Krater Bołtysz


Na mapach: 48°54′N 32°15′E/48,900000 32,250000

Krater Bołtysz w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Krater Bołtyszkrater uderzeniowy znajdujący się na Ukrainie w obwodzie kirowohradzkim, o średnicy około 24 km. W 2002 roku jego wiek został oszacowany na 65,17 ± 0,64 mln lat przy pomocy datowania metodą argonowo-argonową[1], co oznacza, że Krater Bołtysz powstał w przybliżeniu w tym samym okresie, co kratery Silverpit oraz Chicxulub. Analizy palinologiczne oraz δ13C osadów wypełniających krater sugerują, że jest starszy od Chicxulub o co najmniej 2–5 tys. lat[2] W historii geologicznej Ziemi uderzenie bolidu, które doprowadziło do powstania tej formacji odpowiada okresowi wymierania kredowego. Na Ziemi znajduje się szereg innych kraterów datowanych na ten sam okres. Ponieważ Bołtysz i Chicxulub nie powstały w tym samym czasie prawdopodobieństwo, że wywołały je fragmenty tego samego bolidu jest znikome[2].

Spis treści

Morfologia | edytuj kod

Krater Bołtysz znajduje się w centralnej części Ukrainy w dorzeczu rzeki Tiasmin, prawego dopływu Dniepru. Średnica krateru wynosi 24 km. Jest on otoczony pierścieniem o powierzchni ok. 6500 km² pokrytym brekcją wyrzuconą podczas kolizji. Oszacowano, że zaraz po zderzeniu wyrzucone skały pokrywały powierzchnię 25 000 km² warstwą o grubości 1 m lub większej. Na krawędzi krateru grubość warstwy materiału skalnego sięgała 600 m.

Krater składa się z centralnego wzniesienia o średnicy 6 km sięgającego 550 m powyżej poziomu niecki krateru. Wzniesienie to tworzy 500 m osadów, które całkowicie przesłaniają krater, uniemożliwiając jego obserwację na powierzchni. Krater został odkryty w latach 60. XX wieku podczas poszukiwania ropy naftowej.

Wiek | edytuj kod

Krótko po odkryciu krateru, jego wiek można było ocenić tylko w oparciu o wiek pokrywających go osadów. Skały, w które uderzył bolid pochodziły z cenomanu (od 99,6 ± 0,9 do 93,5 ± 0,8 mln lat) i turonu (od 93,5 ± 0,8 do 89,3 ± 1,0 mln lat), natomiast próbki odwiertów z osadów wypełniających nieckę pochodziły z paleocenu (od 65,5 ± 0,3 do 55,8 ± 0,2 mln lat). W ten sposób wiek krateru udało się określić w zakresie od 55,8 do 99,6 milionów lat.

Niepewność udało się zredukować dzięki datowaniu izotopowemu. Najpierw zmierzono zawartość izotopu uranu 238 w szkliwie powstałym na skutek stopienia skał podczas kolizji, co pozwoliło na uściślenie wieku do 65,04 ± 1,10. Dalsze badania z wykorzystaniem datowania metodą argonowo-argonową umożliwiły na zredukowanie błędu, dając wynik 65,17 ± 0,64, który pokrywa się z wiekiem Krateru Chicxulub[1]. Błąd badawczy przy datowaniu metodą argonowo-argonową jest jednak zbyt duży, by ustalić, czy te dwa kratery powstały w tym samym czasie, a jeżeli nie – który powstał jako pierwszy. Analizy palinologiczne oraz δ13C osadów wypełniających krater sugerują, że Bołtysz powstał o co najmniej 2–5 tys. lat wcześniej niż Chicxulub[2].

Kolizja z wieloma ciałami | edytuj kod

Zbieżność wieku kraterów Bołtysz i Chicxulub nie oznacza, że oba uderzenia miały miejsce równocześnie. W ramach błędów pomiarowych mieści się rozbieżność setek tysięcy lat. Jednak statystyczne prawdopodobieństwo dwóch całkowicie niezależnych kolizji o takiej sile na Ziemi jest w okresie 500 tys. lat bardzo małe.

Odkrycie Krateru Silverpit, którego wiek początkowo oceniono na 65-60 mln lat[3], znacznie zwiększyło prawdopodobieństwo hipotezy, że bezpośrednio na granicy kredy i paleogenu doszło do kolizji z licznymi obiektami. Późniejsze badania zwiększyły jednak niepewność wyznaczonego wieku krateru w Morzu Północnym do zakresu 45–75 mln lat[4]. Jeszcze inny, również niepotwierdzony krater nazwany Śiwa mógł powstać w zbliżonym, lub nawet tym samym czasie.

W 1994 roku obserwowane było podobne zjawisko, zderzenie fragmentów komety Shoemaker-Levy 9 z Jowiszem. Podczas przelotu w pobliżu planety kometa została rozerwana na liczne fragmenty, poruszające się niezależnie po bliskich orbitach, które podczas kolejnego zbliżenia kolejno zderzały się z gazowym olbrzymem. Zderzenie dużego impaktora z planetą typu ziemskiego nie zostało jak dotąd zaobserwowane.

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Simon P. Kelley, Eugene Gurov. Boltysh, another end-Cretaceous impact. „Meteoritics and Planetary Science”. 37 (8), s. 1031–1043, 2002. DOI: 10.1111/j.1945-5100.2002.tb00875.x (ang.). 
  2. a b c David Jolley, Iain Gilmour, Eugene Gurov, Simon Kelley, Jonathan Watson. Two large meteorite impacts at the Cretaceous-Paleogene boundary. „Geology”. 38 (9), s. 835–838, 2010. DOI: 10.1130/G31034.1 (ang.). 
  3. S.A. Stewart, P.J. Allen. A 20-km-diameter multi-ringed impact structure in the North Sea. „Astronomy and Astrophysics”. V.418 i.6897 p.520-3, 2002. PMID: 12152076 (ang.). 
  4. S. A. Stewart, P. J. Allen. 3D seismic reflection mapping of the Silverpit multi-ringed crater, North Sea. „Geological Society of America Bulletin”. 117 (3), s. 354-368, 2005. DOI: 10.1130/B25591.1 (ang.). 

Bibliografia | edytuj kod

  1. Grieve R.A.F., Reny G., Gurov, E.P., Ryabenko V. A. (1985), Impact Melt Rocks of the Boltysh Crater, Meteoritics, v. 20, p.655
  2. Gurov E.P., Gurova H.P. (1985), Boltysh Astrobleme: Impact Crater Pattern with a Central Uplift, Lunar & Planetary Science XVI, pp. 310-311
  3. Kashkarov L.L., Nazarov M.A., Lorents K.A., Kalinina G.V., Kononkova N.N. (1999), The Track Age of the Boltysh Impact Structure, Astronomicheskii Vestnik, v. 33, p. 253
  4. Kelley S.P., Gurov E. Boltysh, another end-Cretaceous impact. „Meteoritics and Planetary Science”. 37 (8), s. 1031–1043, 2002. DOI: 10.1111/j.1945-5100.2002.tb00875.x

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Krater Bołtysz" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy