Księstwo opolsko-raciborskie


Na mapach: 50°40′24,6000″N 17°55′18,1200″E/50,673500 17,921700

Księstwo opolsko-raciborskie w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Księstwa opolskie i raciborskie lub księstwo opolsko-raciborskie (cz. Opolské a Ratibořské knížectví, niem. Fürstenthümer Oppeln-Ratibor) – nowożytne księstwo śląskie powstałe w wyniku działalności księcia opolskiego Jana II Dobrego, który po bezpotomnej śmierci Walentyna raciborskiego w 1521 roku zjednoczył pod swoim berłem oba księstwa. Po bezpotomnej śmierci Jana Dobrego jego księstwo weszło, jako nierozdzielne księstwo dziedziczne, w skład czeskiej domeny królewskiej. W owym okresie, z racji zasiadania na tronie czeskim Habsburgów, stanowiło część Monarchii Habsburgów i było przez nich często nadawane w zastaw, m.in. w ręce niemieckich Hohenzollernów i polskich Wazów. Księstwo uległo likwidacji w 1742 roku po zajęciu Śląska przez Prusy i reformie administracyjnej, która zniosła strukturę tutejszych księstw oraz wprowadziła w jej miejsce departamenty kameralne i powiaty[1].

W polskiej literaturze powszechnie funkcjonuje nazwa pojedyncza księstwo opolsko-raciborskie, historycznie poprawna jest natomiast nazwa podwójna księstwa opolskie i raciborskie. Formalnie istniały bowiem dwa księstwa połączone wspólną władzą książęcą, konstytucją, sejmikiem ziemskim oraz zwierzchnim sądem ziemskim. Księstwo opolskie obejmowało Opole, Niemodlin, Głogówek, Prudnik, Białą, Strzelce, Koźle, Gliwice, Toszek, Lubliniec i Olesno; do księstwa raciborskiego przynależały Racibórz, Rybnik i Żory[2].

Niektórzy historycy mianem księstwa opolsko-raciborskiego określają również średniowieczne władztwo powstałe w wyniku działalności Mieszka Plątonogiego, który w 1201/02 roku po śmierci Jarosława opolskiego a zaraz po nim Bolesława Wysokiego, panujący wcześniej w Raciborzu, zajął Opole i zjednoczył cały Górny Śląsk pod swoim berłem. Stan ten trwał do 1281/82 roku, kiedy rozległa dzielnica została podzielona między synów Władysława opolskiego[3].

Spis treści

Średniowieczne związki Opola z Raciborzem | edytuj kod

Na początku rozbicia dzielnicowego ziem polskich, Śląsk jako dziedziczną dzielnicę otrzymał Władysław Wygnaniec, sprawujący zarazem rolę księcia zwierzchniego. Zachowanie jedności kraju przy uniknięciu bratobójczych walk o władzę pomiędzy Piastami nie powiodło się i Władysław musiał wkrótce uciekać do Niemiec. Nie zrezygnował on jednak z praw do utraconej ziemi, którą z pomocą zbrojną cesarza Fryderyka Barbarossy udało się odzyskać, jednak dopiero po śmierci Wygnańca dla jego synów w 1163[4]. Bracia Władysławowice być może już w 1166 pokojowo, bądź po 1172 w konflikcie podzielili ojcowiznę tak, że Bolesław Wysoki objął władzę w księstwie wrocławskim, a Mieszko Plątonogi usadowił się w mniejszym księstwie raciborskim[5]. Dodatkowo syn Bolesława, Jarosław opolski wyzyskał sobie przed 1198 osobne, wydzielone z wrocławskiego księstwo opolskie[6].

Kolejne zmiany nastąpiły w 1201, gdy zmarł najpierw w marcu Jarosław, a potem w grudniu Bolesław Wysoki. Księstwo wrocławskie odziedziczył syn Bolesława, Henryk Brodaty, z którym w spór wszedł Mieszko Plątonogi. Przebieg tego sporu nie jest jasny i znany jest jedynie z bulli papieskiej wystawionej pomiędzy grudniem 1201 a listopadem 1202, która była potwierdzeniem porozumienia zawartego między oboma władcami. Czytamy w niej, że Henryk zrezygnował z jakichkolwiek pretensji do ziem opanowanych przez Mieszka, ten z kolei zrezygnował z pretensji do całości spadku po Bolesławie Wysokim, za co Henryk wypłacił mu dodatkowo odszkodowanie. Możliwe jest, że Bolesław Wysoki przeznaczył dzielnicę opolską przed śmiercią swemu bratu Mieszkowi, czemu Henryk Brodaty się sprzeciwił, zajmując Opolszczyznę po śmierci ojca, którą to jednak Mieszko zdołał odzyskać[7].

Po zażegnaniu sporu Mieszko Plątonogi objął władztwo nad zjednoczoną ziemią opolsko-raciborską, którą następnie rządzili jego potomkowie. Syn Plątonogiego, Kazimierz zmarł przedwcześnie w 1230, pozostawiając małoletnich synów Mieszka Otyłego i Władysława. Opiekę nad nimi i ich matką Wiolą objął władający we Wrocławiu Henryk Brodaty. Henryk, mający ambicje królewskie, nie zamierzał zrzekać się Opolszczyzny na rzecz małoletnich braci, dawała mu ona bowiem bezpośredni dostęp do ziemi krakowskiej. Jako rekompensatę wydzielił im w 1237/38 ziemię kalisko-rudzką[8]. Plany te jednak pokrzyżowała śmierć Brodatego w 1238, kiedy to najstarszy z braci Mieszko, wybił się na niezależność i objął władzę w dzielnicy ojca[9]. W 1244 dopuścił on do współrządów brata Władysława, który po śmierci Mieszka dwa lata później, rządził samodzielnie. Po śmierci Władysława w 1281/82, opolsko-raciborskie terytorium jego władztwa uległo podziałowi na cztery dzielnice między jego synów – opolską, bytomską, raciborską i cieszyńską. Niewielkie księstwa, bez silnego mieszczaństwa i dużych dochodów, nie odgrywały znaczącej roli politycznej i szybko wpadły w orbitę wpływów czeskich[10].

XIV wiek przyniósł dalsze rozdrobnienie księstw górnośląskich Piastów i pogłębienie procesu ich uzależnienia od Królestwa Czech. W 1327 poszczególni książęta złożyli hołd lenny królowi czeskiemu Janowi Luksemburskiemu, uzyskując od króla swoje księstwa w lenno dziedziczne[11]. Następny król Karol Luksemburski wydał w 1348 i 1355 akty formalnej inkorporacji tak podległych, lennych księstw śląskich do Korony Królestwa Czeskiego, co utrwaliło związek Śląska z państwem czeskim na kolejne stulecia[12].

Geneza nowożytnego księstwa | edytuj kod

Proces zjednoczeniowy rozdrobnionych księstw na Górnym Śląsku rozpoczął się w połowie XV wieku. W rękach Piastów opolskich były wówczas cztery księstwa – niemodlińskie, strzeleckie (oba w posiadaniu Bernarda niemodlińskiego), głogóweckie (w posiadaniu bratanka Bernarda, Bolka Husyty) i opolskie (w posiadaniu brata Bolka, Mikołaja I opolskiego). Bernard zmarł bez potomka w 1455, a jego księstwa odziedziczył Bolko, który sam zakończył życie bezpotomnie pięć lat po stryju. Wtedy niemodlińskie, strzeleckie oraz głogóweckie trafiły do brata Bolka, Mikołaja I opolskiego[13].

Książę Mikołaj I zmarł w 1476, pozostawiając powiększone księstwo opolskie jako niepodzielne synom, Mikołajowi II i Janowi II, którzy wspólnie rozporządzali ojcowizną. Pod burzliwym panowaniem na Śląsku Macieja Korwina, majątki na ziemi bytomsko-kozielskiej będące we władaniu Piastów cieszyńskich oraz oleśnickich, utraciły status księstw i przeszły w posiadanie wpływowych szlachciców. Książęta opolscy wykorzystali sytuację i drogą zakupów poszerzyli zasięg swojego władztwa na wschodzie[14]. Bracia nabyli okręg gliwicki w 1492 oraz toszecki w 1497. Po śmierci Mikołaja II, Jan II zwany Dobrym, jako już samodzielny książę opolski zakupił w 1498 okręg bytomski, a w 1509 także kozielski[15].

Wobec braku potomka pojawił się problem sukcesji po Janie Dobrym. Jeszcze w 1478 bracia Mikołaj i Jan opolscy zawarli układ sukcesyjny z raciborską linią czeskich Przemyślidów, wydając siostrę Magdalenę za mąż za księcia Jana Młodszego raciborskiego. W przypadku wymarcia Piastów opolskich, ziemia opolska miała przypaść ich siostrzeńcom zrodzonym z Magdaleny, wymarcie Przemyślidów raciborskich oznaczało przejście ziemi raciborskiej pod władztwo Piastów opolskich[16]. Kontrakt uaktualniono w 1511 pomiędzy Janem a jego siostrzeńcem, Walentynem raciborskim. Do umowy dołączono jeszcze trzecią stronę – margrabiego brandenburskiego Jerzego Hohenzollerna – zapewne aby zwiększyć szanse jej zatwierdzenia u króla czeskiego Władysława Jagiellończyka. Margrabia był bliskim stronnikiem króla, a potrzeba zatwierdzenia wynikała z prawa lennego. Król potwierdził kontrakt w 1512[17]. Gdy Walentyn w młodym wieku zmarł bezdzietnie w 1521, Jan Dobry zrealizował układ, przejął księstwo raciborskie i połączył z opolskim[18]. W skład zjednoczonego bytu nie wszedł okręg bytomski, wykupiony od Jana Dobrego przez Jerzego Hohenzollerna w 1526, z którego ukształtowało się odrębne politycznie bytomskie państwo stanowe[19].

Dzieje polityczne księstwa | edytuj kod

Lata 1521–1620 | edytuj kod

Utworzone przez bezdzietnego księcia Jana II Dobrego rozległe księstwo opolsko-raciborskie było obiektem zainteresowań wielu władców. Pretensje do ewentualnego spadku zgłaszali inni PiastowieKazimierz II cieszyński i Fryderyk II legnicki, a także magnat czeski i burgrabia zamku praskiego Zdeněk Lev. Swoje żądania opierali oni na umowach z królem czeskim Władysławem Jagiellończykiem, który będąc seniorem Jana Dobrego, wykorzystywał swoją pozycję i zawierał liczne transakcje finansowe w kwestii dziedzictwa opolskiego, często wydając przy tym sprzeczne ze sobą dokumenty różnym osobom[20].

Margrabia brandenburski Jerzy Hohenzollern, który miał zawarty z Janem Dobrym układ o dziedziczenie, wykupił żądania wspomnianych konkurentów do spadku, jednak jego największą przeszkodą byli Habsburgowie, którzy wstąpili na tron czeski w 1526 i starali się nie dopuścić do realizacji układu księcia z margrabią, chcąc przejąć księstwo bezpośrednio dla siebie. Nowy król Ferdynand I Habsburg unieważnił w końcu owy układ, jednak później w perspektywie wojny z Turcją i po wsparciu dyplomatycznym dla Hohenzollerna od króla polskiego Zygmunta Starego, zdecydował się wygasić konflikt z margrabią i za pieniężnym odszkodowaniem zobowiązał się oddać mu księstwo opolsko-raciborskie w zastaw, gdyby miał umrzeć Jan Dobry, co nastąpiło w 1532[21].

Hohenzollernowie trzymali księstwo w zastawie do 1551, kiedy to król Ferdynand wymienił synowi Jerzego, Jerzemu Fryderykowi dotychczasowy zastaw górnośląski na żagański. Następnie aby wygasić aspiracje małoletniego królewicza Jana Zygmunta Zápolyi i jego matki Izabeli Jagiellonki do tronu węgierskiego, król oddał im od 1552 w zastaw księstwo opolsko-raciborskie, którym Zápolyowie rządzili do 1556. Gdy okazało się, że dochód z księstwa nie jest tak wysoki jak im obiecywano, wrócili na Węgry, a księstwo przeszło pod bezpośrednie zwierzchnictwo Habsburgów. Kolejnym władcą zastawnym był książę siedmiogrodzki Zygmunt Batory, który po problemach wojennych z Turcją w 1598 zamienił się z ówczesnym królem czeskim Rudolfem II Habsburgiem swoim księstwem na księstwo opolsko-raciborskie, jednak zaledwie po kilku miesiącach zmienił zdanie i wrócił do Siedmiogrodu. Księstwo wróciło tym samym w ręce Rudolfa i Habsburgów[22].

Lata 1621–1742 | edytuj kod

Podczas wojny trzydziestoletniej władcą księstwa w latach 1622–1623 był protestant, książę siedmiogrodzki Gábor Bethlen, który uczestniczył w protestanckim powstaniu przeciwko katolickim Habsburgom na Węgrzech. Bethlen miał nawet zostać wybrany królem Węgier, jednak Habsburgowie zawarli z nim rozejm – w zamian za objęcie w dziedziczne posiadanie księstwa opolsko-raciborskiego, Bethlen odstąpił od walk powstańczych i starań o tron węgierski. Wkrótce jednak sprzymierzył się na nowo z powstańcami i występił przeciwko Habsburgom, na co w odpowiedzi król Ferdynand II Habsburg odebrał mu księstwo. Te trafiło na chwilę pod władztwo wolnego pana sycowskiego Karla Hannibala von Dohna, katolika i sojusznika Habsburgów, i dalej do biskupa wrocławskiego Karola Habsburga, a pod koniec 1624 do syna króla Ferdynanda III Habsburga[23].

Antyhabsburskie działania wojenne toczyły się na tych terenach do lat czterdziestych, przy udziale niemieckich i szwedzkich protestantów. Spokój przyniósł dopiero zastaw księstwa udzielony w 1645 królowi polskiemu Władysławowi Wazie, a dokonany w ramach rozliczeń posagowych z tytułu wcześniejszych małżeństw Zygmunta Wazy z Habsburżankami. Umowę zastawną zawarto na pięćdziesiąt lat, jednak rządy Wazów nad ziemią opolsko-raciborską przetrwały lat dwadzieścia. Po śmierci Władysława głową księstwa został na krótko jego brat i następca na polskim tronie Jan Kazimierz, a docelowo trzeci z braci, biskup wrocławski Karol Ferdynand. Po jego zgonie w 1655 władanie księstwem przypadło Ludwice Marii Gonzadze, francuskiej żonie króla Jana Kazimierza. Po kilku latach zamierzała ona przekazać księstwo siostrzenicy ożenionej z księciem francuskim Henrykiem Juliuszem Burbonem. Burbonowie byli wówczas przeciwnikiem Habsburgów w Europie, stąd król czeski Leopold I Habsburg odebrał w 1666 Wazom górnośląski zastaw[24].

Odtąd księstwo pozostawało pod bezpośrednią władzą Habsburgów do 1742, kiedy król pruski Fryderyk II Wielki w wyniku pierwszej wojny śląskiej zajął Śląsk i przyłączył go prawie w całości (poza tzw. Śląskiem Austriackim) do Królestwa Prus. Formułę dawnych księstw zlikwidowano, wprowadzając nową, scentralizowaną strukturę administracyjną, w której Śląsk stał się prowincją państwa pruskiego. Tak zakończyły się losy księstwa opolsko-raciborskiego, które przetrwało ponad 200 lat w Monarchii Habsburgów, pomimo bycia dla właścicieli głównie przedmiotem rozgrywek polityczno-finansowych[25].

Ustrój | edytuj kod

Dualizm książęco-stanowy | edytuj kod

Głową księstwa był król czeski i jednocześnie cesarz Rzeszy niemieckiej, dysponujący silną władzą swoich przedstawicieli w terenie. Elementami ograniczonej samorządności były sąd ziemski i sejmik stanowy. Jeszcze przed śmiercią Jan II Dobry wydał w 1531 tzw. Wielki przywilej ziemski, który przyznawał stanom prerogatywy kancelaryjne oraz sądowe, dotychczas będące w gestii książęcej. Szczególnie szlachcie zależało na zwiększeniu autonomii w perspektywie zmiany panującego. Tekst przywileju, sporządzony w języku czeskim, z jednej strony stanowił o nierozdzielności zjednoczonych księstw i ich przynależności do Korony Czeskiej, z drugiej gwarantował dotychczas przyznane majątki, prawa i przywileje dla poszczególnych grup i osób[26]. Ustanawiał urząd starosty sprawującego władzę administracyjną w imieniu księcia oraz opisywał zasady działania kancelarii ziemskiej pod kierownictwem kanclerza[27]. Powoływał też zwierzchni sąd ziemski jako najwyższą instancję sądową dla szlachty, złożony z dwunastu sędziów pod przewodnictwem starosty[28].

Przywilej został zatwierdzony przez króla Ferdynanda I Habsburga w 1558. Jego treść stała się podstawą uchwalonego przez szlachtę i podpisanego przez króla w 1562 tzw. Statutu ziemskiego księstw opolskiego i raciborskiego – szczegółowej konstytucji, ustalającej prawa i obowiązki władz oraz mieszkańców księstwa, głównie szlachty. Dokument, spisany po czesku, określał sposób funkcjonowania organów władzy książęcej i stanowej oraz regulował sprawy wojenne, w tym bezpieczeństwa wewnętrznego, podatkowe, w tym myta i cła, majątkowe, w tym spadki i posagi, a także normował kwestie społeczne, takie jak relacje szlachty z poddanymi chłopami, prawne położenie kobiet czy sprawy kościoła. Był to pionierski w skali Śląska szczegółowy kodeks prawny z wyodrębnionymi rozdziałami i artykułami[29].

Organy władzy | edytuj kod

Władzę w księstwie sprawował w praktyce najwyższy starosta ziemski, pełniący funkcję namiestnika królewskiego i wydający decyzje w jego imieniu. Był on wybierany przez króla w zasadzie dowolnie, zdarzało się, że spośród kandydatów proponowanych przez sejmik. Starosta sprawował zarazem funkcję najwyższego sędziego w sądzie ziemskim. Kancelarię księstwa prowadził mianowany przez starostę kanclerz, dysponujący odpowiednimi pieczęciami, prowadzący księgi urzędowe i wystawiający dokumenty interesantom[30].

Zwierzchni sąd ziemski zajmował się rozpatrywaniem spraw między szlachcicami oraz między szlachtą a duchownymi, mieszczanami bądź chłopami, zarówno wolnymi jak i poddanymi, a także rozstrzygał spory wolnych chłopów między sobą oraz mieszczan z radami miejskimi. Od wyroku można się było odwołać do trybunału w Pradze. Rozprawiano głównie o majątkach, długach i pomówieniach, rzadziej o napadach czy zabójstwach[31]. Konflikty między mieszczanami rozstrzygały odrębne sądy miejskie, między duchownymi – sądy kościelne, a wewnątrz wspólnot wiejskich – sądy właściciela wsi[32]. Zwierzchniemu sądowi ziemskiemu przewodniczył formalnie starosta, w praktyce robił to wybrany przez niego zwierzchni sędzia ziemski, powołany spośród kandydatów ze strony sejmiku. Posiedzenia sądu odbywały się dwa razy w roku – raz w Opolu, raz w Raciborzu. Grono sędziów, oprócz starosty, zwierzchniego sędziego i kanclerza, składało się jeszcze z piętnastu ławników szlacheckich[33].

Sejmik stanowy nie miał samodzielnych uprawnień ustawodawczych, jego decyzje podlegały zatwierdzeniu przez króla. Zajmował się tematami podatkowymi, wojskowymi, sądowymi, regulował też konkretne zagadnienia społeczne, jak testamenty chłopskie, polowania na cudzych gruntach czy zatargi szlachty z mieszczanami. Zatwierdzał uchwały sejmu ogólnośląskiego i brał udział w wyborze kandydatów na różne stanowiska. Zwoływany z rozkazu króla przez starostę bądź sędziów ziemskich. Początkowo powszechny i obowiązkowy dla każdego szlachcica pod rygorem grzywny, z czasem przekształcił się w wąską reprezentację wyższej szlachty, duchowieństwa i największych miast. Np. w 1691 odnotowano sejmik jako konwent w składzie – ośmiu przedstawicieli stanu panów, dziesięciu rycerzy, pięciu księży oraz pięciu mieszczan[34]. Do 1627 głosowania odbywały się okręgami terytorialnymi, później król nakazał głosowanie stanami. To osłabiło pozycję szlachty, która miała przewagę nad resztą stanów w terytorialnym systemie głosowań[35].

Podatki | edytuj kod

Posiadaczy ziemskich księstwa obowiązywały dwa podatki bezpośrednie – centralny, zbierany dla króla, oraz lokalny, do dyspozycji sejmiku. Obie daniny były tzw. podatkami szacunkowymi. Monarcha corocznie określał kwotę, którą księstwo miało mu zapłacić. Kwestia rozłożenia tej kwoty na poszczególnych mieszkańców i egzekucja należności była wewnętrzną sprawą stanów. Stany ustalały zobowiązania każdego posiadacza według stawek promilowych od składanych oświadczeń majątkowych, osobno naliczano część podatku poddanym. Samoszacowanie majątków odbywało się co kilka lat i podlegało weryfikacji przez specjalne komisje. Podatek lokalny był ustalany w podobny sposób. Posiadacze ziemscy składali jeszcze osobne oświadczenia w celach wojskowych, ewentualna mobilizacja poddanych do armii zależała bowiem od posiadanego areału[36]. Ściąganie tak skonstruowanych podatków było nieefektywne, zdarzało się, że poborcy podatkowi przywłaszczali sobie zbierane pieniądze[37].

Społeczeństwo | edytuj kod

Miasta | edytuj kod

Generalnie księstwo było słabo zurbanizowane, szczególnie w jego obszerniejszej części, położonej na wschód od Odry[38]. Większość miast była w posiadaniu wpływowej szlachty, tylko kilka największych ośrodków było własnością króla, mianowicie Opole, Racibórz, Prudnik, Gliwice, Żory i Koźle. Mieszczaństwo początkowo posiadało sporą samorządność w postaci rady miejskiej, która regulowała wiele kwestii prawnych i nadzorowała gospodarkę, w tym sprawy rzemiosła i handlu[39]. Samorządność ta była jednak stale ograniczana przez właścicieli miast, aż uzyskali oni bezpośredni wpływ na skład rady, przy czym w miastach prywatnych dokonało się to szybciej niż w miastach królewskich[40].

Ludność w miastach dzieliła się na tych posiadających i nieposiadających obywatelstwo miejskie. W niektórych największych miastach, np. Opolu, grupę obywateli dzieliło się jeszcze na tzw. posiadaczy dużego i małego prawa miejskiego – w tej pierwszej podgrupie byli kupcy, kramarze, rzemieślnicy, lekarze, muzycy czy piwowarowie; w drugiej podgrupie znajdowali się drobni rzemieślnicy, sprzedawcy czy robotnicy. Nie posiadali praw miejskich mieszkańcy przedmieść, służba domowa oraz biedota. W obrębie mieszczaństwa dochodziło do konfliktów. Średniozamożni obywatele ścierali się z zamożnymi o udział w sprawowaniu władzy samorządowej, w niektórych przypadkach taki wpływ uzyskując. Uboga ludność dopominała się, czasem skutecznie, o wolne targi żywnościowe, bez monopoli cenowych cechów miejskich[41].

Szlachta – zarówno właściciele miast, jak i posiadacze majątków wiejskich – nieustannie dążyła do ograniczenia przywilejów mieszczan, ingerując w ich dochodowy wyszynk piwa, prowadząc własną produkcję rzemieślniczą czy nakładając cła na przejeżdżających kupców. To prowadziło do licznych konfliktów, częściej jednak prawnych niż zbrojnych[42]. Miasta z kolei, jako ośrodki żywnościowo samowystarczalne, wprowadzały u siebie liczne ograniczenia w handlu żywnością dla przyjezdnych tak, by zwiększyć własne dochody. Wprowadzano cła, monopole skupu oraz odpowiednio sterowano miarami towarów obowiązującymi na targach tak, by wyeliminować z uczestnictwa w nich ludność wiejską[43].

Najliczniejszymi rzemiosłami były rzeźnictwo i piekarnictwo, potem obuwnictwo i płóciennictwo, najsłabiej prosperowało budownictwo i rękodzieła[44]. Czynnikiem zewnętrznym, który spowodował w pewnym momencie upadek miast, była wojna trzydziestoletnia. Jej burzliwy i długotrwały przebieg poczynił ogromne szkody demograficzne oraz ekonomiczne. Niektóre miasta, jak Koźle czy Gliwice, dopiero w XVIII wieku wyrównały ilościowo swoje rzemiosło do stanu notowanego w wieku XVI. Najbardziej po wojnie rozrosły się Racibórz i Prudnik, stając się największymi miastami księstwa[45]. W małych miasteczkach, jak Gorzów Śląski, Leśnica czy Sośnicowice, większość mieszkańców utrzymywała się z rolnictwa[46].

Wsie | edytuj kod

Szlachta księstwa była zaliczana do szlachty czeskiej, król jako cesarz Rzeszy wedle uznania przyjmował jednak niektóre rody w poczet szlachty niemieckiej. Wśród szlachty nie było równości i występowały trzy jej odrębne stany – panów, rycerzy oraz mniejszej szlachty[47]. Pomiędzy mniejszą szlachtą a chłopami poddanymi istniała nieliczna grupa wolnych chłopów niepodlegający szlachcie, tylko bezpośrednio władzy królewskiej. Byli to głównie bogaci wieśniacy posiadający własną ziemię, wolni młynarze, karczmarze i kuźnicy[48].

W dobrach wielkiej własności przeważała gospodarka czynszowa, w dobrach średniej i drobnej szlachty – gospodarka folwarczna[49]. Posiadacze ziemscy podnosili obciążenia poddanych chłopów oraz zmieniali ich status z tzw. „nieosiedlonych” – czyli posiadających własną ziemię i zwolnionych od renty feudalnej, lecz podlegających władzy właściciela wsi (bez jego zgody nie mogli np. sprzedać gospodarstwa) – na „osiedlonych”, bez własnej ziemi, użytkujących ziemię pańską w zamian za czynsz lub pańszczyznę. Najbardziej uciskane wspólnoty wiejskie buntowały się, co doprowadziło do wydania przez króla w 1562 regulacji normujących władztwo szlachty nad chłopami. Pojawiły się spisywane umowy odnośnie do wymiaru konkretnych świadczeń, a wspólnoty miały prawo skarżyć swojego pana do sądu ziemskiego o nadużycia. Prawa chłopstwa były później dalej ograniczane i łamane przez szlachtę, społeczność wiejska była jednak ich świadoma i stawiała temu opór w formie protestów, pozwów sądowych oraz zbiegostwa[50].

Wzrost cen zboża na przestrzeni XVI wieku stworzył szlachcie okazję do zwiększenia dochodów z produkcji rolnej, co spowodowało dominację gospodarki folwarcznej nad czynszową. I tak np. w dobrach niemodlińskich w 1577 był jeden folwark, w 1584 – już cztery, a w 1720 – dziesięć folwarków. W tym samym okresie pańszczyzna wzrosła z tego powodu kilkukrotnie, z jednodniowej do nawet sześciodniowej w tygodniu[51]. Trudną sytuację chłopstwa pogorszyła wojna trzydziestoletnia, która spowodowała anarchię i powszechny głód. Doprowadziło to do zbiegostwa poddanych na masową skalę, uciekano nie tylko w obrębie księstwa, ale też na Morawy i do innych księstw śląskich[52].

Warunki geograficzne księstwa opolsko-raciborskiego w postaci licznych lasów, rzek, rozlewisk, bagien i płytko zalegających rud żelaza, z jednej strony były barierą hamującą rozrost osadnictwa, a z drugiej pozwoliły rozwinąć się niektórym gałęziom gospodarki. Drewno spławiano tratwami Odrą do Wrocławia, rozkwitło hutnictwo żelaza opalane węglem drzewnym, a także hodowla ryb[53]. Stawów hodowlanych było tak wiele, że ryby stały się podstawą wyżywienia ludności. W lasach hodowano także świnie, pozostawiając je tam często nawet w zimie. Z roślin na polach, oprócz zbóż, uprawiano przede wszystkim kapustę i groch[54].

Przypisy | edytuj kod

  1. Orzechowski 2005, s. 105, 178 i 234
  2. Sękowski 2011, s. 11–12 i 86–90.
  3. Żerelik 2007, s. 52– 53 i 66.
  4. Żerelik 2007, s. 50–51
  5. Rajman 2011, s. 75–78
  6. Rajman 2011, s. 80
  7. Rajman 2011, s. 82–85
  8. Żerelik 2007, s. 58
  9. Żerelik 2007, s. 61
  10. Żerelik 2007, s. 65–66
  11. Orzechowski 2005, s. 49–50
  12. Orzechowski 2005, s. 67
  13. Sękowski 2011, s. 28–29
  14. Sękowski 2011, s. 31–33
  15. Sękowski 2011, s. 50
  16. Boras 1974, s. 41
  17. Boras 1974, s. 43–44
  18. Boras 1974, s. 50
  19. Boras 1974, s. 56
  20. Boras 1974, s. 44–45
  21. Kwak 1978, s. 485–486
  22. Kwak 1978, s. 487–488
  23. Kwak 1978, s. 490–491
  24. Kwak 1978, s. 494–496
  25. Kwak 1978, s. 498
  26. Kubiciel 2000, s. 67–69
  27. Kubiciel 2000, s. 71–75
  28. Kubiciel 2000, s. 78–79
  29. Sękowski 2011, s. 80–83
  30. Sękowski 2011, s. 87–88
  31. Sękowski 2012, s. 85–86
  32. Sękowski 2012, s. 88–91
  33. Sękowski 2011, s. 88–89
  34. Sękowski 2011, s. 89–91
  35. Sękowski 2016, s. 22
  36. Sękowski 2016, s. 47–48
  37. Sękowski 2016, s. 19–20
  38. Kwak 1977, s. 274
  39. Kwak 1977, s. 68–70
  40. Kwak 1977, s. 75–77
  41. Kwak 1977, s. 77–80
  42. Kwak 1977, s. 86–91
  43. Sękowski 2016, s. 25–26
  44. Kwak 1977, s. 126
  45. Kwak 1977, s. 97–98
  46. Kwak 1977, s. 145
  47. Sękowski 2016, s. 49–50
  48. Sękowski 2016, s. 53–55
  49. Sękowski 2016, s. 43–45
  50. Sękowski 2016, s. 37–39
  51. Kwak 1977, s. 85–86
  52. Sękowski 2016, s. 19–21
  53. Sękowski 2016, s. 28
  54. Sękowski 2016, s. 32–34

Bibliografia | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Księstwo opolsko-raciborskie" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy