Kurozwęki


Na mapach: 50°35′25″N 21°06′05″E/50,590278 21,101389

Kurozwęki w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Nieoficjalny herb wsi Kurozwęki

Kurozwęki, dawnej także Kurolęki[1] – dawne miasto, obecnie wieś w Polsce położona w województwie świętokrzyskim, w powiecie staszowskim, w gminie Staszów. Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1400 roku[2], położone było w drugiej połowie XVI wieku w powiecie wiślickim w województwie sandomierskim[3]. Do 1870 miasto.

Kurozwęki leżą w obrębie Pogórza Szydłowskiego nad rzeką Czarną Staszowską, 7 km na północny zachód od Staszowa.

Przez wieś przechodzi zielony szlak turystyczny z Chańczy do Pielaszowa.

W miejscowości działał PGRPaństwowa Stadnina Koni Kurozwęki[4]. W 1993 po przekształceniu jako Stadnina Koni Kurozwęki, w 1994 jako Stadnina Koni Skarbu Państwa Kurozwęki. Obecnie działa jako Stadnina Koni Sp. z o.o.[5]

Spis treści

Współczesne części wsi | edytuj kod

Poniżej w tabeli 1 integralne części wsi Kurozwęki (0807458) z aktualnie przypisanym im numerem SIMC (zgodnym z Systemem Identyfikatorów i Nazw Miejscowości) z katalogu TERYT (Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju)[6].

Dawne części wsi – obiekty fizjograficzne | edytuj kod

W latach 70. ubiegłego wieku przyporządkowano i opracowano spis lokalnych części integralnych dla Kurozwęk zawarty w tabeli 2.

Ulice | edytuj kod

Poniżej w tabeli 3 ulice będące integralną częścią wioski Kurozwęki z aktualnie przypisanym im numerem zgodnym z TERYT z katalogu ULIC[8].

Aktualnie w obrębie administracyjnym wsi znajduje się 14 ulic.

Historia | edytuj kod

Pierwsze wzmianki o Kurozwękach pochodzą z XIII w. Około drugiej połowy XIV w. Dobiesław z Kurozwęk wybudował drewniano-murowany zamek, siedzibę rodu Kurozwęckich. Początkowo miał on charakter obronny, był jednym z pierwszych murowanych zamków rycerskich w Polsce. Zamek później wielokrotnie przebudowywano, aż osiągnął obecną formę. Według miejscowej tradycji założycielem Kurozwęk miał być czeski rycerz Poraj Sławnikowic, brat św. Wojciecha.

Od co najmniej XV w. Kurozwęki posiadały prawa miejskie. Dokładna data nadania praw nie jest znana. Przyjmuje się, że nastąpiło to przed 1400. Miasto było własnością Kurozwęckich, a później Lanckorońskich, Sołtyków i Popielów. Na przełomie XVII i XVIII w. było ośrodkiem kalwinizmu. Lanckorońscy na jakiś czas zamienili miejscowy kościół na zbór braci polskich[9].

W 1870 Kurozwęki utraciły prawa miejskie. W latach 90. XX w. pałac w Kurozwękach wraz z otaczającymi go gruntami powrócił do swych prawowitych właścicieli – rodu Popielów herbu Sulima. Obecny właściciel pałacu, najmłodszy z rodu Popielów mieszka w dawnym budynku gospodarczym obok pałacu.

Do 1954 siedziba gminy Kurozwęki. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie tarnobrzeskim.

W 2011 w ogrodzie szkolnym w Kurozwękach odsłonięto Dąb Pamięci ku czci posterunkowego Stefana Müllera, zamordowanego w 1940 przez NKWD w Kalininie (ob. Twer)[10].

Zabytki | edytuj kod

  • Zespół pałacowy (nr rej.: A.880/1-7 z 7.10.1946, z 20.12.1957, z 8.02.1958, z 15.04.1967 i z 14.06.1977):
    • zamek, wzniesiony w 2 poł. XIV w., w XVII w. przebudowany na pałac, w 2 poł. XVIII w. podany kolejnemu remontowi,
    • pawilon wschodni z 1770,
    • pawilon zachodni z 1770, przebudowany po 1980,
    • budynek administracji z 1 poł. XIX w.,
    • brama wjazdowa z 1770,
    • park założony w XVIII w., przebudowywany w latach 1811–1820 oraz 1859–1873,
    • spichlerz z początku XIX w.
  • Kościół cmentarny, filialny pw. św. Rocha z XVIII w., przebudowany w 1919 (nr rej. A.877/1-2 z 8.02.1958, z 28.10.1971 i z 14.06.1977).
    • ogrodzenie cmentarza z bramką.
  • Zespół klasztorny kanoników regularnych, wznoszony od ok. 1470 do XVII w., przebudowany w XIX w. (nr rej.: A.875/1-5 z 16.10.1956, z 15.04.1967 i z 14.06.1977):
    • kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NMP,
    • ogrodzenie cmentarza kościelnego z dwoma bramkami.
    • klasztor, obecnie zakład „Caritas”,
  • Cmentarz parafialny z XIX w., ze starymi drzewami (nr rej.: A.879 z 18.10.1989).
Zabytki KurozwękZamekPawilon zachodni w zespole pałacowymKościół św. RochaKościół pw. Wniebowzięcia NMPCmentarz parafialny


Inne obiekty turystyczne Kurozwęk | edytuj kod

Bizony amerykańskie z hodowli w Kurozwękach
  • Stadnina koni arabskich i hodowla bizonów amerykańskich,
  • trzy drzewa – pomniki przyrody,
  • labirynt w kukurydzy,
  • mini zoo.

Stefan Żeromski o Kurozwękach | edytuj kod

Tak oto opisywał Kurozwęki Stefan Żeromski w swoich „Dziennikach” (2 sierpnia 1888):

Na górze stromej i skalistej rozłożyło się miasteczko, jedno z tych, jakie Bóg wie za co noszą miano miasteczek. Kilkadziesiąt chat zbudowanych w czworokąt, chat nie włościańskich, gdyż mają staromieszczańskie portyki o oryginalnie (...) rzeźbionych słupach, studnia pośrodku rynku, bożnica, kościół i klasztor szarytek. Wójt, pan pisarz, ksiądz, nauczyciel – oto wielki świat Kurozwęk. Zstępując z góry – dopiero widzisz ogrody i gąszcze olbrzymich drzew, a wśród nich oblany dookoła wodą pałac

Literacki opis pałacu w Kurozwękach Stefan Żeromski zawarł w Popiołach (rozdz. „Dworzanin”) opisany jako pałac w Grudnie, siedziba księcia Gintułta:

Pałac grudzieński leżał w głębi starego parku. W końcu siedemnastego stulecia jeden z książąt Gintułtów założył był tę siedzibę na wzór francuski. Z biegiem lat rozrost wielkich drzew zniszczył dawną symetrię ogrodu, a tu i owdzie gaje młodej leszczyny wtargnęły nawet w ulice, gracowane niegdyś z pilnością. Pałac, przebudowany na fundamentach starego zamczyska, otaczały zbiorniki spleśniałej wody. Mury jego były kilkułokciowej grubości, szczególnie na dole, gdzie pozostały izby sklepione jak w więzieniu i okna zakratowane. Grube, ukośne szkarpy, niby potworne nogi, grzęzły w podstępnych wodach starej, głębokiej; obmurowanej fosy. Piętro dopiero, z korynckimi kolumnami i architrawem ozdobionym sztukateriami, było dziełem czasów nowszych. W chwili kiedy Rafał zobaczył pierwszy raz ten dumny pałac, ściany były mocno zdrapane, figury otłuczone, kolumny czarne i ogołocone jak słupy wiorstowe. W głębi parku kryły się tu i owdzie między drzewami murowane i drewniane domki, ozdobne i kształtne. Jeden z takich marszałek przeznaczył młodemu samotnikowi na mieszkanie. Była to chatka o jednej izbie, z wejściem w stylu gotyckim i oknem jak w kaplicy. Nade drzwiami stało w niszy popiersie Wenus z zielonymi oczodołami i utrąconym nosem, osłaniającej wstydliwie łono zapleśniałe i mchem wilgotnym porosłe. Tuż ciągnęła w gąszcze szeroka, błotnista droga. Nad dziwnym domkiem wznosiły się sokory, lipy, a za oknem zwieszała aż do ziemi gałęzie przecudna, wyniosła brzoza. Wprost z tegoż okna widać było głęboką aleję, która dokądś, jakby w ziemię, zanurzała się i kryła.

Kurozwęki w filmie | edytuj kod

Pałac i miejscowe plenery posłużyły za plan filmowy przy realizacji 65. odcinka serialu „Ojciec Mateusz”, zatytułowanego Taka spokojna niedziela. Zdjęcia realizowano w grudniu 2010.

W 1974 powstał film dokumentalny „Sen o Kurozwękach”, reżyserem i autorem scenariusza był Stanisław Janicki[11].

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. za Norimbergae Impensis Homannianorum Heredum, 1775
  2. Zenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 154.
  3. Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz.1, Mapy, plany, Warszawa 1993, k. 4
  4. Internetowy System Aktów Prawnych.
  5. stadnina – Stadnina.
  6. TERYT – Katalog miejscowości (stan na: 2016-09-19) /w:/ Lista plików predefiniowanych. 19. września 2016 r.
  7. Por. Leon Kaczmarek (red. nauk. zeszytu), Witold Taszycki (red. nauk. wyd.): Urzędowe Nazwy miejscowości i obiektów fizjograficznych. 33. Powiat staszowski województwo kieleckie. Komisja ustalania nazw miejscowości i obiektów fizjograficznych (do użytku służbowego). Z: 33. Warszawa: Urząd Rady Ministrów. Biuro do Spraw Prezydiów Rad Nadzorczych, 1970, s. 20-21, 77-96.
  8. a b ULIC – Katalog ulic (stan na: 2010-09-02) /w:/ Lista plików predefiniowanych. 12 września 2010 r.
  9. Kurozwęki
  10. Uroczystość patriotyczna w Kurozwękach. „Monitor Staszowski”. nr 154, s. 23, maj-czerwiec 2011 r. ISSN 1232-6895
  11. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi: Sen o Kurozwękach. [dostęp 2015-05-16].

Bibliografia | edytuj kod

  • Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków. Woj. świętokrzyskie. nid.pl, 30 czerwca 2015. s. 65. [dostęp 2015-09-14].
  • Kaczmarek Leon (red. nauk. zeszytu), Taszycki Witold (red. nauk. wyd.): Urzędowe Nazwy miejscowości i obiektów fizjograficznych. 33. Powiat staszowski województwo kieleckie. Komisja ustalania nazw miejscowości i obiektów fizjograficznych (do użytku służbowego). Z: 33. Warszawa: Urząd Rady Ministrów. Biuro do Spraw Prezydiów Rad Nadzorczych, 1970.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Kurozwęki" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy