Krosno Odrzańskie


Na mapach: 52°03′10″N 15°06′47″E/52,052778 15,113056

Krosno Odrzańskie w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Krosno Odrzańskie (niem. Crossen an der Oder) – miasto powiatowe w województwie lubuskim, w Dolinie Środkowej Odry, nad Odrą u ujścia Bobru. Znajdują się tu siedziby Nadodrzańskiego Oddziału Straży Granicznej oraz garnizon. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Krosno Odrzańskie.

Krosno Odrzańskie uzyskało lokację miejską przed 1238 rokiem[3].

Spis treści

Toponimia | edytuj kod

Pierwsza wzmianka o mieście pojawia się w Kronice Thietmara, która to kronika spisana została w latach 1012-1018[4]. Nazwa miasta, wbrew niektórym teoriom, nie pochodzi od krosna tkackiego – urządzenia do tkania z przędzy tkanin, jak przypuszczał niemiecki językoznawca Heinrich Adamy. W dziele o nazwach miejscowości na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienił on nazwę miejscowości w dokumencie z 1105 roku Crosno podając jej znaczenie Stadt der Weber – „miasto tkaczy”[5]. Nowsze opracowania wykluczają tę teorię[6]. Tymczasem nazwa odnosi się do polskiej nazwy, której źródłosłów powstał prawdopodobnie z dwóch elementów: od słowa krost – nierówność, jak i chrost – gąszcz. Odzwierciedleniem tego jest zarówno topografia, jak również szata roślinna[7].

W kronice łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Crosna[8][9].

Obecną nazwę zatwierdzono 7 maja 1946[10].

Historia | edytuj kod

Krosno Odrzańskie plan miasta z 1721, orientacja południowa Krosno Odrzańskie ok. 1904

Na podstawie mapy starożytnego kartografa Klaudiusza Ptolemeusza specjaliści z departamentu Geodezji i Geoinformacji Technicznego Uniwersytetu Berlińskiego[11] ustalili, że Krosno Odrzańskie mogło być stolicą (Lugidunum) starożytnego Związku Lugijskiego, a przynajmniej leżało na jego terenie. W 6 r. n.e. kojarzone ze Związkiem Lugijskim państwo Marboda stało się podległe Rzymowi[12].

Pierwsze wzmianki pisemne o mieście w 1005 r. w kronice biskupa Thietmara z Merseburga, miejsce walk Bolesława Chrobrego z Henrykiem II w roku 1005 i 1015 – bitwa pod Krosnem Odrzańskim. Przed 1226 r. pierwsza inicjatywa lokacyjna na prawie niemieckim Henryka Brodatego[13]. Do 1482 r. w granicach księstwa głogowskiego, później we władaniu Brandenburgii. Miasto mocno zniszczone w czasie wojny trzydziestoletniej i III wojny śląskiej.

W XVII wieku w mieście przebywali członkowie rodu Wittelsbachów, m.in. Luiza Julianna Orańska, Elżbieta Charlotta Wittelsbach (zmarła w Krośnie), Elisabeth Simmern van Pallandt (która w latach 1646–1649 prowadziła stąd korespondencję z Kartezjuszem[14]).

Ludność polskojęzyczna utrzymała się w okolicach miejscowości jednak dość długo, skoro Hieronymus Megiser, który był autorem wielojęzycznego słownika opracowanego w roku 1603, podał w nim także informacje o polskiej gwarze ówczesnych mieszkańców okolic Krosna Odrzańskiego.

Rozwój miasta w XIX wieku: powstanie zakładów przemysłowych, budowa stacji kolejowej i linii kolejowych: w 1870 r. z Gubina do Czerwieńska, dzięki czemu uzyskano połączenie z linią do Poznania przez Zbąszynek, oraz z linią do Legnicy przez Zieloną Górę. W 1913 r. poprowadzono linię kolejową do Lubska (obecnie częściowo rozebrana).

W czasie I wojny światowej na obrzeżach miasta był duży obóz jeniecki.

Wojska niemieckie zostały wyparte z miasta 15 lutego 1945 roku przez oddziały 3 armii gwardii I Frontu Ukraińskiego (zginęło 313 żołnierzy radzieckich)[15]. Podczas walk duże zniszczenia (60–70% zabudowy). Po zakończeniu wojny, jeszcze do końca lat czterdziestych często stosowano nazwę Krosno nad Odrą, mimo, formalnego wprowadzenia nazwy Krosno Odrzańskie.

Na południe od miasta rozpoczyna się łańcuch średniowiecznych, legendarnych budowli ziemnych, o historycznym, prawdopodobnym znaczeniu graniczno-obronnym – tzw. Wały Śląskie, określane również jako Wały Chrobrego, ciągnące się od Krosna w kierunku południowo-wschodnim, aż po mokradła w okolicy wsi Wierzbowa w Borach Dolnośląskich (zachował się tam, w relatywnie dobrym stanie 7,5 kilometrowy ich fragment). Ta łańcuchowa budowla jest uznawana za najdłuższy zabytek archeologiczny w Europie środkowej, i jednocześnie jest ona także obiektem o bardzo enigmatycznej przeszłości (pomimo wielu prób, dotychczas nie udało się ustalić miarodajnych opinii i faktów w tym zakresie i ich ewentualnej roli w bitwie pod Krosnem Odrzańskim)[16].

Kalendarium od 1005 do 1482 | edytuj kod

Krosno Odrzańskie – widok ze skarpy na zabudowania zamku piastowskiego Krosno Odrzańskie – mury obronne (XIV w.)
  • 1005 – pierwsza pisemna wzmianka o mieście
  • 1015 – bitwa pod Krosnem Odrzańskim
  • 1138 – po śmierci Bolesława Krzywoustego Krosno weszło w skład dzielnicy śląskiej
  • przed 1238 – domniemana data pierwszej lokacji[13]
  • 1238 – na zamku w Krośnie zmarł książę Henryk I Brodaty
  • 1241 – pod Legnicą zginął Henryk II Pobożny, podział księstwa między jego synów
  • XIII – XV wiek – przynależność miasta do księstwa głogowskiego
  • 1293 – kasztelanem został rycerz Bogusz Wezenborg[17]
  • 1317 – z rąk margrabiów brandenburskich Krosno otrzymało pełne prawo magdeburskie[18]
  • XIII wiek – w grodzie powstaje pierwsza mennica[19]
  • 1476 – zmarł ostatni książę głogowski Henryk XI
  • 1476 – 1482 – Wojna o sukcesję głogowską
  • 1477 – oblężenie miasta przez księcia Jana II Szalonego
  • 1478 – krośnianie wzięli udział w wyprawie po stronie Brandenburczyków, pokonani pod Leśniowem Wielkim
  • 1482 – układ w Kamieńcu Ząbkowickim, miasto przeszło pod władanie Brandenburgii

Kalendarium od 1483 do 2005 | edytuj kod

 Osobny artykuł: Krosno Odrzańskie (stacja kolejowa). Ty42 107 na stacji Krosno Odrzanskie (Parowozem przez Wielkopolskę – 2013 r.)
  • XVI wiek – w mieście zwyciężył protestantyzm
  • 1618–1648 – wojna trzydziestoletnia, miasto było zajmowane na przemian przez Szwedów i wojska cesarskie, miasto uczynione twierdzą
  • 1699 – w Krośnie wyszły drukiem „Bajki Ezopowe” Krzysztofa Niemirycza, poety, arianina wówczas mieszkającego w Czarnowie.
  • 1701 – Krosno w Królestwie Prus
  • 1756–1763 – wojna siedmioletnia, po bitwie pod Kijami
  • 23 czerwca 1759 – miasto zajęli i obrabowali Rosjanie
  • 1806 – miasto zajęli oddziały francuskie
  • 1814 – przez miasto przeszedł pochód ze zwłokami księcia Józefa Poniatowskiego, mieszczanie oddali księciu hołd
  • XIX wiek – początki przemysłu
  • 1870 – powstała pierwsza linia kolejowa
  • 1871 – Krosno w granicach Cesarstwa Niemiec
  • 1897 – w mieście wprowadzone zostało oświetlenie gazowe /gazownia zlokalizowana była przy dzisiejszym Kromecie/
  • 1905 – oddanie do użytku mostu na Odrze /wyprodukowany w zielonogórskiej fabryce Beuchulta/
  • 1914 – w czasie I wojny światowej na obrzeżach miasta /majątek Kamień/ powstał obóz jeniecki
  • 1919 – w obozie przebywali jeńcy-powstańcy wielkopolscy
  • 20 lutego 1945 – miasto zajęły oddziały radzieckie, które dokonały zniszczenia miasta w 60–70%
  • maj 1945 – miasto przejęła administracja polska
  • od 1945 – do miasta przybyli m.in. przymusowo wysiedleni Polacy z Kresów Wschodnich, głównie z Wileńszczyzny
  • 2005 – miasto obchodziło symboliczne tysiąclecie istnienia grodu, które związane było z pierwszą pisemną wzmianką

Demografia | edytuj kod

  • Piramida wieku mieszkańców Krosna Odrzańskiego w 2014 roku[20].


Zabytki | edytuj kod

Fara Maryjna

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[21]:

  • miasto
  • kościół filialny pod wezwaniem św. Andrzeja Apostoła, neogotycki z 1887 roku, projekt Ferdinanda Martiusa poprawiony przez Karla Friedricha Schinkla
  • kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki parafialny pod wezwaniem św. Jadwigi Śląskiej z XVIII w., XV wieku, w latach 1708–1729, XIX wieku
  • budynek poklasztorny, ul. Szkolna 4, z XVIII wieku, z połowy XIX wieku
  • zamek piastowski w ruinie, zbudowany prawdopodobnie w początkach XIII wieku przez Henryka I Brodatego, miejsce jego śmierci w 1238 r., miejsce schronienia jego żony Jadwigi i synowej Anny podczas najazdu tatarskiego w 1241 r. Przebudowany w XIV-XIX wieku. Od XVI w. siedziba wdów po elektorach brandenburskich, później koszary; niszczony licznymi wojnami, spalony w 1945 r. Obecnie siedziba placówki kulturalnej - Centrum Artystyczno - Kulturalnego Zamek. w odbudowanej części bramnej znajduje się muzeum regionalne i punkt informacji turystycznej.
  • przyziemie spichrza zamkowego, z lat 1642–1650
  • mury obronne – miejskie, fragment z XIV wieku, z prostokątną czatownią
  • domy, ul. Chrobrego 2, 14, 17, 25, z połowy XIX wieku
  • domy, ul. Pocztowa 9, 26, 28, z połowy XIX wieku
  • dom, ul. Prusa 12, z XVIII/XIX wieku
  • dom, ul. Rybaki 2, z XVIII-XIX wieku
  • domy, ul. Mnichów 1, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 25, 27, 29 i 31, 33, z XVIII/XIX wieku
  • dom, ul. Wąska 11, z XVIII/XIX wieku
  • dom, pl. Wolności 5, z połowy XIX wieku
  • dom, ul. Zamkowa 14, z połowy XIX wieku
  • dom, pl. Żeromskiego 10, z XVIII/XIX wieku.

Komunikacja | edytuj kod

Przez miasto przebiega Droga krajowa nr 29. Droga ta wytyczona jest przez jedyny w Krośnie Odrzańskim most nad Odrą, przebiega też przez ścisłe centrum miasta, będąc najważniejszą arterią komunikacyjną miasta.

Edukacja | edytuj kod

Sport | edytuj kod

Panorama stadionu Ośrodka Sportu i Rekreacji w Krośnie Odrzańskim.

Od 1945 roku w Krośnie Odrzańskim funkcjonuje Miejski Klub Sportowy „Tęcza” Krosno Odrzańskie, którego sekcja piłkarska została założona w 1946 roku i występuje w IV lidze lubuskiej. Zespół swoje domowe mecze rozgrywa na Stadionie Ośrodka Sportu i Rekreacji w Krośnie Odrzańskim. Barwy klubu - tęczowe. Ponadto w Krośnie Odrzańskim funkcjonuje klub szachowo - brydżowy pn. Krośnieńskie Stowarzyszenie Gier Umysłowych oraz odrębny, powstały w 2009 r. Siatkarski Klub Sportowy Tęcza Krosno Odrzańskie.

W roku 2013 powstała w Krośnie Odrzańskim akademia piłkarska – Football Academy. Szkółka trenowała dzieci od 4 do 12 lat. W 2017 r. zawiesiła działalność.

Wspólnoty wyznaniowe | edytuj kod

Kościół pw. św. Andrzeja

Współpraca międzynarodowa | edytuj kod

Miasta partnerskie[23]

Miasta współpracujące[24]

Zobacz też | edytuj kod

Nadodrzański Oddział Straży Granicznej

Przypisy | edytuj kod

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.), GUS, 2011, Warszawa.
  2. Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-07-19] .
  3. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 42–43.
  4. TomaszT. Struk TomaszT., Kronika Biskupa Thietmara, czyli pierwsza wzmianka o Krośnie Odrzańskim, Zgodnie z foliacją (numeracją) R. Holtzmanna, pierwsza wzmianka o Krośnie znajduje się na stronie 109 b rękopisu Kroniki Thietmara, w piątym (Cros-) i szóstym (-no) wersie od dołu. Zapis graficzny wygląda następująco: ءrδnο, 2004 .
  5. Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch’s Buchhandlung, 1888, s. 8.
  6. TomaszT. Struk TomaszT., Geneza i historyczne zmiany nazwy Krosna Odrzańskiego, „Studia Zachodnie”, nr 8, 2005 [dostęp 2020-07-03], Cytat: „Teorię tę można z góry wykluczyć. Nazwa miasta powstała przed XI w., podczas gdy krosno tkackie, od którego rzekomo miałaby powstać nazwa, zawędrowało do Europy w XII w., a do Polski w XIII w.”, przypis 42, s. 211 .
  7. TomaszT. Struk TomaszT., Geneza i historyczne zmiany nazwy Krosna Odrzańskiego, „Studia Zachodnie”, nr 8, 2005, s. 216–218 [dostęp 2020-07-03] .
  8. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.
  9. H. Markgraf, J. W. Schulte, „Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis”, Breslau 1889.
  10. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85).
  11. Czy wykopaliska w Krośnie Odrzańskim pozwolą odkryć antyczną stolicę Związku Lugijskiego?.
  12. Lugidunum i Związek Lugijski..
  13. a b MariaM. Bogucka MariaM., HenrykH. Samsonowicz HenrykH., Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Wrocław [etc.]: Ossolineum, 1986, s. 84–88, ISBN 83-04-01701-6, OCLC 835853938 .
  14. JerzyJ. Kopania JerzyJ., Wstęp, [w:] RenéR. Descartes, Listy do księżniczki Elżbiety, Warszawa – Poznań: PWN, 1995, VII-XXV .
  15. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa. „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945”, Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, s. 834.
  16. Szlakiem książąt piastowskich... (w tym: Wał Chrobrego Krosno Odrz. – Wierzbowa).
  17. Franciszek Kusiak: Rycerze średniowiecznej Europy łacińskiej. Warszawa: PIW, 2002, s. 235. ISBN 83-06-02890-2.
  18. Miasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 639.
  19. TomaszT. Struk TomaszT., Moneta Crossene. Produkcja monet i banknotów w dziejach Krosna Odrzańskiego (część I), „Biuletyn Numizmatyczny”, 3, 2007 [dostęp 2020-07-06] .
  20. Krosno Odrzańskie polskawliczbach.pl, w oparciu o dane GUS.
  21. Rejestr zabytków nieruchomych woj. lubuskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 19–20. [dostęp 25.1.13].
  22. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-15] .
  23. krosnoodrzanskie.pl: Charakterystyka miast partnerskich. [dostęp 8 lutego 2012].
  24. krosnoodrzanskie.pl: Miasta współpracujące (pol.). [dostęp 8 lutego 2012].

Bibliografia | edytuj kod

  • O Krośnie Odrzańskim.... W: Urząd Miasta w Krośnie Odrzańskim [on-line]. [dostęp 2010-05-26].
  • Beata Halicka, Krosno Odrzańskie / Crossen an der Oder 1005–2005. Wspólne dziedzictwo kultury / Das gemeinsame Kulturerbe. Wydawnictwo Instytutowe, Skórzyn 2005.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (miasto):
Na podstawie artykułu: "Krosno Odrzańskie" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy