Lędziny


Na mapach: 50°08′33″N 19°07′51″E/50,142500 19,130833

Lędziny w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Lędziny (niem. Lendzin) – miasto w województwie śląskim, w powiecie bieruńsko-lędzińskim.

Według danych z 30 czerwca 2016 r. miasto miało 16 807 mieszkańców[1].

Spis treści

Położenie | edytuj kod

Lędziny leżą w południowej Polsce, w środkowo-wschodniej części województwa śląskiego. Centrum miasta wyznaczają współrzędne geograficzne: 19º 07' długości geograficznej wschodniej i 50º 08' szerokości geograficznej północnej[2].

Miasto oddalone jest w linii prostej: 16 km od centrum Katowic, 8 km od centrum Tychów, 13 km od centrum Oświęcimia, 59 km od centrum Krakowa oraz 267 km od centrum Warszawy. Lędziny graniczą od północy z Katowicami i Mysłowicami, od wschodu z Imielinem i Chełmem Śląskim, od południa z Bieruniem, natomiast od zachodu z Tychami[2].

Teren Lędzin wchodzi w skład dwóch jednostek fizycznogeograficznych: Wyżyny Śląskiej i Kotliny Oświęcimskiej[2]. Części północno-zachodnia i północna miasta leżą na pograniczu Wyżyny Śląskiej, natomiast południowo-wschodnia część stanowi fragment Kotliny Oświęcimskiej[2]. Fizjograficznie Lędziny położone są na obszarze Pagórów Jaworznickich[3]. Historycznie Lędziny leżą na Górnym Śląsku.

Według danych z 1 stycznia 2013 r. powierzchnia miasta wynosiła 31,65 km²[4], co stanowi 20,01% powierzchni powiatu. Stawia to miasto na 166. pozycji w Polsce pod względem powierzchni[4].

Środowisko naturalne | edytuj kod

Budowa geologiczna | edytuj kod

W budowie geologicznej fragmentu Lędzin leżącego w obrębie Wyżyny Śląskiej biorą udział głównie utwory triasowe i karbońskie oraz czwartorzędowe[3]. Północny fragment miasta jest częściowo wyścielony osadami mioceńskimi oraz plejstoceńskimi. Fragment wchodzący w skład Kotliny Oświęcimskiej jest zbudowany z mioceńskich iłów, piaskowców i łupków, nakrytych piaskami i iłami o genezie czwartorzędowej, a także glinami zwałowymi i piaskami, stanowiącymi rezultat działalności lodowców[3].

Rzeźba terenu | edytuj kod

Wzgórze Klimont

Lędziny leżą na obszarze Pagórów Jaworznickich, na terenie urozmaiconym wzgórzami[3]:

  • Klimont (302 m n.p.m.[3]/305 m n.p.m.[5])
  • Szachta (290 m n.p.m.[5]/296 m n.p.m.[3])
  • Strzyżówka (280 m n.p.m.[5]/290 m n.p.m.[3])
  • Małkowiec (280 m n.p.m.[5])
  • Glinogóra (280 m n.p.m.[5])
  • Kępa (273 m n.p.m.[5])
  • Wapieńka (272 m n.p.m.[5])

Wody | edytuj kod

Przez obszar Lędzin przebiegają dwa działy wodne drugiego rzędu pomiędzy Mleczną a Przemszą oraz Przemszą a Potokiem Goławieckim[6]. Najważniejszymi ciekami z sieci hydrograficznej są: Przyrwa i Potok Goławiecki, należące do zlewiska Wisły[3][6].

Lędziny są odwadniane również systemem małych potoków i rowów, do których zalicza się: Potok Stawowy (lewobrzeżny dopływ Mlecznej), Rów Hołdunowski (lewobrzeżny dopływ Przyrwy), Rów „E” (prawobrzeżny dopływ Potoku Goławieckiego), Rów Lędziński (lewobrzeżny dopływ Przyrwy) oraz Rów Wschodni (lewobrzeżny dopływ Rowu Hołdunowskiego)[6].

Gleby | edytuj kod

Na terenie Lędzin występują przeważnie gleby bielicowe, powstałe z utworów pochodzenia lodowcowego, gleby brunatne, czarne ziemie, rędziny oraz gleby bagienne[3]. Wszystkie gleby występujące na terenie Lędzin są zaliczone do klasy „A”, czyli najmniej skażonych[3].

Klimat | edytuj kod

Dzielnice | edytuj kod

Dzielnica Hołdunów

Lędziny nie posiadają formalnie wyznaczonych dzielnic, funkcjonują one jednak w powszechnym użytku mieszkańców. Są to:

Demografia | edytuj kod


Lędziny liczą ponad 16 tys. mieszkańców[1] i plasują się pod tym względem na 276. miejscu wśród miast Polski[4] oraz na 42. miejscu wśród miast województwa śląskiego.

Wykres liczby ludności miasta Lędziny na przestrzeni lat[8]:

Według danych z 2015 r. w Lędzinach na 100 mężczyzn przypadało 101 kobiet[8].

Struktura płci i wieku mieszkańców Lędzin według danych z 31 grudnia 2015 r.[8]:

Historia | edytuj kod

Istnieją świadectwa penetracji przez człowieka terenu obecnych Lędzin już w epoce brązu. Archeolodzy wykopali fragmenty naczyń z okresu kultury łużyckiej. W okresie przedchrześcijańskim w granicach obecnego miasta miejsce kultu słowiańskiego na wzgórzu Klimont, zwanym niegdyś „Piorunową Górką” (obecnie na tym miejscu katolicki kościół św. Klemensa). Miejscowość wspomniana przez Jana Długosza, w 1160 r. stanowiła własność rycerza Jaksy z Miechowa, który przekazał ją Benedyktynom. W 1327 r. Lędziny przeszły pod panowanie Czech. W 1742 r. Lędziny znalazły się w granicach państwa pruskiego.

Teren walk z Niemcami w okresie powstań śląskich, szczególnie zaciętych podczas II powstania śląskiego w 1920 r. Od 1922 r. ponownie w granicach Polski. W czasie okupacji hitlerowskiej na terenie Lędzin istniał podobóz obozu koncentracyjnego Auschwitz (1944–1945).

Po wojnie rozwój górnictwa i wzrost liczby mieszkańców. W latach 1945–1951 siedziba gminy Lędziny, a 1951–1954 gminy Hołdunów. W latach 1957–1965 osiedle. W latach 1966–1975 status samodzielnego miasta. W 1972 r. Lędziny zostały odznaczone Krzyżem Partyzanckim.

W 1975 r. w wyniku reformy administracyjnej włączone do Tychów, od 2 kwietnia 1991 r. ponownie samodzielne miasto, utworzone na obszarze 3104,48 ha (rozporządzenie Rady Ministrów z 22 XII 1990).

Nazwa | edytuj kod

Dnia 28 maja 1260 r. w łacińskim dokumencie Władysława opolskiego wydanym w Raciborzu miejscowość wymieniona jest jako wieś villa Lenzini[10].

Miejscowość została wzmiankowana w spisie świętopietrza parafii dekanatu Oświęcim diecezji krakowskiej z 1326 r. pod nazwą Lensin[11][12].

Nazwę miejscowości w zlatynizowanej staropolskiej formie Lyendzini oraz Landzyny wymienia w latach 1470–1480 Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis[13].

W dokumencie sprzedaży dóbr pszczyńskich wystawionym przez Kazimierza II cieszyńskiego w języku czeskim we Frysztacie w dniu 21 lutego 1517 r. miejscowość została wymieniona jako Lendiny[14].

Zabytki | edytuj kod

Kościół św. Klemensa Miejska Biblioteka Publiczna

W mieście znajdują się następujące obiekty wpisane do rejestru zabytków:

  • kościół św. Klemensa z lat 1769–1772 (nr rej.: 574/59 z 10.12.1958 oraz 677/66 z 28.05.1966[15])
  • budynek plebanii z 1788 r., obecnie siedziba Miejskiej Biblioteki Publicznej (nr rej.: 678/66 z 28.05.1966[15])
  • kostnica na cmentarzu ewangelickim z 1797 r. (nr rej.: 717/66 z 15.06.1966[15] oraz A/688/2020 z 20.08.2020[16])
  • budynek domu gminy protestanckiej z XIX w., obecnie siedziba fundacji „Fastryga” (nr rej.: 718/66 z 15.06.1966[15])
  • dom przy ulicy Gwarków 6 z XIX w. – nie istnieje (nr rej.: 719/66 z 15.06.1966[15])
  • dom przy ulicy Gwarków 8 z XIX w. – nie istnieje (nr rej.: 720/66 z 15.06.1966[15])

W Lędzinach znajdują się też inne obiekty – które, mimo że nie widnieją w rejestrze zabytków – pełnią funkcję historyczną. Są to m.in.:

  • dzwon z około 1540 r. znajdujący się na placu Farskim
  • kaplica z końca XVIII w. znajdująca się pod wzgórzem Klimont
  • kaplica z końca XVIII w. znajdująca się przy ulicy Sobieskiego
  • budynek ewangelickiego domu parafialnego z 1778 lub 1779 r., obecnie siedziba Miejskiego Ośrodka Kultury
  • figura św. Jana Nepomucena z 1885 r. znajdująca się przy ulicy Lędzińskiej
  • klasztor sióstr Boromeuszek z 1905 r.

Kultura | edytuj kod

Instytucje kultury | edytuj kod

Instytucjami kultury w mieście są[17]:

  • Miejski Ośrodek Kultury
  • Miejska Biblioteka Publiczna

Imprezy cykliczne | edytuj kod

Lista imprez kulturalnych odbywających się cyklicznie w Lędzinach:

  • Finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy – styczeń
  • Dni Lędzin – czerwiec
  • Dzień Dziecka – 1 czerwca
  • Powiatowe Igrzyska Osób Niepełnosprawnych – maj lub czerwiec
  • Koncerty „Pod chmurką” – lipiec i sierpień
  • Sylwester – 31 grudnia

Edukacja | edytuj kod

W mieście funkcjonuje żłobek[18], dwa publiczne przedszkola[19], cztery szkoły podstawowe[20] oraz Powiatowy Zespół Szkół (w skład którego wchodzą: zasadnicza szkoła zawodowa, technikum, liceum ogólnokształcące i szkoła policealna)[21].

Wspólnoty wyznaniowe | edytuj kod

Kościół Chrystusa Króla Kościół ewangelicko-augsburski

Na terenie Lędzin działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:

  • zbór Lędziny-Hołdunów
  • zbór Lędziny-Ziemowit

Gospodarka | edytuj kod

KWK Piast-Ziemowitruch Ziemowit

Bezrobocie | edytuj kod

W 2015 r. stopa bezrobocia zarejestrowanych w liczbie ludności w wieku produkcyjnym w mieście wynosiła 2,9%[24].

Przemysł | edytuj kod

W Lędzinach znajduje się 77 zakładów przemysłowych[25]. Wśród nich najważniejszą rolę odgrywa KWK Ziemowit[25] (obecnie działająca jako ruch KWK Piast-Ziemowit). W wyniku restrukturyzacji górnictwa liczba zatrudnionych w kopalni stale maleje, mimo to jest to zakład zatrudniający nadal największą liczbę osób z miasta i nie tylko[25].

Handel | edytuj kod

Lędziny posiadają własne targowisko miejskie[26]. Na terenie miasta działa kilka supermarketów i dyskontów.

Rolnictwo | edytuj kod

W 2005 r. na terenie Lędzin powierzchnia użytków rolnych wynosiła 1855 ha – w tym 1139 ha gruntów ornych, 17 ha sadów, 557 ha łąk i 142 ha pastwisk[27].

Transport | edytuj kod

Transport drogowy | edytuj kod

Przez północną część miasta przebiega droga krajowa nr 1, umożliwiająca połączenia w kierunkach: Bielsko-BiałaCieszyn oraz KrakówWarszawaGdańsk[2]. Istnieją także połączenia drogowe z pozostałymi miastami konurbacji górnośląskiej – głównie Katowicami, Tychami, czy Mysłowicami[2].

Transport miejski | edytuj kod

Na terenie Lędzin autobusowym przewozem zajmują się dwie firmy transportowe: ZTM[28].

Transport kolejowy | edytuj kod

 Zobacz też: Lędziny Świniowy, Górki-ŚciernieLędziny Hołdunów.

Przez Lędziny przechodzi linia kolejowa nr 179 biegnąca do Tychów i Mysłowic[2].

Transport lotniczy | edytuj kod

Polityka | edytuj kod

Urząd Miasta

Burmistrz | edytuj kod

Obecnym burmistrzem miasta jest Krystyna Wróbel, która otrzymała 55,7% głosów w II turze wyborów samorządowych w 2014 r.[29]

Rada Miasta | edytuj kod

Rada Miasta jest organem stanowiącym i kontrolnym w mieście[33]. Aktualnie liczy piętnastu radnych, którzy wybierani są w wyborach bezpośrednich[33]. Rada Miasta działa na sesjach, poprzez swoje komisje oraz poprzez burmistrza wykonującego jej uchwały[33].

Miasta partnerskie | edytuj kod

Prasa lokalna | edytuj kod

W Lędzinach wydawany jest przez Urząd Miasta miesięcznik Biuletyn Informacyjny Lędzin Lędziny teraz[35]. W mieście wydawane są także niezależne gazety lokalne.

Sport i rekreacja | edytuj kod

Basen w ośrodku „Zalew"

Obiekty sportowe | edytuj kod

  • Stadion Miejski
  • Ośrodek sportowo-rekreacyjny „Centrum”[36]:
    • basen kryty
    • sala kulturystyczna
    • sala tenisa stołowego
    • hala sportowa
  • Ośrodek sportowo-rekreacyjny „Zalew”[37]:
    • basen odkryty
    • skatepark
    • korty do tenisa ziemnego
  • kompleks boisk sportowych „Orlik” przy Powiatowym Zespole Szkół[38]
  • kilka siłowni zewnętrznych

Kluby i organizacje sportowe | edytuj kod

Turystyka | edytuj kod

Oznakowanie trasy rowerowej nr 153

Szlaki turystyczne | edytuj kod

Szlaki piesze
Szlaki rowerowe
  • Trasa czerwona nr 151: Lędziny – BieruńBojszowyJedlina (14,9 km, w tym 3 km na terenie Lędzin)
  • Trasa zielona nr 153: Lędziny (10,6 km – w całości na terenie Lędzin)
  • Trasa czarna nr 101: Katowice – Lędziny (24,1 km, w tym 5,3 km na terenie Lędzin)

Baza noclegowa | edytuj kod

W Lędzinach znajduje się jeden hotel dwugwiazdkowy (2015)[39].

Honorowi obywatele oraz zasłużeni dla miasta | edytuj kod

Miasto posiada dwunastu honorowych obywateli[40]:

  • Andrzej Naczyński (od 22 marca 2001 r.) – były dyrektor KWK Ziemowit
  • płk. Jerzy Szewełło (od 22 marca 2001 r.) – żołnierz, który w okresie stanu wojennego stanął po stronie strajkujących górników w KWK Ziemowit
  • Franciszek Serafin (od 22 marca 2001 r.) – autor i redaktor wielu książek i opracowań poświęconych m.in. Tychom i okolicom
  • Antoni Piszczek (od 22 listopada 2001 r.) – były dyrektor KWK Ziemowit
  • Wiktor Zin (od 27 kwietnia 2006 r.) – architekt, który prowadził prace wykopaliskowe na wzgórzu Klimont
  • ks. Tadeusz Orszulik (od 27 kwietnia 2006 r.) – były proboszcz parafii św. Klemensa
  • ks. Józef Przybyła (od 3 czerwca 2008 r.) – były proboszcz parafii Chrystusa Króla
  • Rafał Bula (od 28 kwietnia 2011 r.[41]) – autor wielu publikacji i książek historycznych na temat Lędzin
  • Irena Gajer (od 28 kwietnia 2011 r.[41]) – była skarbnik miasta
  • Jan Raszka (od 28 kwietnia 2011 r.[41]) – były przewodniczący Rady Miasta
  • Władysław Trzciński (od 15 kwietnia 2016 r.[42]) – były burmistrz miasta
  • Jan Górski (od 15 kwietnia 2016 r.[42]) – były dyrektor Szkoły Podstawowej nr 3

Miasto nadawało od marca 2001 r. do października 2006 r. tytuł „Zasłużony dla miasta Lędziny”, którym zostali uhonorowani[43]:

  • Sylwester Łakota
  • ks. Józef Przybyła
  • Klemens Ścierski
  • Mariusz Żołna
  • Helena Szabrańska

Zobacz też | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c Lędziny w liczbach. Polska w liczbach.
  2. a b c d e f g Położenie. Urząd Miasta Lędziny.
  3. a b c d e f g h i j Warunki naturalne. Urząd Miasta Lędziny.
  4. a b c Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r., Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 26 lipca 2013, ISSN 1505-5507 [zarchiwizowane z adresu 2013-12-20] .
  5. a b c d e f g Lędziny – teraz!: 11 (127) listopad 2013, Lędziny: Urząd Miasta Lędziny, s. 8, ISSN 1732−6818 .
  6. a b c Plan gospodarki odpadami dla gminy Lędziny (pol.). Biuletyn Informacji Publicznej Gminy Lędziny. s. 12.
  7. Lędziny – Klimat i temperatura (pol.). Meteovista. [dostęp 2014-10-06].
  8. a b c d Główny Urząd Statystyczny: Bank Danych Lokalnych. Ludność. Stan ludności (pol.).
  9. Główny Urząd Statystyczny: Bank Danych Lokalnych. Narodowe Spisy Powszechne. Narodowy Spis Powszechny 2002 – Ludność.
  10. Franciszek Kulczycki, "Monumenta mediiaevi historica res gestas Poloniae illustrantia", Tomus IX, Cracoviae, 1886, str. XL.
  11. Franciszek Maroń. Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV wieku. „Rozwój sieci parafialnej w diecezji katowickiej aż do końca XV wieku”, s. 101-167, 1969. 
  12. Monumenta Poloniae Vaticana T.1 Acta Camerae Apostolicae. Vol. 1, 1207-1344. Jan Ptaśnik (redakcja). Cracoviae: Sumpt. Academiae Litterarum Cracoviensis, 1913, s. 147-150.
  13. Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, "Liber Beneficiorum", Aleksander Przezdziecki, Tom II, Kraków 1864, str.227.
  14. Ludwik Musioł. Dokument sprzedaży księstwa pszczyńskiego z dn. 21 lutego 1517 r.. „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku”. R. 2, s. 235–237, 1930. Katowice: nakł. Towarzystwa ; Drukiem K. Miarki. 
  15. a b c d e f Rejestr zabytków nieruchomych. Narodowy Instytut Dziedzictwa.
  16. Wykaz wpisanych obiektów do rejestru zabytków w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 4 września 2020 r. (pol.) wkz.katowice.pl [dostęp 2020-09-05]
  17. Instytucje kultury (pol.). Urząd Miasta Lędziny.
  18. Miejski Żłobek (pol.). Urząd Miasta Lędziny.
  19. Przedszkola w Lędzinach (pol.). Urząd Miasta Lędziny.
  20. Szkoły podstawowe (pol.). Urząd Miasta Lędziny.
  21. Szkoły ponadgimnazjalne (pol.). Urząd Miasta Lędziny.
  22. Sala Królestwa Świadków Jehowy. [zarchiwizowane z tego adresu.
  23. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-20] .
  24. Główny Urząd Statystyczny: Bank Danych Lokalnych. Rynek pracy. Bezrobocie rejestrowane.
  25. a b c Informacje gospodarcze. Urząd Miasta Lędziny.
  26. Targowisko Miejskie. Urząd Miasta Lędziny.
  27. Główny Urząd Statystyczny: Bank Danych Lokalnych. Rolnictwo, leśnictwo i łowiectwo. Dane archiwalne.
  28. Komunikacja miejska. Urząd Miasta Lędziny.
  29. Zmiana warty w Bieruniu i w Lędzinach. serwislokalny.com.
  30. Władysław Trzciński. Śląski Związek Gmin i Powiatów.
  31. Mariusz Żołna. Śląski Związek Gmin i Powiatów.
  32. Wiesław Stambrowski. Śląski Związek Gmin i Powiatówl.
  33. a b c Rada Miasta. Biuletyn Informacji Publicznej Gminy Lędziny.
  34. Miasta partnerskie. Urząd Miasta Lędziny. [dostęp 2011-06-17].
  35. Gazeta lokalna (pol.). Urząd Miasta Lędziny.
  36. Ośrodek Rekreacyjno-Sportowy Centrum. Fundacja Rozwoju Sportu, Kultury Fizycznej i Turystyki w Lędzinach.
  37. Ośrodek Rekreacyjno-Sportowy Zalew. Fundacja Rozwoju Sportu, Kultury Fizycznej i Turystyki w Lędzinach.
  38. Orlik. Starostwo Powiatowe w Bieruniu.
  39. Główny Urząd Statystyczny: Bank Danych Lokalnych. Turystyka. Turystyczne obiekty noclegowe (stan w dniu 31 lipca).
  40. Honorowi obywatele. Urząd Miasta Lędziny.
  41. a b c Uchwały Rady Miasta z 2011 roku. Biuletyn Informacji Publicznej Gminy Lędziny.
  42. a b Rejestr Uchwał Rady Miasta VII kadencji. Biuletyn Informacji Publicznej Gminy Lędziny.
  43. Zasłużeni obywatele. Urząd Miasta Lędziny.
Kontrola autorytatywna (gmina miejska):
Na podstawie artykułu: "Lędziny" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy