Kolumna Zygmunta III Wazy w Warszawie


Na mapach: 52°14′50,31″N 21°00′48,03″E/52,247308 21,013342

Kolumna Zygmunta III Wazy w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii (Przekierowano z Kolumna Zygmunta III Wazy w Warszawie) Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Budowa Kolumny w 1646 Oryginalny trzon kolumny 1644–1887 Kolumna Zygmunta i plac Zamkowy, widok od strony wschodniej

Kolumna Zygmunta III Wazypomnik króla Zygmunta III Wazy znajdujący się na placu Zamkowym w Warszawie. Monument został wzniesiony w latach 1643–1644 z fundacji Władysława IV Wazy według projektu Augustyna Locciego i Constantino Tencalli.

Pomnik był restaurowany w latach 1885–1887 i 1929–1931. Został zniszczony przez Niemców we wrześniu 1944 i zrekonstruowany w latach 1948–1949.

Spis treści

Historia | edytuj kod

Według relacji Albrychta Radziwiłła, decyzją króla Władysława IV Wazy rozebrano domy klasztoru bernardynek, które król wcześniej wykupił w celu budowy pomnika[2].

Wzniesiona w 1644 roku kolumna Zygmunta jest najstarszym świeckim pomnikiem w Warszawie[3] oraz pierwszą kolumną osoby świeckiej wzniesioną w nowożytnej Europie; pozostała jedynym tego typu pomnikiem do 1810 roku, kiedy to w Paryżu wzniesiono kolumnę Vendôme[4]. Kolumna została wystawiona z fundacji jego syna Władysława IV Wazy[4], który chciał w ten sposób uczcić pamięć swego ojca. Kolumna była pomnikiem cnót królewskich i obrazowała świecką i sakralną istotę władzy królewskiej[5]. Jej wzniesienie miało cel polityczny (gloryfikacja dynastii Wazów i wzmocnienie władzy króla), dlatego też została umieszczona na placu przed Bramą Krakowską – w tamtym czasie najważniejszym węźle komunikacyjnym stolicy[6]. W tym celu oczyszczono teren z istniejącej przy bramie zabudowy[7].

Projekt wywołał konflikt Władysława IV z nuncjuszem Mariem Filonardim. Największe protesty nuncjusza wzbudziło umieszczenie na kolumnie posągu króla (osoby świeckiej). Zgodnie z tradycją tego rodzaju wywyższenie było bowiem dotąd zarezerwowane dla Matki Boskiej, Chrystusa i świętych[8].

Koncepcję kolumny opracowali Augustyn Locci i Constantino Tencalla. Brązowy posąg króla[4] wykonał specjalnie sprowadzony z Bolonii Clemente Molli, a odlew z brązu oraz cztery tablice inskrypcyjne – królewski giser Daniel Tym[5]. Władca został przedstawiony w archaizowanej zbroi i bogato dekorowanym płaszczu koronacyjnym, z koroną na głowie, w prawej dłoni trzyma szablę, w lewej – podtrzymuje oparty o cokół krzyż łaciński, prawą nogę opiera o hełm ze strusimi piórami; na piersiach ma order Złotego Runa[4][9]. Posąg został odlany w całości[9]. Na jego cokole umieszczono datę 1644 oraz nazwiska rzeźbiarza i odlewnika[9].

Trzon kolumny wykonano z jednego bloku zlepieńca zygmuntowskiego pochodzącego z kamieniołomu w Czerwonej Górze. Materiał odznaczał się strukturą zlepieńcową, z charakterystycznym wzorem „salcesonowym”. Z czasem ten gatunek zaczęto nazywać „Zygmuntówką”[10]. Kolumnę przetransportowano do Warszawy Wisłą. Z przystani została przetoczona, prawdopodobnie ul. Mostową, i dalej wzdłuż murów obronnych na plac, w ciągu jednego dnia przez około 300 osób. Wspierało ich 200 żołnierzy z gwardii królewskiej[11].

Pomnik został uroczyście odsłonięty 24 listopada 1644 roku[4].

Kolumna została uszkodzona w czasie wojen szwedzkich w latach 1656–1657 i na początku XVIII wieku[12]. Przechodziła kilka renowacji. Pierwszą w 1743 przeprowadził Franciszek Dąbrowski[12]. Następną, w 1810, pod nadzorem grupy architektów wykonał Józef Boretti[12].

Posąg Zygmunta III Wazy

W 1827 otaczające kolumnę ogrodzenie z żelaznych krat zmieniono na kamienne słupy połączone żelaznymi łańcuchami. W 1854, w związku z budową wodociągu, Henryk Marconi zaprojektował tam wodotrysk i nową oprawę pomnika[13]. Podstawa kolumny została otoczona żeliwną balustradą i ozdobiona czterema tryskającymi wodą trytonami zaprojektowanymi przez niemieckiego rzeźbiarza Augusta Kissa[13]. Zostały one odlane z cynku w warszawskiej fabryce Karola Juliusza Mintera[13]. Wodotrysk uruchomiono w kwietniu 1855[13].

W 1863 przeprowadzono kolejne prace renowacyjne kolumny pod kierunkiem Józefa Orłowskiego[12]. Generalną rekonstrukcją monumentu w latach 1885–1889 kierował Edward Cichocki[12]. Wówczas zwietrzały trzon kolumny ze zlepieńca zygmuntowskiego zastąpiono granitowym. W związku z pracami regulacyjnymi przesunięto wtedy pomnik z osi Krakowskiego Przedmieścia ku zachodowi. Sosnowe drewno ze wzniesionego rusztowania, pochodzące z drzew ściętych bez uprzedniego żywicowania, decyzją prezydenta miasta Sokratesa Starynkiewicza zostało wykorzystane do budowy kościoła św. Wincentego à Paulo na cmentarzu Bródnowskim[14][15].

W latach 1929–1931 podczas prac renowacyjnych przywrócono otoczeniu kolumny pierwotny wygląd usuwając basen, trytony i balustradę. Trytony zostały przewiezione do Muzeum Wodociągów i Kanalizacji na terenie Stacji Filtrów, gdzie zaginęły[16].

Zgodnie z projektem przebudowy pl. Zamkowego w ramach niezrealizowanego planu Pabsta, kolumna Zygmunta miała zostać zastąpiona wielką statuą germańskiej bogini zwycięstwa[17].

Pomnik został zniszczony podczas powstania warszawskiego, w nocy z 1 na 2 września 1944, trafiony pociskiem z niemieckiego działa czołgowego. Posąg króla upadł jednak na ziemię w taki sposób, że nie uległ poważniejszym uszkodzeniom. Utrącona została tylko część przedramienia lewej ręki z krzyżem oraz szabla[18]. Z pozostałych elementów monumentu wykonanych z brązu zaginęły: orły z girlandami, tablica umieszczona podczas konserwacji za czasów Augusta III Sasa oraz dwie tablice z cokołu – zachodnia i północna[19]. Uszkodzoną rzeźbę przewieziono na saniach do kościoła św. Anny[20]. Wiosną 1945 została ona pokazana na wystawie Warszawa oskarża w Muzeum Narodowym[21].

Formalnie inicjatorami odbudowy pomnika byli pracownicy przemysłu metalowego, do których przyłączyły się związki zawodowe przemysłu budowlanego, ceramicznego i pokrewnych oraz chemicznego[22]. W lutym powołano Komitet Odbudowy, na czele którego stanął Henryk Golański[22]. Projekt odbudowy kolumny opracował Stanisław Żaryn[19]. Brakujące części odlewu uzupełniła firma Braci Łopieńskich według projektu rzeźbiarskiego Józefa Gazego, a prace kamieniarskie wykonała firma J. Fedorowicza[23][24]. Z powodu budowy trasy W-Z figurę przesunięto o 6 m w kierunku północno-wschodnim i lekko obrócono. Nowy trzon kolumny został wykonany z granitu strzegomskiego pozyskanego latem 1948[25]. Został on przywieziony do Warszawy koleją w październiku 1948, a prace nad jego obróbką trwały do marca 1949[25].

Uroczyste odsłonięcie monumentu nastąpiło w dniu oddania do użytku Trasy W-Z i osiedla Mariensztat 22 lipca 1949[26][19].

W 1965 pomnik został wpisany do rejestru zabytków[1]. W czasie przebudowy placu Zamkowego w latach 70. (obniżenie poziomu placu o 0,5-1,5 m w celu wyrównania różnicy poziomów między wylotami ulicami ulic i Zamkiem) podstawa kolumny została uzupełniona kilkoma dodatkowymi stopniami z granitu[27].

Dwa pierwsze trzony kolumny są eksponowane przy Zamku Królewskim (od strony Trasy W-Z)[28].

Opis kolumny | edytuj kod

Cokół kolumny przyozdabiają cztery brązowe tablice. Łaciński napis majuskułą[4] od strony południowej po przetłumaczeniu na język polski brzmi:

Czci i przywiązaniu Poświęconą Kolumnę tę Zygmuntowi III Władysław IV z rodu, miłości, talentów Syn; z elekcji, porządku, szczęścia Następca; Ze ślubów, serca i czynu Wdzięczny; Ojcu Ojczyzny, Rodzicowi najlepiej zasłużonemu, Roku Pańskiego 1643 Wystawić rozkazał, Któremu już, Sława wieniec, Potomność wdzięczność, Wiekuistość pomniki Wzniosła, albo jest dłużna.

Od (obecnej) strony zachodniej:

Od (obecnej) strony północnej:

"Nie rośnie sława Zygmunta dzięki kolumnie ani głazom ciosanym: sam on dla siebie był górą: nie bierze on blasku od złota ani mocy od spiżu: blask jego był jaśniejszy od złota a mocniejszy od spiżu."

Tekst tablicy od (obecnej) strony wschodniej [29]:

   "Tak w niebie, jak i na ziemi – król Zygmunt III wyróżniający się pobożnością i orężem, słusznie zyskał podwójną chwałę: z jednej strony miecz, z drugiej krzyż trzyma niemniej dzielną, jak pobożną dłonią: mieczem walczył, pod tym znakiem zwyciężył, pod tym znakiem żył bezpieczny, niezwyciężony, szczęśliwy. Teraz dzięki szczęśliwości, jaką dał na ziemi – sławny, a jaką zasłużył sobie w niebie - błogosławiony".

Oryginalna tablica od strony zachodniej zawiera wszystkie oficjalne tytuły Zygmunta III, północna duży kartusz herbowy i plakietkę z nazwiskiem ludwisarza Daniela Tyma oraz datę dokonania odlewów.

Cokół wieńczą cztery spiżowe orły. Postać króla w rycerskiej zbroi, z szablą z krzyżem w ręku i koroną mierzy 275 cm. Pomnik ma 22 m wysokości[4].

Inne informacje | edytuj kod

  • Kolumnę opisał Juliusz Słowacki w wierszu Uspokojenie[30].
  • Z szablą władcy związany jest przesąd, że gdy miastu zagraża śmiertelne niebezpieczeństwo król opuszcza szablę, natomiast w momentach dziejowych zwiastujących szczęśliwą odmianę losu – unosi ją do góry[31].
  • Czerwono–czarna grafika przedstawiająca kolumnę Zygmunta posłużyła jako tło do tekstu A Martyr For My Love For You zamieszczonego we wkładce albumu Icky Thump grupy The White Stripes.

Galeria | edytuj kod

XVIII wiek | edytuj kod

XX wiek | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – Warszawa. 2019-12-31. s. 22. [dostęp 2018-05-2].
  2. Teresa Chynczewska-Hennel. Spór nie o kolumnę Zygmunta III Wazy. „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”. XLVI, s. 125, 2002. ISSN 00298514
  3. Karol Mórawski, Wiesław Głębocki: Bedeker warszawski. W 400-lecie stołeczności Warszawy. Warszawa: Iskry, 1996, s. 51. ISBN 83-207-1525-3.
  4. a b c d e f g Katarzyna Mączewska: Kolumna Zygmunta III Wazy w Warszawie. Instytut Adama Mickiewicza, 2009-12. [dostęp 2018-05-02].
  5. a b Mariusz Karpowicz (red.): Sztuka Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 118. ISBN 83-01-04060-2.
  6. Aleksander Gieysztor, Janusz Durko: Warszawa. Jej dzieje i kultura. Warszawa: Arkady, 1980, s. 86. ISBN 83-213-2958-6.
  7. Karol Mórawski, Wiesław Głębocki: Bedeker warszawski. W 400-lecie stołeczności Warszawy. Warszawa: Iskry, 83-207-1525-3, s. 48.
  8. Hanna Samsonowicz: Krakowskie Przedmieście w okresie panowania dynastii Wazów, [w:] Historyczne centrum Warszawy. Warszawa: Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, 1998, s. 73. ISBN 83-906629-9-X.
  9. a b c Jerzy Łoziński, Andrzej Rottermund (red.): Katalog zabytków sztuki. Miasto Warszawa. Część I – Stare Miasto. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczna i Filmowe, 1993, s. 410. ISBN 83-221-0628-9.
  10. Hanna Sygietyńska: Kamień w architekturze i rzeźbie Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978, s. 31.
  11. Hanna Samsonowicz: Krakowskie Przedmieście w okresie panowania dynastii Wazów, [w:] Historyczne centrum Warszawy. Warszawa: Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, 1998, s. 74. ISBN 83-906629-9-X.
  12. a b c d e Jerzy Łoziński, Andrzej Rottermund (red.): Katalog zabytków sztuki. Miasto Warszawa. Część I – Stare Miasto. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczna i Filmowe, 1993, s. 409. ISBN 83-221-0628-9.
  13. a b c d Małgorzata Dubrowska, Andrzej Sołtan: Brązownictwo warszawskie w XIX i XX wieku. Od Norblina do Łopieńskich. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 1999, s. 75–77. ISBN 83-7181-084-9.
  14. Jerzy Wilk: 100 lat cmentarza Bródnowskiego. Marki-Struga: Michalineum, 1993, s. 10. ISBN 83-7019-081-2.
  15. Jerzy Kasprzycki: Korzenie miasta. Tom III – Praga. Warszawa: Wydawnictwo Veda, 2004, s. 193–194. ISBN 978-83-61932-03-1.
  16. Małgorzata Dubrowska, Andrzej Sołtan: Brązownictwo warszawskie w XIX i XX wieku. Od Norblina do Łopieńskich. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 1999, s. 78. ISBN 83-7181-084-9.
  17. Krzysztof Dunin-Wąsowicz: Warszawa w latach 1939–1945. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984, s. 127. ISBN 83-01-04207-9.
  18. Barbara Zielińska-Szymanowska: Kolumna Zygmunta III w Warszawie. Warszawa: Wydawnictwo Sztuka, 1957, s. 37–38.
  19. a b c Barbara Zielińska-Szymanowska: Kolumna Zygmunta III w Warszawie. Warszawa: Wydawnictwo Sztuka, 1957, s. 38.
  20. Ryszard Kołodziejczyk (red.): Warszawa. Rozwój miasta w Polsce Ludowej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 65.
  21. Jan Górski: Drugie narodziny miasta. Warszawa 1945. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1976, s. 197–198.
  22. a b Jan Górski: Warszawa w latach 1944–1949. Odbudowa. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988, s. 420. ISBN 83-01-05901-X.
  23. Hanna Sygietyńska: Kamień w architekturze i rzeźbie Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978, s. 105.
  24. JanJ. Górski JanJ., Warszawa w latach 1944–1949: odbudowa, Państwowe Wyd. Nauk., 1988, s. 420, ISBN 978-83-01-03322-4  (pol.).
  25. a b Grzegorz Sołtysiak, Jerzy S. Majewski: Warszawa. Ballada o okaleczonym mieście. Ożarów Mazowiecki: Wydawnictwo Baobab, 2006, s. 110. ISBN 978-83-7626-380-9.
  26. Władysław Bartoszewski, Bogdan Brzeziński, Leszek Moczulski: Kronika wydarzeń w Warszawie 1939–1949. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 185.
  27. Karol Mórawski, Wiesław Głębocki: Bedeker warszawski. W 400-lecie stołeczności Warszawy. Warszawa: Iskry, 83-207-1525-3, s. 49.
  28. Wiesław Głębocki: Warszawskie pomniki. Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, s. 14. ISBN 83-7005-211-8.
  29. W polskim tłumaczeniu BarbaryW.B. Szymanowskiej W polskim tłumaczeniu BarbaryW.B., Kolumna Zygmunta III Wazy w Warszawie | Sztuki wizualne at Culture.pl [zarchiwizowane z adresu 2018-01-11] .
  30. Zofia Wójcicka. Historyczny sens „Uspokojenia” Juliusza Słowackiego. „Pamiętnik Literacki”. 2, s. 17, 1985. 
  31. Karol Jerzy Mórawski, Karol Mórawski: „Czy legenda prawdę ci powie...” Prawdy i fikcje w legendach warszawskich. Warszawa: Książka i Wiedza, 2015, s. 124. ISBN 978-83-05-13653-2.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Kolumna Zygmunta III Wazy w Warszawie" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy