Krosno Odrzańskie


Na mapach: 52°03′10″N 15°06′47″E/52,052778 15,113056

Krosno Odrzańskie w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Krosno Odrzańskie (niem. Crossen an der Oder) – miasto powiatowe w województwie lubuskim, w Dolinie Środkowej Odry, nad Odrą u ujścia Bobru. Znajdują się tu siedziby Nadodrzańskiego Oddziału Straży Granicznej oraz garnizon.

Krosno Odrzańskie uzyskało lokację miejską przed 1238 rokiem[3].

Spis treści

Nazwa | edytuj kod

Nazwa odnosi się do polskiej nazwy krosna tkackiego – urządzenia do tkania z przędzy tkanin[4]. Niemiecki językoznawca Heinrich Adamy swoim dziele o nazwach miejscowości na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienia jako najwcześniejszą zanotowaną nazwę miejscowości w dokumencie z 1105 roku Crosno podając jej znaczenie "Stadt der Weber" - "miasto tkaczy"[4].

W kronice łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295-1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Crosna[5][6].

Obecną nazwę zatwierdzono 7 maja 1946[7].

Historia | edytuj kod

Krosno Odrzańskie plan miasta z 1721, orientacja południowa Krosno Odrzańskie ok. 1904

Na podstawie mapy starożytnego kartografa Klaudiusza Ptolemeusza specjaliści z departamentu Geodezji i Geoinformacji Technicznego Uniwersytetu Berlińskiego[8] ustalili, że Krosno Odrzańskie mogło być stolicą (Lugidunum) starożytnego Związku Lugijskiego, a przynajmniej leżało na jego terenie. W 6 r. n.e. kojarzone ze Związkiem Lugijskim państwo Marboda stało się podległe Rzymowi[9].

Pierwsze wzmianki pisemne o mieście w 1005 r. w kronice biskupa Thietmara z Merseburga, miejsce walk Bolesława Chrobrego z Henrykiem II w roku 1005 i 1015 – bitwa pod Krosnem Odrzańskim. Przed 1226 r. pierwsza inicjatywa lokacyjna na prawie niemieckim Henryka Brodatego[10]. Do 1482 r. w granicach księstwa głogowskiego, później we władaniu Brandenburgii. Miasto mocno zniszczone w czasie wojny 30-letniej i III wojny śląskiej.

W XVII wieku w mieście przebywali członkowie rodu Wittelsbachów, m.in Luiza Julianna Orańska, Elżbieta Charlotta Wittelsbach (zmarła w Krośnie), Elisabeth Simmern van Pallandt (która w latach 1646-1649 prowadziła stąd korespondencję z Kartezjuszem[11]).

Ludność polskojęzyczna utrzymała się w okolicach miejscowości jednak dość długo skoro Hieronymus Megiser, który był autorem wielojęzycznego słownika opracowanego w roku 1603 podał w nim także informacje o polskiej gwarze ówczesnych mieszkańców okolic Krosna Odrzańskiego.

Rozwój miasta w XIX wieku: powstanie zakładów przemysłowych; budowa stacji kolejowej i linii kolejowych: w 1870 z Gubina do Czerwieńska, gdzie uzyskano połączenie z linią do Poznania przez Zbąszynek, oraz z linią do Legnicy przez Zieloną Górę, a w 1913 poprowadzenie kolei do Lubska (obecnie częściowo rozebrana).

W czasie I wojny światowej na obrzeżach miasta był duży obóz jeniecki.

Wojska niemieckie zostały wyparte z miasta 15 lutego 1945 roku przez oddziały 3 armii gwardii I Frontu Ukraińskiego (zginęło 313 żołnierzy radzieckich)[12]. Podczas walk duże zniszczenia (60-70% zabudowy). Od 1945 do 1948 miasto nosiło nazwę Krosno nad Odrą.

Na południe od miasta rozpoczyna się łańcuch średniowiecznych, legendarnych budowli ziemnych, o historycznym, prawdopodobnym znaczeniu graniczno-obronnym – tzw. Wały Śląskie, określane również jako Wały Chrobrego, ciągnące się od Krosna w kierunku południowo-wschodnim, aż po mokradła w okolicy wsi Wierzbowa w Borach Dolnośląskich (zachował się tam, w relatywnie dobrym stanie 7,5 kilometrowy ich fragment). Ta łańcuchowa budowla jest uznawana za najdłuższy zabytek archeologiczny w Europie środkowej, i jednocześnie jest ona także obiektem o bardzo enigmatycznej przeszłości (pomimo wielu prób, dotychczas nie udało się ustalić miarodajnych opinii i faktów w tym zakresie i ich ewentualnej roli w bitwie pod Krosnem Odrzańskim)[13].

Kalendarium od 1005 do 1482 | edytuj kod

Krosno Odrzańskie – widok ze skarpy na zabudowania zamku piastowskiego Krosno Odrzańskie - mury obronne (XIV w.)
  • 1005 – pierwsza pisemna wzmianka o mieście
  • 1015 – bitwa pod Krosnem Odrzańskim
  • 1138 – po śmierci Bolesława Krzywoustego Krosno wchodzi w skład dzielnicy śląskiej
  • przed 1226 – domniemana data pierwszej lokacji[10]
  • 1238 – na zamku w Krośnie umiera Henryk I Brodaty
  • 1241 – pod Legnicą ginie Henryk II Pobożny, podział księstwa między jego synów
  • XIII-XV wiek – przynależność miasta do księstwa głogowskiego
  • 1293 - kasztelanem zostaje rycerz Bogusz Wezenborg[14]
  • 1317 – z rąk margrabiów brandenburskich Krosno otrzymuje pełne prawo magdeburskie[15]
  • XIV wiek – działa w mieście mennica książęca
  • 1476 – umiera ostatni książę głogowski Henryk XI
  • 1476–1482 – Wojna o sukcesję głogowską
  • 1477 – oblężenie miasta przez księcia Jana II Szalonego
  • 1478 – krośnianie biorą udział w wyprawie po stronie Brandenburczyków, pokonani pod Leśniowem Wielkim
  • 1482 – układ w Kamieńcu Ząbkowickim, miasto przechodzi pod władanie Brandenburgii

Kalendarium od 1483 do 2005 | edytuj kod

 Osobny artykuł: Krosno Odrzańskie (stacja kolejowa). Ty42 107 na stacji Krosno Odrzanskie (Parowozem przez Wielkopolskę - 2013 r.)
  • XVI wiek – w mieście zwycięża protestantyzm
  • 1618–1648 – wojna trzydziestoletnia, miasto zajmowane na przemian przez Szwedów i wojska cesarskie, miasto uczynione twierdzą
  • 1699 – w Krośnie wyszły drukiem "Bajki Ezopowe" Krzysztofa Niemirycza, poety, arianina wówczas mieszkającego w Czarnowie.
  • 1701 – Krosno w Królestwie Prus
  • 1756–1763 – wojna siedmioletnia, po bitwie pod Kijami
  • 23 czerwca 1759 – miasto zajmują i rabują Rosjanie
  • 1806 – miasto zajmują oddziały francuskie
  • 1814 – przez miasto przeciąga pochód ze zwłokami księcia Józefa Poniatowskiego, mieszczanie oddają księciu hołd
  • XIX wiek – początki przemysłu
  • 1870 – powstaje pierwsza linia kolejowa
  • 1871 – Krosno w granicach Cesarstwa Niemiec
  • 1897 – w mieście wprowadzone zostaje oświetlenie gazowe
  • 1914 – w czasie I wojny światowej w mieście powstaje obóz jeniecki
  • 1919 – w obozie przebywają jeńcy – powstańcy wielkopolscy
  • 20 lutego 1945 – miasto zajmują oddziały sowieckie, zniszczenia 60-70%
  • maj 1945 – miasto przejmuje administracja polska
  • od 1945 – do miasta przybywają m.in. przymusowo wysiedleni Polacy z Kresów Wschodnich
  • 2005 – miasto obchodzi symboliczne tysiąclecie istnienia grodu

Demografia | edytuj kod

  • Piramida wieku mieszkańców Krosna Odrzańskiego w 2014 roku[2].


Zabytki | edytuj kod

Fara Maryjna

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[16]:

  • miasto
  • kościół filialny pod wezwaniem św. Andrzeja Apostoła, neogotycki z 1887 roku, projekt Ferdinanda Martiusa poprawiony przez Karla Friedricha Schinkla
  • kościół ewangelicki, obecnie rzymsko-katolicki parafialny pod wezwaniem św. Jadwigi Śląskiej, z XVIII w., XV wieku, w latach 1708-1729, XIX wieku
  • budynek poklasztorny, ul. Szkolna 4, z XVIII wieku, z połowy XIX wieku
  • zamek piastowski w ruinie, zbudowany prawdopodobnie w pocz. XIII wieku przez Henryka I Brodatego, miejsce jego śmierci w 1238 r., miejsce schronienia jego żony Jadwigi i synowej Anny podczas najazdu tatarskiego w 1241 r. Przebudowany w XIV-XIX wieku. Od XVI w. siedziba wdów po elektorach brandenburskich, później koszary; niszczony licznymi wojnami, spalony w 1945 r., w odbudowanej części bramnej muzeum regionalne i punkt informacji turystycznej, ul. Szkolna 1
  • przyziemie spichrza zamkowego, z lat 1642-1650
  • mury obronne – miejskie, fragment z XIV wieku, z prostokątną czatownią
  • domy, ul. Chrobrego 2, 14, 17, 25, z połowy XIX wieku
  • domy, ul. Pocztowa 9, 26, 28, z połowy XIX wieku
  • dom, ul. Prusa 12, z XVIII/XIX wieku
  • dom, ul. Rybaki 2, z XVIII-XIX wieku
  • domy, ul. Mnichów 1, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 25, 27, 29 i 31, 33, z XVIII/XIX wieku
  • dom, ul. Wąska 11, z XVIII/XIX wieku
  • dom, pl. Wolności 5, z połowy XIX wieku
  • dom, ul. Zamkowa 14, z połowy XIX wieku
  • dom, pl. Żeromskiego 10, z XVIII/XIX wieku.

Komunikacja | edytuj kod

Przez miasto przebiega Droga krajowa nr 29. Droga ta wytyczona jest przez jedyny w Krośnie Odrzańskim most nad Odrą, przebiega też przez ścisłe centrum miasta, będąc najważniejszą arterią komunikacyjną miasta.

Edukacja | edytuj kod

  • SP nr 1 ul. Bohaterów Wojska Polskiego
  • SP nr 2 ul. St. Moniuszki
  • SP nr 3 ul. K. Pułaskiego 3
  • Gimnazjum im. Henryka I Brodatego ul. K. Pułaskiego 3
  • Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych im. Władysława Broniewskiego ul. Szkolna 1
  • Zespół Szkół Specjalnych ul. Poznańska 88

Sport | edytuj kod

Panorama stadionu Ośrodka Sportu i Rekreacji w Krośnie Odrzańskim.

Od 1945 roku w Krośnie Odrzańskim funkcjonuje Miejski Klub Sportowy „Tęcza” Krosno Odrzańskie, którego sekcja piłkarska została założona w 1946 roku i występuje w IV lidze lubuskiej. Zespół swoje domowe mecze rozgrywa na Stadionie Ośrodka Sportu i Rekreacji w Krośnie Odrzańskim. Barwy klubu: niebiesko-białe[17].

W kwietniu 2013 w Krośnie Odrzańskim powstała akademia piłkarska – Football Academy. Szkółka trenuje dzieci od 4 do 12 lat Obecnie uczęszcza tam 80 zawodników.

Wspólnoty wyznaniowe | edytuj kod

Kościół pw. św. Andrzeja

Współpraca międzynarodowa | edytuj kod

Miasta partnerskie[19]

Miasta współpracujące[20]

Zobacz też | edytuj kod

Nadodrzański Oddział Straży Granicznej

Przypisy | edytuj kod

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.), GUS, 2011, Warszawa.
  2. a b Krosno Odrzańskie polskawliczbach.pl, w oparciu o dane GUS.
  3. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 42-43.
  4. a b Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 8.
  5. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online
  6. H. Markgraf, J. W. Schulte, "Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis", Breslau 1889
  7. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85).
  8. Czy wykopaliska w Krośnie Odrzańskim pozwolą odkryć antyczną stolicę Związku Lugijskiego?.
  9. Lugidunum i Związek Lugijski..
  10. a b MariaM. Bogucka MariaM., HenrykH. Samsonowicz HenrykH., Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Wrocław [etc.]: Ossolineum, 1986, s. 84-88, ISBN 83-04-01701-6, OCLC 835853938 .
  11. JerzyJ. Kopania JerzyJ., Wstęp [w:] RenéR. Descartes, Listy do księżniczki Elżbiety, Warszawa - Poznań: PWN, 1995, VII-XXV .
  12. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945", Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, str. 834
  13. Szlakiem książąt piastowskich... (w tym: Wał Chrobrego Krosno Odrz. – Wierzbowa)
  14. Franciszek Kusiak: Rycerze średniowiecznej Europy łacińskiej. Warszawa: PIW, 2002, s. 235. ISBN 83-06-02890-2.
  15. Miasta polskie w Tysiącleciu, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 639
  16. Rejestr zabytków nieruchomych woj. lubuskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 19-20. [dostęp 25.1.13].
  17. 90minut.pl: Miejski Klub Sportowy Tęcza Krosno Odrzańskie. [dostęp 9 października 2010].
  18. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-15] .
  19. krosnoodrzanskie.pl: Charakterystyka miast partnerskich. [dostęp 8 lutego 2012].
  20. krosnoodrzanskie.pl: Miasta współpracujące (pol.). [dostęp 8 lutego 2012].

Bibliografia | edytuj kod

  • O Krośnie Odrzańskim.... W: Urząd Miasta w Krośnie Odrzańskim [on-line]. [dostęp 26-05-2010].
  • Beata Halicka, Krosno Odrzańskie / Crossen an der Oder 1005 – 2005. Wspólne dziedzictwo kultury / Das gemeinsame Kulturerbe. Wydawnictwo Instytutowe, Skórzyn 2005.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (miasto):
Na podstawie artykułu: "Krosno Odrzańskie" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy