Krystyna Skarbek


Krystyna Skarbek w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Odrestaurowany grób Krystyny Skarbek i Andrzeja Kowerskiego[1], polskich agentów w służbie brytyjskiej SOE, na katolickim cmentarzu Kensal Green St. Mary w Londynie Pomnik Tempsford SOE dla agentek SOE w tym Krystyny Skarbek

Krystyna Skarbek (Christine Granville), właśc. Maria Krystyna Skarbek-Giżycka OBE (ur. 1 maja 1908 w Warszawie, zm. 15 czerwca 1952 w Londynie) – polska agentka brytyjskiej tajnej służby Kierownictwa Operacji Specjalnych (SOE), wywiadowca Secret Intelligence Service (SIS).

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Młodość | edytuj kod

Maria Krystyna Skarbek herbu Abdank[2], urodziła się 1 maja 1908[a] w Warszawie[b] jako drugie dziecko ziemianina Jerzego Skarbka h. Abdank oraz Stefanii z d. Goldfeder[c], pochodzącej z łódzkiej zamożnej rodziny żydowskich bankierów Goldfederów[3].

Młoda Maria Skarbkówna uprawiała jazdę konną oraz wspinaczkę górską[4]. W 1930 uczestniczyła w konkursie Miss Polonia[5]. W tym samym roku, po śmierci ojca[d], wraz z rodziną przeniosła się z Trzepnicy do Warszawy, gdzie w 1933 poślubiła pabianickiego przemysłowca – Gustawa Gettlicha[6]. Małżeństwo nie trwało długo – rozpadło się po 6 miesiącach.

Arkady Fiedler, który poznał ją w Warszawie w połowie lat 30. XX w., tak ją charakteryzował w swoich wspomnieniach o „kobietach swej młodości”[7]: była młodą kobietą o niezwykłej urodzie i burzliwych losach. (...) Krystyna zwróciła na mnie roziskrzony wzrok i zbliżyliśmy się do siebie. Chociaż obdarzona bujnym temperamentem, pozostaliśmy tylko przyjaciółmi; wolałem stwarzać z nią przy stole restauracyjnym czy dansingowym miłe nastroje pełne wesołych szaleństw i szampańskiej fantazji, niż wdawać się w amory. Krystyna była wyjątkowo urocza, inteligentna, lecz nabita dziwnymi kompleksami; przeżywała rodowe fanaberie i snobistyczne łamańce (...).

Fiedler domniemywał, że miała jakieś kontakty w polskim MSZ i z tego powodu często wyjeżdżała do Anglii, oficjalnie do swoich krewnych z rodziny Granville’ów.

W listopadzie 1938 wyszła za mąż po raz drugi, za podróżnika i pisarza powieści dla młodzieży, Jerzego Giżyckiego. W 1939 oboje przebywali w Kenii, gdzie Giżycki przybył jako dyplomata mający pracować w stolicy Abisynii. Na wieść o wybuchu wojny wyjechali do Francji, skąd już sama (była w separacji z mężem) przedostała się do Anglii.

Działalność szpiegowska | edytuj kod

W Anglii zgłosiła się do służby w tajnej agencji brytyjskiej SOE, powołanej przez Winstona Churchilla do dywersji na niemieckich tyłach. Przyjęła pseudonim Christine Granville oraz zmieniła rok urodzenia na 1915[a]. Jako agentka została skierowana na Węgry z zadaniem podjęcia pracy konspiracyjnej, którą wykonywała wspólnie z Andrzejem Kowerskim (pseudonim Andrew Kennedy). Z Budapesztu, gdzie pracowała jako dziennikarka, trzykrotnie odbyła podróż do okupowanej Polski konspiracyjnym szlakiem przez Słowację jako kurierka tatrzańska. Współpracowała ze Stefanem Witkowskim oraz utworzoną przez niego organizacją konspiracyjną Muszkieterzy[8]. Pośredniczyła w kontaktach tej organizacji z Secret Intelligence Service (SIS). Podczas jednej z wypraw dostarczyła Muszkieterom radiostację, która następnie zaczęła działać w Podkowie Leśnej[9].

Wspólnie z Andrzejem Kowerskim[10] zajmowali się m.in. organizowaniem ucieczek internowanych w węgierskich obozach Polaków do dalszej służby w polskich siłach zbrojnych na Zachodzie. Zbierali również informacje wywiadowcze, które m.in. (według źródeł brytyjskich) pomogły Churchillowi w uściśleniu przewidywanego terminu niemieckiej inwazji na ZSRR, chociaż Brytyjczycy posiadali informacje z innych źródeł, przede wszystkim z „Ultry”, co ujawniono wiele lat po wojnie. W czerwcu 1940 Krystynie udało się odwiedzić w Warszawie matkę, ale nie udało się skłonić jej do ucieczki z okupowanej Polski. Stefania Skarbek została aresztowana i zamordowana przez Niemców na Pawiaku w styczniu 1942[11].

W kolejnych latach Krystyna Skarbek-Giżycka i Andrzej Kowerski powrócili do Wielkiej Brytanii, gdzie otrzymali status agentów SOE pod dowództwem brytyjskiego oficera Francisa Cammaertsa. Gdy Adolf Hitler zaatakował Bałkany w 1941, przeniesieni zostali na Bliski Wschód, gdzie przez półtora roku pracowali dla Brytyjczyków w Kairze.

Sir Douglas Dodds-Parker, brytyjski oficer Special Operations Executive, zaplanował na jej wniosek kolejną misję w okupowanej Francji. W lipcu 1944 jako Pauline Armand pomagała francuskim partyzantom na płaskowyżu Vercors w południowej Francji, gdzie m.in. zorganizowała wykupienie z rąk Gestapo kilku aresztowanych szefów siatki sabotażowo-dywersyjnej „Jockey” – dwóch Francuzów: Rogera i mjr Sorensena oraz Anglika – mjr Xan Fieldinga[12].

W końcu sierpnia 1944, gdy w Warszawie trwało powstanie, Skarbek-Giżycka dotarła do Londynu. Wielokrotnie składała prośby o przerzut do kraju, które za każdym razem spotykały się z odmową. Pod koniec roku, kiedy do Polski miała udać się brytyjska misja wojskowa, uzyskała zezwolenie, ale w ostatniej chwili Churchill odwołał wszystkie loty do Polski.

Została zdemobilizowana w kwietniu 1945 w Kairze, otrzymując odprawę w wysokości zaledwie 100 funtów (roczna przeciętna płaca wynosiła wtedy ok. 3000 funtów).

Po demobilizacji | edytuj kod

1 sierpnia 1946 w polskim konsulacie w Berlinie, po siedmiu latach separacji, wzięła rozwód z Jerzym Giżyckim[e].

W ostatnich latach życia pracowała jako pokojówka w hotelu, telefonistka, sprzedawczyni w londyńskim domu towarowym Harrods, stewardessa na statkach pasażerskich „Rauhine” i „Winchester Castle” na linii Anglia-Związek Południowej Afryki. Choć nie ma na to dowodów, w okresie tym poznała podobno zdemobilizowanego z Navy Intelligence Division (NID) Iana Fleminga, z którym miała mieć trwający blisko rok romans. Istnieją niepotwierdzone pogłoski, że ten prawdopodobnie wzorował się na niej tworząc postać Vesper Lynd do swej pierwszej powieści o Jamesie BondzieCasino Royale. Na statku „Rahuine” poznała stewarda, Dennisa Muldowneya, swojego późniejszego mordercę, na drugim – pasażerkę, którą się zajmowała – Madeleine Masson, swą przyszłą biografkę (Christine: A Search for Christine Granville).

15 czerwca 1952 w londyńskim hotelu „Shelbourne” w Kensington została pchnięta nożem przez Dennisa Muldowneya, którego oświadczyny wcześniej odrzuciła; tegoż dnia zmarła, a zabójca został ujęty i skazany na śmierć.

Krystyna Skarbek-Giżycka została pochowana na rzymskokatolickim cmentarzu St. Mary w Kensal Green, w północno-zachodnim Londynie[13].

Odznaczenia | edytuj kod

Wielka Brytania

Francja

Upamiętnienie | edytuj kod

10 maja 2013 na londyńskim cmentarzu Kensal Green St. Mary, staraniem Polish Heritage Society, grób Krystyny Skarbek został odrestaurowany i zabezpieczony na przyszłość. W uroczystości ponownego odsłonięcia grobu, w którym pochowany jest również Andrzej Kowerski wzięli udział przedstawiciele wojskowi z Francji, Wielkiej Brytanii oraz dyplomaci, kombatanci, duchowni i wojskowi z Polski[17]. Sprawa Krystyny Skarbek wróciła tego dnia na strony brytyjskich gazet: „The Guardian” oraz „Evening Standard”, a główne wydanie wiadomości ITV poświęciło Skarbek kilkuminutowy materiał[18].

Postać Krystyny Skarbek występuje w powieści Kaziemierza Koźniewskiego i filmie nakręconym na jej podstawie Sto koni do stu brzegów.

Uwagi | edytuj kod

  1. a b Ta data urodzin widnieje też na odrestaurowanym grobie Krystyny Skarbek na cmentarzu St. Mary’s. Inne źródła, w tym książka „Krystyna. Ulubiona agentka Churchilla” autorstwa Madelaine Masson, podają 1 maja 1908. Również w wydanej w 2012 książce Clare Mulley The Spy Who Loved („Szpieg, który[a] kochał[a]”) napisano na str. 1: Perhaps appropriately for a secret agent, the deceptions and confusions that surround Christine’s life start with her birth... In fact [she] arrived in the world on Friday 1 May 1908 („Być może tak jak należałoby oczekiwać od tajnego agenta, matactwa i niejasności, otaczające życie Christine, zaczynają się od jej narodzin... W rzeczywistości przybyła na świat w piątek 1 maja 1908”). Natomiast w Polskim Słowniku Biograficznym podano datę urodzenia 1 kwietnia 1915.
  2. Na podstawie aktu urodzenia: Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim, Akta Stanu Cywilnego parafii Bęczkowice, akt 151/1913. Wspomniany akt sporządzono w 1913 roku, jednak z treści dokumentu wynika, że Maria Krystyna Janina Skarbek urodziła się w Warszawie, 1 maja 1908 roku. W późniejszych dokumentach istnieje zapis, że Krystyna urodziła się w Trzepnicy, patrz: Łukasz Włodarski: W mroku historii... Krystyna Skarbek – ulubiony szpieg Churchilla.
  3. Małżeństwo rodziców Krystyny zawarte zostało w 20 listopada 1899 r. w parafii Wszystkich Świętych w Warszawie. Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej Wszystkich Świętych w Warszawie, M596/1899.
  4. W nekrologu z Kurierze Warszawskim zapisano, że zmarł po długiej chorobie, 4 grudnia 1930 r. w Badenie pod Wiedniem. Kurjer Warszawski, wydanie wieczorne. R. 110, 1930, no 339, s. 12.
  5. Według Fiedlera: Giżycki (...) był [w tym czasie] wciąż piękny i zniewalający, orlisty, ale orzeł niemożliwie ponury, kapryśny i oczywiście małżeństwo musiało się szybko rozpaść.

Przypisy | edytuj kod

  1. Odkryto nieznane zdjęcia Krystyny Skarbek-Granville – „ulubionej agentki Churchilla”. wpolityce.pl. [dostęp 2016-05-20].
  2. Marek Minakowski: Krystyna Skarbek h. Awdaniec (ID: psb.30012.1). [dostęp 2020-01-26].Sprawdź autora:2.
  3. Mariaże herbów i kont, „Rzeczpospolita”, 20 lipca 2008.
  4. Madeleine Masson, Christine, s. 7.
  5. Na podstawie lektury „Kuriera Czerwonego” z 1930.
  6. Pabianice: Gettlich.
  7. Fiedler A., Kobiety mej młodości, s 52...
  8. Łukasz Zalesiński: Krystyna Skarbek, czyli polski Bond. polska-zbrojna.pl, 2017-06-15.
  9. Jolanta Drużyńska: Patrioci czy zdrajcy? Kim byli polscy Muszkieterowie. Poznaj historię jednej z najlepszych organizacji wywiadowczych w Europie. radiokrakow.pl, 2015-05-07.
  10. W: Fiedler Arkady, Kobiety mej młodości foto nr 4 wspólne: Skarbkowa i Kowerski.
  11. Listy więźniów Pawiaka.
  12. Fiedler A., Kobiety..., s 53 (tu szczegółowy opis okoliczności ich uwolnienia).
  13. Polka, ulubiona agentka premiera, u boku autora Bonda, „Polska. Dziennik Łódzki”, 2 listopada 2012, nr 256, s. 21.
  14. Central Chancery of the Order of Knighthood. „The London Gazette”. Nr 37959 (suplement), s. 2249, 20 maja 1947 (ang.). 
  15. Irene Tomaszewski: The Spy Who Dazzled Churchill. „The Cosmopolitan Review”, 2010-11-04. [dostęp 2011-01-06].
  16. Karolina Grodziska: Polskie groby na cmentarzach Londynu. T. 1. Polska Akademia Umiejętności, 1995, s. 189.
  17. Piotr Dobroniak: Krystyna Skarbek. Portal eLondyn, 2013-05-11. [dostęp 2013-05-11].
  18. Maev Kennedy: Polish spy said to be inspiration for Bond girls to be commemorated. The Guardian, 2013-05-09. [dostęp 2013-05-11].

Bibliografia | edytuj kod

  • The Times”, Polka, ulubiona agentka premiera, u boku autora Bonda, [w:] „Polska. Dziennik Łódzki”, 2 listopada 2012, nr 256, s. 21, tłum. Zbigniew Mach
  • Clare Mulley: The Spy Who Loved: the Secrets and Lives of Christine Granville, Britain’s First Special Agent of World War II (2012). 2012.
  • Fiedler Arkady, Kobiety mej młodości. Wyd, Poznańskie, Poznań 1989, s. 52–56.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Krystyna Skarbek" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy