypospolitej Polskiej[i], Kościół Ewangelicko-Metodystyczny w Rzeczypospolitej Polskiej[j], Kościół Polskokatolicki w Rzeczypospolitej Polskiej[k], Kościół Adwentystów Dnia Siódmego w Rzeczypospolitej Polskiej[l], Kościół Chrześcijan Baptystów w Rzeczypospolitej Polskiej[m], Kościół Starokatolicki Mariawitów w Rzeczypospolitej Polskiej[n], Kościół Katolicki Mariawitów w Rzeczypospolitej Polskiej[o], Kościół Zielonoświątkowy w Rzeczypospolitej Polskiej[p], Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej[q], Wschodni Kościół Staroobrzędowy[r], Muzułmański Związek Religijny w Rzeczypospolitej Polskiej[s] oraz Karaimski Związek Religijny w Rzeczypospolitej Polskiej[t][17].

Na koniec 2018 roku baza Głównego Urzędu Statystycznego obejmowała dane dotyczące 203 kościołów i wyznań[18]. Wykaz Kościołów i innych związków wyznaniowych działających na podstawie odrębnych ustaw lub wpisanych do rejestru MSWiA:

Kościoły i inne związki wyznaniowe liczące co najmniej 10 000 wiernych | edytuj kod

Kościoły i inne związki wyznaniowe liczące od 1000 do 10 000 wiernych | edytuj kod

Kościoły i inne związki wyznaniowe liczące do 1000 wiernych | edytuj kod

Kościoły i inne związki wyznaniowe, co do których brak jest niektórych istotnych danych | edytuj kod

Ta część listy zawiera nowo powstałe związki wyznaniowe lub o niepełnych bądź niepotwierdzonych danych.

Organizacje międzywyznaniowe wpisane do rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych | edytuj kod

Krajowe organizacje międzykościelne | edytuj kod

Związki wyznaniowe już nieistniejące | edytuj kod

Raport Głównego Urzędu Statystycznego pt. Wyznania religijne, stowarzyszenia narodowościowe i etniczne w Polsce 2012–2014 wymienia 18 wyznań, „które zaprzestały działalności, uległy rozwiązaniu bądź przyłączyły się do innych wspólnot”[218]. Są to między innymi:

Badania dotyczące przekonań religijnych | edytuj kod

Według sondażu Eurobarometru z 2010 roku odpowiedzi mieszkańców Polski na pytania w sprawie wiary były następujące[224]:

  • 79% – „Wierzę w istnienie Boga”
  • 14% – „Wierzę w istnienie pewnego rodzaju ducha lub siły życiowej”
  •   5% – „Nie wierzę w żaden rodzaj ducha, Boga lub siły życiowej”
  •   2% – „Nie wiem”.

Tylko trzy kraje europejskie mają większy odsetek wierzących w Boga: Malta 94%, Rumunia 92% i Cypr 88%, przy średniej europejskiej 51%[225].

W 2018 r. opublikowano badanie przeprowadzone przez Pew Research Centre, w którym Polska okazała się krajem z największą na świecie różnicą w religijności (definiowaną jako znaczenie religii w życiu) między grupą wiekową 18–39 a 40 i więcej. Różnica ta wynosi 23 punkty procentowe. Jest ona jeszcze większa (29 p.p.), jeśli chodzi o uczestnictwo w nabożeństwach religijnych – 26% dorosłych poniżej 40 r.ż. deklaruje cotygodniowe uczestnictwo w nabożeństwach, w porównaniu do 55% osób w wieku 40 lat i powyżej[226].

Zobacz też | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. Były to: Kościół Rzymskokatolicki, Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny, Kościół Ewangelicko-Augsburski w PRL, Kościół Ewangelicko-Reformowany w PRL, Kościół Polskokatolicki w PRL, Kościół Metodystyczny w PRL, Kościół Starokatolicki Mariawitów w PRL, Polski Kościół Chrześcijan Baptystów, Zjednoczony Kościół Ewangeliczny w PRL, Kościół Katolicki Mariawitów w PRL, Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, Kościół Jezusa Chrystusa Świętych Dni Ostatnich, Zrzeszenie Wolnych Badaczy Pisma Świętego, Kościół Wolnych Chrześcijan, Kościół Chrystusowy, Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego w Polsce, Stowarzyszenie Badaczy Pisma Świętego, Wschodni Kościół Staroobrzędowy, Stolica Apostolska w Jezusie Chrystusie, Protestancka Wspólnota Regionu Bieszczadzkiego, Świecki Ruch Misyjny „Epifania”, Jednota Braci Polskich, Nowoapostolski Kościół w Polsce, Stowarzyszenie Zborów Chrześcijan w PRL, Karaimski Związek Religijny, Muzułmański Związek Religijny w PRL, Związek Religijny Wyznania Mojżeszowego, Związek Buddystów Zen „Sangha” w Polsce, Stowarzyszenie Buddyjskie Zen „Czogie” w Polsce, Stowarzyszenie Buddyjskie Karma Kagyu w Polsce, Wspólnota Religijna – Lektorium Rosicrucianum – Filia międzynarodowej Szkoły Złotego Różokrzyża, Brahma Kumaris Raja Yoga, Związek Adżapa Jogi, Związek Badaczy Biblii w Polsce, Chrześcijańska Wspólnota Zielonoświątkowa oraz Stowarzyszenie Buddyjskie Kandzeon.
  2. Stolica Boża i Barankowa, Zbór Panmonistyczny, Uczniowie Chrystusa i Ewangeliczne Stowarzyszenie Modlitwy.
  3. GUS nie zbiera samodzielnie danych statystycznych na temat liczby członków wyznań religijnych w Polsce. Dane te są co roku dostarczane przez związki wyznaniowe w postaci dobrowolnej ankiety wyznaniowej.
  4. Udział procentowy wyliczony w stosunku do liczby ludności na koniec 2011 roku – 38 538 447 osób, przeliczonej przez GUS na podstawie wyników Narodowego Spisu Powszechnego 2011 Główny Urząd Statystyczny: Ludność – bilans opracowany w oparciu o wyniki NSP 2011: 31.12.2011 r. 2012-10-08. [dostęp 2012-10-25].
  5. Za kryterium przynależności do Kościoła katolickiego czy Kościoła prawosławnego uznaje się chrzest, który w polskich warunkach dokonywany jest na niemowlętach. Równocześnie osoby zamierzające wystąpić z Kościoła katolickiego natrafiają na liczne trudności formalne ze strony właściwych duchownych tego Kościoła.
  6. Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. (Dz.U. z 2019 r. poz. 1347)
  7. Ustawa z dnia 4 lipca 1991 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 1726).
  8. Ustawa z dnia 13 maja 1994 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 43).
  9. Ustawa z dnia 13 maja 1994 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 483).
  10. Ustawa z dnia 30 czerwca 1995 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 1712).
  11. Ustawa z dnia 30 czerwca 1995 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 1599).
  12. Ustawa z dnia 30 czerwca 1995 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 1889).
  13. Ustawa z dnia 30 czerwca 1995 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 169).
  14. Ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 14).
  15. Ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 44).
  16. Ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 13).
  17. Ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. (Dz.U. z 2014 r. poz. 1798).
  18. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 marca 1928 r. (Dz.U. z 1928 r. nr 38, poz. 363)
  19. Ustawa z dnia 21 kwietnia 1936 r. (Dz.U. z 1936 r. nr 30, poz. 240)
  20. Ustawa z dnia 21 kwietnia 1936 r. (Dz.U. z 1936 r. nr 30, poz. 241)

Przypisy | edytuj kod

  1. Dz.U. z 2017 r. poz. 1153
  2. Wysoczański 1969 ↓, s. 76–77.
  3. a b c Wysoczański 1969 ↓, s. 77.
  4. Wysoczański 1969 ↓, s. 77–78.
  5. Wysoczański 1969 ↓, s. 78.
  6. Polska. Kościoły i związki wyznaniowe, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2015-09-13] .
  7. Małgorzata Winiarczyk-Kossakowska. Uznanie administracyjne związków religijnych. Przyczynek do historii stosunków wyznaniowych w Polsce 1945–1949. „Przegląd Religioznawczy”. 2/252, s. 73–77, 2014. Polskie Towarzystwo Religioznawcze. ISSN 1230-4379
  8. Dz.U. z 1957 r. nr 001, poz. 6
  9. Roman Rakoczy: Ustawa o stosunku państwa do Kościoła katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz. Warszawa: Wolters Kluwer business, 2008, s. 402. ISBN 978-83-7601-014-4.
  10. Stefan Borkiewicz. Związki Wyznaniowe – doktryna i praktyka. „Radomir”, s. 19, 20, 1987/2 (nr 8). 
  11. Art. 30 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dz.U. z 2017 r. poz. 1153).
  12. Art. 34 ust. 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dz.U. z 2017 r. poz. 1153).
  13. Art. 31 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dz.U. z 2017 r. poz. 1153).
  14. Art. 32 ust.1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dz.U. z 2017 r. poz. 1153).
  15. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as at au av aw ax ay az ba bb bc bd be bf bg bh bi bj bk bl bm Departament Badań Społecznych i Warunków Życia GUS: Wyznania Religijne – Stowarzyszenia Narodowościowe i Etniczne w Polsce 2009–2011. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-03-28. ISBN 978-83-7027-519-8.
  16. Paweł Borecki: Zakaz dyskryminacji ze względu na wyznanie lub światopogląd w prawie polskim. Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego, 2015, s. 6, 7.
  17. MAiC: Wykaz kościołów i związków wyznaniowych działających na podstawie odrębnych ustaw. mac.gov.pl. [dostęp 2015-09-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016–03–04)].
  18. GUS 2019 ↓, s. 24.
  19. Dominik Rozkrut i in.: Mały Rocznik Statystyczny Polski 2018. Warszawa: GUS, 2018-07-16, s. 114. ISSN 1640-3630.
  20. a b PiotrP. Siwicki PiotrP., Grekokatolicy i prawosławni w Polsce w świetle wyników spisu powszechnego z 2011 r., Ekumenizm.pl, 26 lipca 2013 [dostęp 2018-12-18]  (pol.).
  21. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as at au av aw ax ay az ba bb bc DominikD. Rozkrut DominikD. i inni, Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa: GUS, 2020, s. 198-199, ISSN 1506-0632 .i inni
  22. a b Prawosławie. orthodox.pl. [dostęp 2021-02-28].
  23. Eucharystia w Kościele Katolickim a Prawosławnym – podstawowe informacje. vademecumliturgiczne.pl. [dostęp 2021-02-28].
  24. dziedzictwo.ekai.pl. dziedzictwo.ekai.pl. [dostęp 2021-02-28].
  25. Dodatek: Jehowa, [w:] Czego nas uczy Biblia? [online], jw.org, s. 205 .
  26. Kim jest Jezus Chrystus?, [w:] Czego nas uczy Biblia? [online], jw.org, s. 40–51 .
  27. Watchtower, Dlaczego Świadkowie Jehowy obchodzą Wieczerzę Pańską inaczej niż pozostałe religie?, jw.org, 16 listopada 2015 [dostęp 2015-11-16] .
  28. Zdelegalizowani w Rosji, w Polsce aktywni. Kim są świadkowie Jehowy?. tvp.info, 21 kwietnia 2017. [dostęp 2021-03-02].
  29. O Kościele. luteranie.pl. [dostęp 2021-02-28].
  30. Duch Lutra nad górniczym miastem. „Nowe Wiadomości Wałbrzyskie”, s. 13, 18 stycznia 2010. 
  31. GUS 2019 ↓, s. 257.
  32. Kim jesteśmy. Liga Muzułmańska w RP. [dostęp 2021-02-27].
  33. GUS 2019 ↓, s. 88.
  34. episkopat.pl: Rada Biskupów Diecezjalnych. [dostęp 2013-12-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016–05–02)].
  35. a b GUS 2019 ↓, s. 145-146.
  36. Wyznanie wiary Kościoła Zielonoświątkowego. kz.pl. [dostęp 2021-02-28].
  37. Kim są zielonoświątkowcy?. www.zbor.pl. [dostęp 2021-02-28].
  38. Częste pytania. kzmragowo.pl. [dostęp 2021-02-28].
  39. Zielonoświątkowcy i katolicy o Maryi. www.zbor.pl. [dostęp 2021-02-28].
  40. Poznański zbór Kościoła Zielonoświątkowego. miastopoznaj.pl. [dostęp 2021-02-28].
  41. GUS 2019 ↓, s. 96.
  42. Historia Kościoła. mariawita.pl. [dostęp 2021-02-28].
  43. a b Zasady wiary. mariawita.pl. [dostęp 2021-02-28].
  44. Ważne daty. mariawita.pl. [dostęp 2021-02-28].
  45. GUS 2019 ↓, s. 101.
  46. Zasady naszej wiary. kotlowparafia.pl. [dostęp 2021-02-28].
  47. BłażejB. Borówka BłażejB., Eucharystia w Kościele polskokatolickim, s. 347 .
  48. Historia Kościoła na świecie i w Polsce. adwent.pl. [dostęp 2021-02-28].
  49. a b GUS 2019 ↓, s. 141-142.
  50. Rekolekcje u adwentystów. jelonka.com. [dostęp 2021-02-28].
  51. Zasady wiary. adwent.pl. [dostęp 2021-02-28].
  52. a b GUS 2019 ↓, s. 266-267.
  53. Linia Karma Kagyu. buddyzm.pl. [dostęp 2021-03-02].
  54. Ośrodek. warszawa.buddyzm.pl. [dostęp 2021-03-02].
  55. a b GUS 2019 ↓, s. 160.
  56. Historia. chrystusowi.pl. [dostęp 2021-03-01].
  57. Kościół Chrystusowy w Rzeczypospolitej Polskiej – Deklaracja zasad wiary, celów i wartości. chrystusowi.pl. [dostęp 2021-03-01].
  58. O nas. Islamskie Zgromadzenie Ahl-ul-Bayt. [dostęp 2021-02-27].
  59. GUS 2019 ↓, s. 167-168.
  60. Istota, charakter, historia. nak.org.pl. [dostęp 2021-03-01].
  61. GUS 2019 ↓, s. 136.
  62. GUS 2019 ↓, s. 152.
  63. Kościół Boży w Chrystusie – kilka informacji. zyrardow.kbwch.pl. [dostęp 2021-02-28].
  64. Wyznanie wiary. kbwch.pl. [dostęp 2021-02-28].
  65. GUS 2019 ↓, s. 133.
  66. Kalwinizm, metodyzm, anglikanizm i pentakostalizm w Polsce. Rys historyczny. dziedzictwo.ekai.pl. [dostęp 2021-02-28].
  67. O Kościele. metodysci.pl. [dostęp 2021-02-28].
  68. Kościół Ewangelicko-Metodystyczny w RP. ekumenizm.wiara.pl. [dostęp 2021-02-28].
  69. GUS 2019 ↓, s. 129.
  70. a b Doktryna Kościoła Ewangelicko-Reformowanego. reformowani.org.pl. [dostęp 2021-02-28].
  71. GUS 2019 ↓, s. 150.
  72. Zasady wiary Wolnych Chrześcijan. kwch.org. [dostęp 2021-02-28].
  73. a b GUS 2019 ↓, s. 111.
  74. GUS 2019 ↓, s. 110.
  75. Witamy. misja.mahajana.pl. [dostęp 2021-03-02].
  76. a b GUS 2019 ↓, s. 269.
  77. O Misji. misja.mahajana.pl. [dostęp 2021-03-02].
  78. Tradycje buddyjskie w Misji Buddyjskiej. misja.mahajana.pl. [dostęp 2021-03-02].
  79. a b Zasady wiary. kech.pl. [dostęp 2021-02-28].
  80. a b Kim jesteśmy. zywiec.kech.pl. [dostęp 2021-02-28].
  81. Słowo od Prezbitera – Refromacja 500+. kech.pl. [dostęp 2021-02-28].
  82. GUS 2019 ↓, s. 268.
  83. Judaizm jako religia narodowa Żydów. izrael.badacz.org. [dostęp 2021-03-02].
  84. GUS 2019 ↓, s. 262.
  85. a b GUS 2019 ↓, s. 162-163.
  86. GUS 2019 ↓, s. 239.
  87. Kościół Jezusa Chrystusa Świętych Dni Ostatnich. religie.wiara.pl. [dostęp 2021-03-02].
  88. a b GUS 2019 ↓, s. 246.
  89. Artur Wójtowicz. Podziały w Kościele mormońskim – tło historyczne i stan dzisiejszy. „Kultura i Wartości”. 17/2016, s. 69, 2016. ISSN 2299-7806
  90. USA: mormoni zmieniają nazwę. rp.pl, 24 sierpnia 2018. [dostęp 2021-03-02].
  91. Wojciech Jakubowski. Doktryna, kult i organizacja Kościoła Mormonów. „Studia z Prawa Wyznaniowego”. 8, s. 341, 2005. ISSN 2081-8882
  92. Zasady wiary. chwz.org.pl. [dostęp 2021-02-27]. [zarchiwizowane z tego adresu.
  93. Obchodzenie Świąt. Chrześcijańska Wspólnota Zielonoświątkowa Zbór w Zabrzu. [dostęp 2021-02-27].
  94. Zbigniew Pasek: Ruch Zielonoświątkowy: Próba monografii. Kraków: Zakład Wydawniczy NOMOS, 1992, s. 163-168. ISBN 978-83-85527-04-6.
  95. a b GUS 2019 ↓, s. 163-164.
  96. a b Zasady wiary. kchwe.pl. [dostęp 2021-03-01].
  97. Riasanovsky N.V., Steinberg M.D.: Historia Rosji. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 206–207. ISBN 978-83-233-2615-1.
  98. Na straży tradycji. Staroobrzędowcy w Polsce. ekumenizm.wiara.pl. [dostęp 2021-02-28].
  99. Laurie Larvent: An Opposition to Jehovism: The Laymen’s Home Missionary Movement. Observatoires Européen des Religions et de la Laïcité, 6 listopada 2018. [dostęp 2021-03-02].
  100. GUS 2019 ↓, s. 241.
  101. a b Świecki Ruch Misyjny „Epifania”. religie.wiara.pl. [dostęp 2021-03-02].
  102. GUS 2019 ↓, s. 106-107.
  103. Marcin Imach. Kościół w Armenii – podziały i dążenie do jedności. „Tarnowskie Studia Teologiczne”. 2, s. 73–89, 2016. ISSN 0239-4472
  104. GUS 2019 ↓, s. 120-121.
  105. a b c d e f Mariusz Chmielewski, Grzegorz Gudaszewski, Andrzej Jakubowski, Departament Badań Demograficznych GUS: Wyznania religijne, stowarzyszenia narodowościowe i etniczne w Polsce 2006–2008. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010.
  106. Wyznanie wiary. wola.ewz.net.pl. [dostęp 2021-03-01].
  107. GUS 2019 ↓, s. 175.
  108. Zasady wiary. kchds.pl. [dostęp 2021-03-01].
  109. Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego. ekumenizm.wiara.pl. [dostęp 2021-03-01].
  110. GUS 2019 ↓, s. 252.
  111. a b c GUS 2019 ↓, s. 183.
  112. a b Chrześcijańska Wspólnota Braterska. Geneza, rozwój ideowo-organizacyjny, fundament wiary i formy działania. zborchrzescijan.pl. [dostęp 2021-03-01].
  113. Doktryna. www.ezb-szczecinek.pl. [dostęp 2021-03-01].
  114. GUS 2019 ↓, s. 303.
  115. GUS 2016 ↓, s. 205.
  116. Historia Kościoła Starokatolickiego w RP. starokatolicki.eu. [dostęp 2021-02-28].
  117. GUS 2019 ↓, s. 109.
  118. Dogmaty wiary. kosciolstarokatolicki.pl. [dostęp 2021-02-28]. [zarchiwizowane z tego adresu.
  119. Zasady moralne i duchowość. kosciolstarokatolicki.pl. [dostęp 2021-02-28]. [zarchiwizowane z tego adresu.
  120. a b GUS 2019 ↓, s. 196.
  121. GUS 2019 ↓, s. 166.
  122. GUS 2019 ↓, s. 242-243.
  123. Tomasz Urzykowski: Przybywa synagog w Warszawie. Nowa powstała w Śródmieściu. warszawa.wyborcza.pl, 11 maja 2016. [dostęp 2021-03-02].
  124. a b c d e GUS 2019 ↓, s. 264.
  125. a b c Kim jesteśmy. beitpolska.org. [dostęp 2021-03-02].
  126. Obrzędy cyklu życia. beitpolska.org. [dostęp 2021-03-02].
  127. a b GUS 2019 ↓, s. 158.
  128. Wyznanie wiary. chwe.pl. [dostęp 2021-02-28].
  129. a b GUS 2019 ↓, s. 207-208.
  130. a b GUS 2019 ↓, s. 292.
  131. a b GUS 2019 ↓, s. 211.
  132. a b GUS 2019 ↓, s. 187-188.
  133. a b Bogdan Ferdek: Podstawowe akcenty w nauczaniu sekt i nowych ruchów religijnych. analizy.biz. [dostęp 2021-03-01].
  134. a b GUS 2019 ↓, s. 173.
  135. Historia. kzdobranowina.pl. [dostęp 2021-03-01].
  136. Zbigniew Pasek. Kościoły i związki wyznaniowe we współczesnej Polsce: wykaz wraz z komentarzem. „Przegląd Religioznawczy”. 2 (276)/2020. s. 205. ISSN 1230-4379
  137. Co jest główną nauką ZSCH?. zsch.org. [dostęp 2021-03-01].
  138. GUS 2019 ↓, s. 177.
  139. GUS 2019 ↓, s. 270.
  140. GUS 2019 ↓, s. 92.
  141. O nas – Zbory Boże Chrześcijan Dnia Siódmego. Zbory Boże. [dostęp 2017-07-20].
  142. GUS 2019 ↓, s. 194.
  143. GUS 2019 ↓, s. 271-272.
  144. a b GUS 2019 ↓, s. 180-181.
  145. GUS 2019 ↓, s. 202.
  146. GUS 2019 ↓, s. 197-198.
  147. GUS 2019 ↓, s. 274.
  148. GUS 2019 ↓, s. 218-219.
  149. Historia. wieczernik.pl. [dostęp 2021-03-01].
  150. GUS 2019 ↓, s. 189.
  151. a b GUS 2019 ↓, s. 223.
  152. a b GUS 2019 ↓, s. 185-186.
  153. GUS 2019 ↓, s. 259.
  154. a b GUS 2019 ↓, s. 187.
  155. Jańczuk 2016 ↓, s. 40.
  156. a b GUS 2019 ↓, s. 217.
  157. GUS 2019 ↓, s. 260.
  158. a b GUS 2019 ↓, s. 248.
  159. a b GUS 2019 ↓, s. 214.
  160. Kościół anglikański. ekumenizm.wiara.pl, grudzień 2006. [dostęp 2021-02-24].
  161. GUS 2019 ↓, s. 220-221.
  162. History of The Anglican Church in Poland. Anglican Church in Poland. [dostęp 2021-02-24].
  163. GUS 2019 ↓, s. 212-213.
  164. GUS 2019 ↓, s. 157.
  165. O nas. adsrr.pl. [dostęp 2021-02-28].
  166. a b GUS 2019 ↓, s. 204.
  167. a b GUS 2019 ↓, s. 191.
  168. a b GUS 2019 ↓, s. 200.
  169. a b GUS 2019 ↓, s. 211-212.
  170. GUS 2016 ↓, s. 201.
  171. O nas. ocaleni.pl. [dostęp 2021-03-01].
  172. GUS 2019 ↓, s. 228.
  173. a b GUS 2016 ↓, s. 125.
  174. a b GUS 2019 ↓, s. 301.
  175. GUS 2019 ↓, s. 192-193.
  176. a b MarcinM. Krakowski MarcinM., Religia Radości i Życia, Effatha [dostęp 2009-04-07] [zarchiwizowane z adresu 2010-09-18]  (pol.).
  177. GUS 2019 ↓, s. 247.
  178. Leszek Jańczuk. Branhamizm w Polsce. „Studia Theologica Pentecostalia”, 3/2015. 
  179. GUS 2016 ↓, s. 185.
  180. Jednota Braci Polskich. religie.wiara.pl. [dostęp 2021-03-01].
  181. Jednota Braci Polskich. racjonalista.pl. [dostęp 2021-03-01].
  182. GUS 2016 ↓, s. 176.
  183. GUS 2016 ↓, s. 166.
  184. GUS 2016 ↓, s. 189.
  185. GUS 2016 ↓, s. 263.
  186. a b GUS 2016 ↓, s. 220.
  187. GUS 2019 ↓, s. 232.
  188. a b c GUS 2019 ↓, s. 121.
  189. GUS 2019 ↓, s. 229.
  190. GUS 2019 ↓, s. 222.
  191. a b GUS 2019 ↓, s. 231.
  192. a b c GUS 2019 ↓, s. 210.
  193. GUS 2016 ↓, s. 213.
  194. GUS 2016 ↓, s. 227.
  195. GUS 2016 ↓, s. 226.
  196. a b c GUS 2016 ↓, s. 225.
  197. GUS 2019 ↓, s. 209.
  198. GUS 2019 ↓, s. 221.
  199. a b GUS 2019 ↓, s. 249.
  200. GUS 2016 ↓, s. 199.
  201. GUS 2016 ↓, s. 169.
  202. GUS 2019 ↓, s. 206.
  203. Kim jesteśmy. dobrypasterz.org.pl. [dostęp 2021-03-01].
  204. Wyznanie wiary Kościoła. dobrypasterz.org.pl. [dostęp 2021-03-01].
  205. Leszek Jańczuk. Procesy integracyjne oraz dezintegracyjne w polskim środowisku ewangelikalnym. „Ex Nihilo”. 2(16), s. 28, 2016. UJ. 
  206. Wybór najważniejszych przekonań doktrynalnych, 14 listopada 2017 [dostęp 2017-11-14] [zarchiwizowane z adresu 2017-11-14] .
  207. Nowy senator KO zakładał tajemniczy kościół mający opinię sekty. wprost.pl, 24 października 2019. [dostęp 2021-03-02].
  208. GUS 2019 ↓, s. 225.
  209. GUS 2019 ↓, s. 226.
  210. GUS 2019 ↓, s. 224.
  211. GUS 2019 ↓, s. 230.
  212. a b GUS 2019 ↓, s. 154.
  213. GUS 2019 ↓, s. 295.
  214. a b GUS 2019 ↓, s. 233.
  215. Ruch Nowego Życia. stat.gov.pl. [dostęp 2018-06-07].
  216. a b GUS 2016 ↓, s. 206.
  217. GUS 2016 ↓, s. 247-248.
  218. a b Paweł Ciecieląg, Grzegorz Gudaszewski, Mikołaj Haponiuk, Wojciech Sadłoń, Karol Sobiestiański, Wioletta Zwalińska: Wyznania religijne. Stowarzyszenia narodowościowe i etniczne w Polsce 2012–2014. Warszawa: GUS, 2016, s. 12. ISBN 978-83-7027-612-6.
  219. Paweł Ciecieląg, dr Mikołaj Haponiuk, Olga Lewandowska, Małgorzata Krzysztofik: Wyznania religijne. Stowarzyszenia narodowościowe i etniczne w Polsce 2009–2011. Warszawa: GUS, 2013, s. 181. ISBN 978-83-7027-519-8.
  220. „Śląsk Opolski”, tom 5, s. 19, Instytut Śląski w Opolu, 1995.
  221. Paweł Ciecieląg, dr Mikołaj Haponiuk, Olga Lewandowska, Małgorzata Krzysztofik: Wyznania religijne. Stowarzyszenia narodowościowe i etniczne w Polsce 2009–2011. Warszawa: GUS, 2013, s. 152. ISBN 978-83-7027-519-8.
  222. Patrycja Kowsz. Przyczyny popularności sekt na przykładzie sekty „Niebo”. „Kortowski Przegląd Prawniczy”. 2300-4673, s. 99, 2015. Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego. 
  223. Marek Kozubal: Kościół głosicieli świętej mamony (pol.). rp.pl. [dostęp 2010-09-21].
  224. Biotechnology Report (ang.). Eurobarometr (s. 204, 381). [dostęp 2017-12-04].
  225. Biotechnology Report (ang.). Eurobarometr (s. 203–204, 381). [dostęp 2017-12-04].
  226. THE AGE GAP IN RELIGION AROUND THE WORLD: Young adults around the world are less religious by several measures (ang.). Pew, 2018-06-18. [dostęp 2018-07-21].

Bibliografia | edytuj kod

Religia w Polsce według województw Religia w Europie Polskatematy i zagadnienia
Na podstawie artykułu: "Kościoły i inne związki wyznaniowe w Polsce" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy