Krajczy


Krajczy w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Krajczy (łac. structor mensae, incisor) – urzędnik dworski pierwotnie mający obowiązek krajania potraw na stół królewski, potem tytuł honorowy.

Spis treści

Urząd staropolski | edytuj kod

Średniowieczna uczta

Urząd krajczego pojawił się w Polsce w późnym średniowieczu. Krajczy był pomocnikiem stolnika, pomagającym mu w zastawieniu stołu. Głównym jego zadaniem było jednak w czasie uczt krojenie potraw, próbowanie ich i podawanie władcy[1].

Pierwsza wzmianka o krajczych pochodzi z 1412 r. Początkowo nie był to stały urząd, lecz funkcja przyznawana doraźnie różnym osobom. Na początku XVI w. zdarzało się funkcjonowanie dwóch krajczych przy jednym monarsze, czasem rozróżnianych jako krajczy koronny i krajczy nadworny.

Z czasem jako centralny urząd dworski wykształcił się w Koroniekrajczy wielki koronny, a na Litwiekrajczy wielki litewski. Pierwszym znanym krajczym litewskim był Fedko Chomicz, krajczy Świdrygiełły w 1446 r.

Dla wielu przedstawicieli magnaterii krajczostwo wielkie było początkiem kariery publicznej.

Istniał także oddzielny krajczy królowej – zasadniczo urząd prywatny na dworze królowej, niezaliczany do hierarchii państwowej[2]. Analogiczne urzędy krajczych istniały na dworach królewiczów[a] czy dworach magnackich.

W Wielkim Księstwie Litewskim był też krajczy ziemskiurząd ziemski, przy końcu hierarchii urzędów ziemskich, niewystępujący w drabinie hierarchicznej w Koronie[3].

Tytuły odojcowskie i odmężowskie | edytuj kod

Dzieciom krajczego przysługiwały tytuły odojcowskie. Dla synów był nim krajczyc, a dla córek krajczanka. Żony miały prawo do tytułu odmężowskiego – krajczyna.

Urząd rosyjski | edytuj kod

Krajczy (krawczyj[4], ros. крайчий, кравчий) – urząd dworski w Carstwie Rosyjskim wprowadzony jeszcze w czasach Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, prawdopodobnie pod koniec XV w., aczkolwiek pierwsza wzmianka o krajczych w państwie moskiewskim pochodzi z 1514 r. Podobnie jak w Polsce wraz ze stolnikami asystował władcy przy stole. Ponadto do jego obowiązków należał nadzór nad potrawami i napojami oraz w świąteczne dni posyłanie potraw ze stołu pańskiego do domów bojarów. Odpowiadał za stół i zdrowie władcy, jak i za wszystkie potrawy, napoje oraz nakrycie stołu (obrusy, ręczniki itd.).

Godnością krajczego obdarzano zwykle krewnych i powinowatych cara. Urząd ten, uważany za bardzo zaszczytny, nie był sprawowany dłużej niż pięć lat. W hierarchii ważności krajczowie następowali po okolniczych, a przed stolnikami. Urzędu krajczego nie wolno było łączyć z wyższymi godnościami: okolniczego, dworeckiego[b] i bojara[c][5].

Krajczowie wraz z urzędem otrzymywali zazwyczaj miasto Gorochowiec. Mogli też niekiedy otrzymać stały dochód (tzw. кравчий с путём).

Urząd krajczego nie znalazł się w Tabeli rang Piotra I. W miejsce tej godności wprowadzono oberszenka[d] (обер-шенк[e]). Ostatnim rosyjskim krajczym był Kiriłł Aleksiejewicz Naryszkin.

Znani krajczowie | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. Na przykład Ambroży Pampowski.
  2. Odpowiednik marszałka dworu.
  3. Bojarzy w ściślejszym znaczeniu, członkowie dumy bojarskiej.
  4. Druga ranga równoważna z rzeczywistym tajnym radcą, wicekanclerzem, generałem piechoty czy admirałem.
  5. Rodzaj cześnika.

Przypisy | edytuj kod

  1. Zbigniew Góralski: Urzędy i godności w dawnej Polsce. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1983, s. 133-134. ISBN 83-205-3532-8.
  2. Zbigniew Góralski: Urzędy i godności w dawnej Polsce. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1983, s. 153. ISBN 83-205-3532-8.
  3. Zbigniew Góralski: Urzędy i godności w dawnej Polsce. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1983, s. 187. ISBN 83-205-3532-8.
  4. Andriej Pawłow, Maureen Perrie: Iwan Groźny. Car i tyran. Warszawa: Bellona, 1983, s. 241. ISBN 978-83-11-11106-6.
  5. Кравчий (ros.). W: Słownik encyklopedyczny Brockhausa i Efrona [on-line]. dic.academic.ru. [dostęp 2014-07-24].

Bibliografia | edytuj kod

  • Urzędnicy centralni i nadworni Polski XIV–XVIII wieku, Kórnik 1992
  • Urzędnicy centralni i dostojnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV–XVIII wieku, Kórnik 1994
  • Góralski Z., Encyklopedia urzędów i godności w dawnej Polsce, Książka i Wiedza, Warszawa, 2000
Na podstawie artykułu: "Krajczy" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy