Księży Młyn


Na mapach: 51°45′21″N 19°28′55″E/51,755833 19,481944

Księży Młyn w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Wodny Rynek, zabudowania fabryk i pałac Karola Wilhelma Scheiblera, widok archiwalny Budynek przędzalni na Księżym Młynie Remiza strażacka Księży Młyn, scheiblerowskie domy familijne na zdjęciu z archiwum Włodzimierza Pfeiffera

Księży Młyn – zespół fabryk włókienniczych (przede wszystkim przędzalni bawełny) i obiektów towarzyszących, budowanych na terenie Łodzi od 1824[1][2].

Spis treści

Pierwsi właściciele | edytuj kod

Zespół ów powstał na miejscu dawnej osady młyńskiej, należącej do proboszcza łódzkiego, wzmiankowanej w 1428 i 1521[3]. Działał tam również młyn sołtysi, później zwany wójtowskim, wzniesiony w tym samym czasie, w niewielkiej odległości od plebańskiego, w górnym biegu rzeki Jasień, prawego dopływu Neru. Na mocy postanowienia władz z 21 listopada 1823 młyny Wójtowski, Księży i Lamus przeszły pod zarząd gminy miejskiej z zamysłem wykorzystania ich na cele przemysłowe, zgodnie z zasadami ustalonymi 30 stycznia 1821 przez administrację rządową Królestwa Polskiego[4].

Pierwszym, który zbudował tam manufakturę, był Krystian Wendisch, uruchamiając dużą przędzalnię (1827–1830)[4], następnie, po jego śmierci (1830), Karol Fryderyk Moes, a z kolei po jego śmierci (1863) Teodor Krusche, syn fabrykanta pabianickiego Beniamina Kruschego. Pożar w 1870 przerwał jego działalność produkcyjną. W tym samym roku spaloną fabrykę i całą posiadłość Księżego Młyna i Wójtowskiego Młyna kupił Karol Wilhelm Scheibler, przedsiębiorca dynamicznie rozwijający dotychczas swój zakład bawełniany przy Wodnym Rynku w Łodzi.

Karol Scheibler | edytuj kod

Pierwsza przędzalnia Karola Scheiblera (pochodzącego z rodziny niemieckiej, który z belgijskim paszportem dotarł w 1854 do Łodzi via Ozorków), z maszyną parową o mocy 40 KM, powstała przy Wodnym Rynku (dziś Plac Zwycięstwa) obok parku Źródliska w 1855. W następnych latach nastąpiła rozbudowa przedsiębiorstwa w tym rejonie do postaci zabudowy fabryczno-mieszkalnej, będącej pierwszą planową tego typu w Łodzi. Całość w pierwszej fazie rozwoju stanowiła pewnego rodzaju jurydykęenklawę na gruntach miejskich, nie podlegającą władzom miejskim.

Począwszy od lat 70. XIX w. zaczął się rozrastać kolejny kompleks fabryczny Scheiblera – na niespotykaną wcześniej skalę – „Księży Młyn” (według projektu Hilarego Majewskiego – choć atrybucja ta budzi poważne wątpliwości[5]), z największym w Łodzi budynkiem przędzalni bawełny (207 m długości - obecnie ul. Wincentego Tymienieckiego 25)[6], osiedlem dla robotników (obecnie ul. Przędzalniana 46-52) z jednopiętrowymi domami mieszkalnymi dla robotników, tzw. famułami (1886-1890), sklepem fabrycznym tzw. konsumem (1882), z remizą straży pożarnej (1883-1884), szpitalem im. św. Anny (1884), nieodpłatną szkołą dla dzieci robotników, zespołem pałacowym i parkiem wraz ze stawem[6][7][8]. Obecnie ta zwarta dzielnica mieszkalno-przemysłowa, będąca niezwykłym „miastem w mieście”, jest jednym z najciekawszych zabytków przemysłowych na świecie. Zespół fabryczny na Księżym Młynie – zwany też z niemiecka Pffafendorfem – to pierwsze w tej skali, później już nieprześcignione, założenie prezentujące charakterystyczny dla Łodzi układ: fabryka – rezydencja – osiedle mieszkaniowe. To jedna z najlepszych tego rodzaju realizacji, nie tylko na gruncie polskim, ale także i europejskim[9]. Jako kompleks wpisany został do rejestru zabytków, a od kilku lat czynione są starania, by trafił na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Budynek przędzalni – widok przed 2006 rokiem Budynek przędzalni, fot. II połowa XIX w

Przedsiębiorstwo Scheiblera (największe wśród przedsiębiorstw włókienniczych w Królestwie Polskim) objęło prawie całą strefę posiadeł wodno-fabrycznych, ciągnąc się od ulicy Piotrkowskiej po granicę Widzewa (do obecnej ulicy Konstytucyjnej). Łączna powierzchnia tych terenów wynosiła ponad 500 ha, co stanowiło ok. 14% ówczesnego terytorium miasta. Cały kompleks wyróżniał się nie tylko nowoczesnością produkcji, lecz także doskonałą jak na owe czasy organizacją przestrzenną. Wszystkie obiekty fabryczne, o łącznej kubaturze ponad 1 mln m³, jako pierwsze w Łodzi zostały powiązane systemem bocznic kolejowych o długości ok. 5 km od linii kolei żelaznej fabryczno-łódzkiej (uruchomionej 17 listopada 1865).

Scheibler, w celu silniejszego związania robotników z przedsiębiorstwem, wybudował całe szeregi bliźniaczych domów robotniczych – około 1865 po północnej stronie Wodnego Rynku, w latach 70. XIX w. obok przędzalni na Księżym Młynie, pod koniec XIX w. przy ulicy Emilii (dziś ul. ks. W. Tymienieckiego) i na początku XX w. wzdłuż ulicy Przędzalnianej. Szczególnie rozbudowane zostało osiedle przyfabryczne na Księżym Młynie. Dziś jest ono jednym z najcenniejszych zabytków architektoniczno-urbanistycznych Łodzi.

Całość zespołów przemysłowych uzupełniały rezydencje pałacowe: przy Wodnym Rynku (1865) – pałac rodziny Scheiblerów, obecnie Muzeum Kinematografii w Łodzi, przy ulicy Piotrkowskiej w sąsiedztwie Rynku Bielnikowego – obecnie zajmowane przez Politechnikę Łódzką oraz na rogu ulic Przędzalnianej i Emilii (1875) – obecnie Rezydencja Księży Młyn, oddział Muzeum Sztuki. Tę ostatnią zajmował zięć Scheiblera, Edward Herbst z żoną Matyldą.

18 listopada 1921 wobec nieustabilizowanej sytuacji gospodarczej w odrodzonej Polsce nastąpiła fuzja zakładów Scheiblera z zakładem włókienniczym Ludwika Grohmana (założonym w 1842 przez Traugotta Grohmanna, ojca Ludwika)[10][11]. Dzięki temu powstało największe przedsiębiorstwo przemysłu włókienniczego w Polsce początku lat 20. XX wieku (Zjednoczone Zakłady Włókiennicze K. Scheiblera i L. Grohmana, SA w Łodzi).

Zespoły fabryczne Karola Scheiblera | edytuj kod

Famuły na Księżym Młynie – widok współczesny

Zespół I – Wodny Rynek (obecnie Plac Zwycięstwa), ulica Targowa.

Po otrzymaniu od władz miasta w 1854 placu przy Wodnym Rynku Karol Scheibler przystąpił do budowy zespołu fabrycznego. W kolejnych latach od 1855 na Wodnym Rynku wybudował: przędzalnie bawełny (1855 i 1868), tkalnie (1856 i 1868), kotłownie (1856), magazyny (1856 i 1870), wykończalnie (1868). Dodatkowo w latach 1865–1868 postawił zespół pięciu domów robotniczych. Obok przedsiębiorstwa w 1855 wybudował dom mieszkalny dla siebie i swojej rodziny, który w 1865 rozbudowano do postaci neorenesansowego pałacyku, a w 1886 zmodernizowano (dzisiaj mieści się w nim Muzeum Kinematografii w Łodzi).

Przy ul. Targowej z kolei postawiono dom mieszkalny dla pracowników nadzoru technicznego (1896), budynek administracji (początek XX wieku) i centralę handlową (1912).

Zespół II – tereny nad Jasieniem: Księży Młyn (ulice św. Emilii, Przędzalniana, Fabryczna, Księży Młyn, Milionowa).

Po nabyciu posiadłości fabrycznej wraz z folwarkiem od T. Kruschego na Księżym Młynie oraz terenów wzdłuż ulicy Emilii od Jakuba Petersa, Scheibler przystąpił na początku lat 70. XIX wieku do budowy całego kompleksu fabrycznego, w tym największego w Łodzi budynku – przędzalni bawełny.

W kolejnych latach (od 1870) wybudował przy ulicy św. Emilii przędzalnię (1870-1879), budynki gospodarcze przędzalni (1873–1879), farbiarnię, wykończalnię i cztery magazyny. Poza tym, podobnie jak przy Wodnym Rynku, lecz na o wiele większą skalę, postawiono cały zespół domów robotniczych: dziewiętnastu przy ulicy św. Emilii (1873–1900), osiemnastu (trzy rzędy po sześć budynków) przy ulicy Księży Młyn (1873–1875) i trzech przy ulicy Fabrycznej (1885). Wybudował też remizę zakładowej straży pożarnej i domy mieszkalne dla strażaków przy ulicy św. Emilii (1878), szpital fabryczny przy ulicy Milionowej (1882), szkołę przy ulicy Księży Młyn (1877), konsum (sklep dla mieszkańców osiedla) i zespół pałacowy na rogu ulic Przędzalnianej i Tymienieckiego (1875), który zajmował zięć Scheiblera, Edward Herbst.

Zespół III – ulice św. Emilii oraz Widzewska (obecnie Jana Kilińskiego).

Ulica św. Emilii obejmuje: tzw. Bielnik Kopischa (1829) przy ulicy św. Emilii (jeden z najstarszych budynków mieszkalno-fabrycznych w Łodzi nigdy bielnikiem nie był[12]), nowy bielnik (1878), bielnik i wykańczalnię (1880), dwa budynki fabryczne i magazyn (1890), elektrownię (1910–1914[13]), budynki administracji, zespół pięciu domów robotniczych (1900), mieszkania obsługi technicznej (koniec XIX w.) oraz szpital dziecięcy (wybudowany w latach 1904–1905 przez firmę Nestler–Ferrenbach według projektu Pawła Rübensahma [Riebensahma][14][15]).

Przy ulicy Jana Kilińskiego wybudowano dwa domy robotnicze (1890) oraz pod numerem 187 (w 1898[16] lub 1899[17]) powstała tzw. Nowa Tkalnia (proj. Paweł Rübensahm) – obiekt znany ze spotkania w 1987 papieża Jana Pawła II z robotnicami przy warsztacie.

W 2015 Księży Młyn został uznany pomnikiem historii[18]. 23 maja 2016 Narodowy Bank Polski w ramach cyklu „Odkryj Polskę” wprowadził do obiegu (w nakładzie do 1,2 mln sztuk) monetę pięciozłotową z widocznym fragmentem Księżego Młyna – przędzalnią, najstarszym budynkiem i kominem fabrycznym. Projekt monety, autorstwa Dobrochny Surajewskiej, powstał w oparciu o zdjęcie wykonane w 1926 przez Włodzimierza Pfeiffera[19][20][21].

Upamiętnienia | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Grażyna Kobojek Księży Młyn – Królestwo Scheiblerów, TOnZ 1998, ​ISBN 83-86699-11-6​. s. 10 – umowa z Krystianem Fryderykiem Wendischem z 27 października 1824 r.
  2. KrzysztofK. Stefański KrzysztofK., Jak zbudowano przemysłową Łódź. Architektura i urbanistyka miasta w latach 1821-1914, Łódź: Regionalny Ośrodek Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego, 2001, s. 33, ISBN 83-86334-53-3, OCLC 751284936 .
  3. Dorota Berbelska i inni 1998 ↓, s. 9.
  4. a b Dorota Berbelska i inni 1998 ↓, s. 17.
  5. KrzysztofK. Stefański KrzysztofK., Atlas architektury dawnej Łodzi do 1939 r., Łódź: Archidiecezjalne Wyd. Łódzkie, 2003, s. 58, ISBN 83-87931-88-8, OCLC 830521024 .
  6. a b Niemieckimi śladami po "Ziemi Obiecanej". Praca zbiorowa pod redakcją Krystyny Radziszewskiej, wyd. I, Łódź: Wydawnictwo Literatura, 1997, s-34, ISBN 83-87080-43-8
  7. Dorota Berbelska i inni 1998 ↓, s. 24.
  8. Dorota Berbelska i inni 1998 ↓, s. 20.
  9. Krzysztof Stefański Narodziny Miasta. Rozwój przestrzenny i architektura Łodzi do 1914 roku, Łódź 2016; Wydanie drugie, poszerzone, ​ISBN 978-83-946566-0-7​, s. 198.
  10. Dorota Berbelska i inni 1998 ↓, s. 34.
  11. O Księżym Młynie pr. zb. pod red. Wiesława Kaczmarka, TOnZ 2001, s. 15. ​ISBN 83-86699-47-7​.
  12. Michał Domińczak Bielnik Kopischa w świetle najnowszych ustaleń badawczych s. 40 w Sztuka w Łodzi 2, Sesja SHS 8-9 października 2001, Łódź 2003, ​ISBN 83-88820-03-6
  13. JacekJ. Strzałkowski JacekJ., Architekci i budowniczowie w Łodzi do 1944 roku, Łódź: Jacek Strzałkowski, 1997, s. 105, ISBN 83-906647-4-7, OCLC 836572686 .
  14. JacekJ. Strzałkowski JacekJ., Architekci i budowniczowie w Łodzi do 1944 roku, Łódź: Jacek Strzałkowski, 1997, s. 105, ISBN 83-906647-4-7, OCLC 836572686 .
  15. Krzysztof Stefański Ludzie, którzy zbudowali Łódź. Leksykon architektów i budowniczych miasta, Łódź 2009, s. 135. ​ISBN 978-83-61253-44-0
  16. KrzysztofK. Stefański KrzysztofK., Atlas architektury dawnej Łodzi do 1939 r., Łódź: Archidiecezjalne Wydaw. Łódzkie, 2003, s. 46, ISBN 83-87931-88-8, OCLC 830521024 .
  17. Wiesław Puś, Stefan Pytlas Dzieje Łódzkich Zakładów Przemysłu Bawełnianego im. Obrońców Pokoju „Uniontex” (d. Zjednoczonych Zakładów K. Scheiblera i L. Grohmana) w latach 1827–1977, PWN Warszawa 1979, ​ISBN 83-01-01708-2
  18. Aleksandra Hac: Prezydent Komorowski: Łódzkie zabytki pomnikami historii. lodz.gazeta.pl, 2015-02-17. [dostęp 2018-02-22].
  19. [bez autora]: Komunikaty. Księży Młyn w Łodzi na pięciozłotówce – nowa moneta obiegowa. W: Strona Narodowego Banku Polskiego”. nbp.pl > Komunikaty NBP > 2016 [on-line]. Narodowy Bank Polski, 2016-05-23. [dostęp 2016-05-23].
  20. Ryszard Bonisławski: Odkryj Polskę. Księży Młyn w Łodzi. W: Strona Narodowego Banku Polskiego”. nbp.pl > Banknoty i monety > Monety okolicznościowe > Katalog monet > 2016 > Odkryj Polskę – Księży Młyn w Łodzi > Broszura (pdf) [on-line]. Narodowy Bank Polski, 2016-05-23. [dostęp 2016-05-23].
  21. PAP: Łódzki Księży Młyn uwieczniony na nowej monecie pięciozłotowej. W: Portal „Gazety Prawnej”. gazetaprawna.pl [on-line]. Infor Biznes sp. z o.o., 2016-05-23. [dostęp 2016-05-23].
  22. Odkryj Polskę – Księży Młyn w Łodzi. Narodowy Bank Polski. [dostęp 2021-04-02].

Bibliografia | edytuj kod

  • Michał Domińczak Bielnik Kopischa w świetle najnowszych ustaleń badawczych s. 40 w Sztuka w Łodzi 2, Sesja SHS 8-9 października 2001, Łódź 2003, ​ISBN 83-88820-03-6
  • Grażyna Kobojek Księży Młyn. Królestwo Scheiblerów, TOnZ 1998, ​ISBN 83-86699-11-6​.
  • WiesławW. Puś WiesławW., StefanS. Pytlas StefanS., Dzieje Łódzkich Zakładów Przemysłu Bawełnianego im. Obrońców Pokoju „Uniontex” (d. Zjednoczonych Zakładów K. Scheiblera i L. Grohmana) w latach 1827-1977, Warszawa: PWN, 1979, ISBN 83-01-01708-2, OCLC 69321256 .
  • O Księżym Młynie, pr. zb. pod red. Wiesława Kaczmarka, TOnZ 2001, ​ISBN 83-86699-47-7
  • DorotaD. Berbelska DorotaD. i inni, Księży Młyn, wyd. I, Łódź: Urząd Miasta Łodzi, Wydział Strategii Miasta, 1998, ISBN 83-901168-1-2 .
  • KrzysztofK. Stefański KrzysztofK., Jak zbudowano przemysłową Łódź. Architektura i urbanistyka miasta w latach 1821-1914, Łódź: Regionalny Ośrodek Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego, 2001, ISBN 83-86334-53-3, OCLC 751284936 .
  • KrzysztofK. Stefański KrzysztofK., Atlas architektury dawnej Łodzi do 1939 r., Łódź: Archidiecezjalne Wydaw. Łódzkie, 2003, ISBN 83-87931-88-8, OCLC 830521024 .
  • Krzysztof Stefański Ludzie, którzy zbudowali Łódź. Leksykon architektów i budowniczych miasta, Łódź 2009, ​ISBN 978-83-61253-44-0​, s. 135
  • JacekJ. Strzałkowski JacekJ., Architekci i budowniczowie w Łodzi do 1944 roku, Łódź: Jacek Strzałkowski, 1997, s. 105, ISBN 83-906647-4-7, OCLC 836572686 .

Linki zewnętrzne | edytuj kod


Na podstawie artykułu: "Księży Młyn" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy