Lew Trocki


Lew Trocki w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Lew Dawidowicz Trocki (ros. Лев Давидович Троцкий) właśc. Lejba Dawidowicz Bronsztejn (ros. Лейба Давидович Бронштейн) (ur. 26 października?/ 7 listopada 1879 w Janówce(ukr.) w guberni chersońskiej, zm. 21 sierpnia 1940 r. w Meksyku) – rewolucjonista rosyjski, socjaldemokrata i komunista. Jeden z twórców i przywódców RFSRR, ZSRR oraz Armii Czerwonej. Przewodniczący Petersburskiej Rady Delegatów Robotniczych(ros.) w czasie rewolucji 1905 roku i Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich po rewolucji lutowej i obaleniu caratu. Przewodniczący Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego przy Radzie Delegatów, faktycznie kierujący przejęciem władzy przez bolszewików w Piotrogrodzie (listopad 1917). Członek Komitetu Centralnego RKP(b) i WKP(b) (1917–1927), członek Biura Politycznego RKP(b) i WKP(b) (1919–1926). Komisarz ludowy spraw zagranicznych RFSRR (1917/1918), następnie komisarz ludowy spraw wojskowych i marynarki wojennej (ros. narkomwojenmor) w rządzie RFSRR i ZSRR (1918–1925). Współtwórca i zwolennik teorii permanentnej rewolucji.

Od 1923 r. przywódca Lewicowej Opozycji w ZSRR, po śmierci Lenina toczył spór z Józefem Stalinem o władzę w kraju i dalsze kierunki rozwoju Związku Radzieckiego. W listopadzie 1927 usunięty z WKP(b) i z Kominternu, w styczniu 1928 r. zesłany do Ałma-Aty, rok później – pozbawiony obywatelstwa ZSRR i deportowany z kraju. Przebywał na emigracji w Turcji, Francji, Norwegii i w Meksyku, pozostając aktywnym krytykiem stalinizmu z pozycji marksistowskich. Założyciel, redaktor i autor Biuletynu Opozycji (1929–1940). W 1938 r. założył IV Międzynarodówkę; oparty na jego myśli politycznej trockizm stał się najpoważniejszym odłamem marksizmu krytycznym wobec ZSRR. Zamordowany na rozkaz Stalina przez Ramona Mercadera, agenta INO NKWD.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Dzieciństwo | edytuj kod

9-letni Trocki, 1888

Urodził się jako Lew (Lejba) Bronstein w 1879 roku (jak wspominał sam Trocki w metryce urodzin występuje rok 1878, co miało umożliwić mu wcześniejsze pójście do szkoły) w Janowce koło Chersonia, na terenie dzisiejszej Ukrainy. Był piątym z ośmiorga (czworo zmarło w dzieciństwie) dzieci średniozamożnego żydowskiego chłopa Dawida Bronsteina (1847–1922) oraz jego żony Anny (zm. 1910). W rodzinnym domu Bronsteinów nie posługiwano się jidysz, ale mieszanką języków rosyjskiego i ukraińskiego; Bronsteinowie byli również zdeklarowanymi ateistami[1]. Rodzina zamieszkiwała w lepiance ze słomianym dachem[2] i utrzymywała się z pracy na wydzierżawionym polu[3]. Przez pierwsze dziewięć lat życia Trocki nie opuszczał w ogóle rodzinnej Janowki[4]. Jako dziecko widział warunki pracy zatrudnianych przez ojca robotników rolnych, co według niego, razem z ateizmem rodziców, miało istotny wpływ na ukształtowanie się jego przyszłego światopoglądu[5], chociaż sam w dzieciństwie nie doświadczył niedostatku będącego udziałem milionów chłopów w carskiej Rosji[6]. Bronsteinom zależało na edukacji swoich dzieci; dziewięcioletni Lew przez krótki czas uczył się w lokalnej żydowskiej szkole, a następnie trafił do Szkoły Realnej Św. Piotra i Pawła w Odessie, jednej z lepszych szkół w południowej Rosji, gdzie zawsze należał do wyróżniających się uczniów[7].

Początek działalności w ruchu robotniczym | edytuj kod

Ukończył z wyróżnieniem szkołę realną im. Św. Pawła w Odessie, planował studiować matematykę. W 1896 Lew Bronstein musiał przenieść się do Mikołajowa, by zgodnie z zasadami nauki młodzieży żydowskiej ukończyć ostatni rok przed wstąpieniem na uniwersytet. Mieszkając u znajomych rodziców, których dwaj synowie sympatyzowali z ruchem narodnickim, tylko początkowo był całkowicie obojętny na politykę, planując studia matematyczne w Noworosyjsku[8]. Jak sam wspominał, któregoś dnia dał się jednak wciągnąć w dyskusję i w rezultacie sam dołączył do radykalnego ruchu[9]. Zaczął uczęszczać na spotkania rewolucyjnych kółek (których nie znał z Odessy) i kosztem nauki brać udział w debatach z marksistami, których w tym okresie ostro atakował, a ponadto, ku przerażeniu rodziców, zamieszkał z grupą przyjaciół i socjalistą Szwigowskim w samowystarczalnej komunie[10]. Wkrótce porzucił narodnictwo (do czego przyczyniła się jego późniejsza żona Aleksandra Sokołowska) i współtworzył oparty na ideach marksizmu Południoworosyjski Związek Robotniczy, używając pseudonimu Lwow. Był jednym z liderów organizacji, choć przyznawał się do swojego niewielkiego jeszcze poziomu wiedzy politycznej[11]. Grupa działała do 1898, kiedy Trocki i 200 innych członków grupy zostało aresztowanych. Uznany za prowodyra i ideowego przywódcę organizacji, Trocki został umieszczony w skrajnie niehigienicznych warunkach w izolowanej celi i dopiero za opłatą przeniesiony w zdrowsze miejsce, do więzienia w Odessie[12]. Łącznie przez dwa lata oczekiwał na proces sądowy, który w końcu się nie odbył; niemniej podejrzani otrzymali wyroki kilkuletniego zesłania administracyjnego[13]. W więzieniu Trocki na własną rękę poszerzał wiedzę filozoficzną, jak również ożenił się z Aleksandrą Sokołowską[14].

Na zesłaniu w Wiercholeńsku i Ust-Kut koło Irkucka[15] Trocki zarabiał jako dziennikarz gazety Przegląd Wschodni, używając pseudonimu Antid Oto[15], gdzie pisał głównie o literaturze i starał się poruszać tematykę społeczną[16]. Jego niezwykła płodność pisarska oraz coraz solidniejszy światopogląd marksistowski sprawiły, że został dostrzeżony przez Krzyżanowskiego, agenta Lenina, który ułatwił mu ucieczkę z Syberii[17]. Próbę ucieczki z zesłania Trocki planował już wcześniej, po lekturze otrzymanej nielegalnie książki Lenina Co robić?. Jego żona, mimo faktu, że urodziła niedawno drugą córkę, zgodziła się pomóc mu w wydostaniu się z Wiercholeńska[17].

Praca w Iskrze i rewolucja 1905 roku | edytuj kod

Trocki, 1897

Ostatecznie Trocki uciekł z Syberii pod fałszywym nazwiskiem, prawdopodobnie zapożyczonym od strażnika więziennego w Odessie[18]. Koleją Transsyberyjską z Irkucka dotarł do Samary, skąd udał się do Charkowa, Kijowa i Połtawy, jednak rozczarowany postawą tamtejszych kółek socjalistycznych zdecydował się na powrót do Samary[17], a stamtąd na polecenie Lenina wyjechał za granicę, by spotkać się z zespołem redakcyjnym pisma „Iskra[17]. Na jesieni 1902 roku poprzez Zurych i Paryż dostał się do Londynu gdzie kontynuował współpracę z Leninem oraz poznał jego żonę Nadieżdę Krupską[19]. W trakcie pobytu w Londynie utrzymywał kontakt głównie z rosyjskimi emigrantami. W trakcie emigracji poznał i zaprzyjaźnił się z liderem umiarkowanych mienszewików, Julijem Martowem czy Wierą Zasulicz. Jego język angielski niewiele poprawił się u niego od czasu nauki w Rosji. Uczestniczył w spotkaniach z socjalistami brytyjskimi które odbywały się w kościołach. Poglądy brytyjskiego socjalizmu nie spodobały się Trockiemu ze względu na religijną, chrześcijańską wymowę. Większe zainteresowanie wykazywał niemieckim ruchem socjalistycznym gdzie trwała walka między ortodoksyjnymi marksistami a rewizjonistami[20].

Jako działacz polityczny odwiedził m.in. Brukselę, Liège i Paryż gdzie wygłaszał swoje referaty. W Paryżu pozostał na jakiś czas korzystając z gościnności tamtejszych rosyjskich studentów. Prywatnie Paryż zrobił na nim o wiele lepsze wrażenie aniżeli Londyn[21]. Z większym zainteresowaniem przyjął też tezy lokalnych socjalistów, uczestnicząc w wykładach wygłaszanych przez Jeana Jaurèsa i brał udział w manifestacjach przeciwko Alexandre Millerandowi. W 1902, występując z wykładem przeznaczonym dla młodych zwolenników socjaldemokracji w Paryżu, Trocki poznał rosyjską emigrantkę Natalię Siedową, studiującą we Francji historię sztuki. Nawiązał z nią romans; Siedowa była jego partnerką do końca życia, chociaż nigdy nie uzyskał formalnego rozwodu z pierwszą żoną[22]. Z Paryża często wyjeżdżał do Niemiec i Szwajcarii gdzie nawiązał kontakt z rosyjskimi radykalnymi działaczami studenckimi wśród których propagował materializm dialektyczny. W Niemczech na jednym z wykładów poznał sędziwego filozofa Kuno Fischera którego poglądy nie wywarły jednak na nim większego wrażenia[23].

Lenin planował włączenie młodego redaktora w prace kolegium redakcyjnego pisma, będąc przekonanym, że Trocki poprze jego i Julija Martowa w narastającym sporze ideowym z Gieorgijem Plechanowem. Plechanow nie zgodził się jednak na nadanie Trockiemu statusu stałego członka kolegium, a jedynie umożliwienie mu uczestnictwa w jego pracach z głosem doradczym[24]. Po przeniesieniu redakcji Iskry do Genewy przeniósł się do tegoż miasta[25]. Jako członek redakcji Iskry, Trocki współorganizował II kongres Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji w Londynie. Uczestniczył w dyskusji pomiędzy zwolennikami pozycji politycznej Iskry a „ekonomistami”, a następnie w dyskusji o pozycji Bundu w rosyjskim ruchu socjalistycznym. Trocki w debatach na ogół jednoznacznie popierał Lenina. Nieoczekiwanie jednak w czasie dyskusji nad regulaminem partyjnym Trocki poparł Martowa i grupę działaczy, która opowiadała się za mniej sformalizowanym regulaminem partyjnym i mniejszymi wymaganiami wobec członków. Komentując później swoje zachowanie w czasie zjazdu, Trocki twierdził, że pragnął przeciwstawić się budowie monolitycznej partii, która szybko mogłaby stracić wszelką wewnętrzną demokrację[26]. Po rozłamie z Leninem przez pewien czas zamieszkał w Monachium[27].

Trocki podczas zesłania na Syberię, 1900

W 1905 powrócił sekretnie do Rosji, by wziąć aktywny udział w rewolucji. W Rosji mieszkał pod fałszywym nazwiskiem Wikentjewa a pośród rewolucjonistów znany był pod pseudonimem Piotr Piotrowicz. Nawiązał kontakt z miejscowymi mienszewikami i tzw. bolszewikami-pojednawcami (zwolennikami zakończenia rozłamu w rosyjskiej socjaldemokracji)[28]. Przez pewien czas w obawie przed aresztowaniem ukrywał się w Finlandii[29]. Po powrocie z Finlandii został ostatnim przewodniczącym Petersburskiej Rady Delegatów Robotniczych(ros.), wzywał do obalenia caratu poprzez strajk generalny. Aresztowany w grudniu 1905 podczas ostatniego posiedzenia Rady, skazany na dożywotnią katorgę w kolonii karnej w Obdorsku[30]. W 1907 korzystając z pomocy fińskich nacjonalistów udało mu się uciec za granicę[31].

Działalność w latach poprzedzających I wojnę światową | edytuj kod

Wziął udział w socjaldemokratycznym zjeździe partyjnym w Londynie w roku 1907. W zjeździe udział wzięli brytyjscy liberałowie którzy przyznali rewolucjonistom nieznaczną pomoc finansową. W trakcie trwania zjazdu zaprzyjaźnił się z pisarzem Maksimem Gorkim który był fanem jego prac. Po zjeździe oprowadził Gorkiego po Londynie. Kolejną z osób do których zbliżył się w wyniku zjazdu była Róża Luksemburg (którą poznał jeszcze w 1904 roku), która poparła część tez Trockiego i skrytykowała Lenina będącego wtedy w konflikcie z Trockim[32]. Po zakończeniu zjazdu udał się na kontynent, do Wiednia. Pobyt w Austro-Węgrzech otworzył go na międzynarodowy ruch socjalistyczny – poznał wtedy działaczy takich jak Karl Kautsky, Victor Adler czy Rudolf Hilferding. Trocki stał się dość popularny w kręgach niemieckojęzycznych socjalistów (niemieckich i austriackich) a tłumaczenia jego artykułów wydawało pismo „Neue Zeit”. Hilferding wielokrotnie wyrażał się pozytywnie o pracy Trockiego i utrzymywał z nim dobre kontakty otwierając mu przy tym drogę do wielu działaczy austromarksizmu (Otto Bauer, Karl Renner). Trocki miał z nimi dobre relacje, mimo to był krytycznie nastawiony do ich nierewolucyjnych poglądów uważając je za zbyt odbiegające od tez Karola Marksa[33].

W 1908 roku rozpoczął pracę w wiedeńskim biurze „Prawdy”. Gazeta Trockiego była nielegalnie przerzucana do Rosji przez Morze Czarne lub Galicję. Najważniejszym współpracownikiem Trockiego na łamach pisma był Adolf Joffe i Wiktor Kopp (obydwaj byli w późniejszym czasie radzieckimi dyplomatami). Dzięki Joffemu, Trocki poznał zagadnienia psychoanalizy która od tamtej pory stała się jego zainteresowaniem[34]. Od 1909 roku pozostawał w coraz gorszych relacjach z austriackimi marksistami po tym jak skrytykował ich za rzekomy szowinizm. Spowodowane to było w dużej mierze kontaktami Trockiego z socjalistami serbskimi niechętnymi Austro-Węgrom[35]. Lata 1912–1913 spędził na Bałkanach. W Bułgarii opowiedział się przeciwko represjom tamtejszego rządu na mniejszości Turków, w Rumunii z kolei zaprzyjaźnił się z Chrystianem Rakowskim z Socjalistycznej Partii Rumunii[36]. Często odwiedzał Berlin. Tam oprócz Róży Luksemburg poznał Karla Liebknechta i Kautsky’ego którzy pozytywnie wypowiadali się o rosyjskiej rewolucji 1905 roku[37].

Opozycja wobec I wojny światowej | edytuj kod

Trocki z córką Niną we Francji, 1915

Wkrótce po wybuchu I wojny światowej przeniósł się z Zurychu do Paryża, gdzie podjął pracę w redakcji rosyjskojęzycznego dziennika „Nasze Słowo”. W maju 1915 roku dołączyła do niego rodzina[38]. Zdecydowanie występował przeciwko wojnie i postawie kierownictwa Drugiej Międzynarodówki i większości socjalistów europejskich, którzy przeszli na pozycje patriotyczne i popierali władze swoich krajów w konflikcie. Podczas konferencji socjalistów w Zimmerwaldzie we wrześniu 1915 roku odegrał istotną rolę, m.in. był autorem tekstu deklaracji końcowej. We wrześniu 1916 roku władze francuskie, na prośbę sojuszniczej Rosji, zamknęły redakcję „Naszego Słowa” i postanowiły wydalić Trockiego z kraju[39]. Próbując uniknąć wydalenia do Rosji, Trocki trafił do Hiszpanii[40]. i stamtąd do Nowego Jorku (w styczniu 1917)[41]. W Nowym Jorku kontynuował działalność polityczną, odczytując w języku niemieckim i wygłaszając w języku rosyjskim serię przemów o charakterze antywojennym[42]. W Nowym Jorku schronili się także inni rosyjscy rewolucjoniści w tym Nikołaj Bucharin który nawiązał z Trockim kontakt[43]. Wraz z Bucharinem pracował w rosyjskojęzycznym piśmie „Nowyj Mir”[44].

Po wybuchu rewolucji lutowej wrócił do Rosji, z trwającym miesiąc przystankiem w obozie dla jeńców wojennych (który sam określił jako obóz koncentracyjny) w Amherst w Kanadzie. Trocki został aresztowany i umiejscowiony w obozie przez rząd Wielkiej Brytanii prawdopodobnie za działalność antywojenną którą prowadził w Stanach Zjednoczonych[45].

W Piotrogrodzie Trocki natychmiast podjął intensywną działalność polityczną, ostro krytykując kolejne rządy i występując w obronie Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich. Należał wówczas do tzw. frakcji międzydzielnicowców (ros. miezrajoncy), odrębnej od frakcji bolszewickiej i mienszewickiej SDPRR. Po rozruchach lipcowych 23 lipca trafił do więzienia ze sfabrykowanymi[46] zarzutami o szpiegostwo na rzecz Niemiec. Więzienie opuścił 4 września. Przystąpił do bolszewików we wrześniu 1917 roku, by od razu znaleźć się w Komitecie Centralnym SDPRR(b). W miesiącach poprzedzających Rewolucję Październikową Trocki był jednym z jej „kół napędowych” – zręcznym mówcą, bardzo popularnym wśród robotników i żołnierzy, a także organizatorem politycznym o rosnących wpływach[47].

23 września został wybrany na przewodniczącego Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich. W październiku odegrał kluczową rolę w przygotowaniu i przeprowadzeniu zbrojnego przewrotu, jako przewodniczący Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego[a] i w zakresie polityczno-agitacyjnym (w decydującym okresie przemawiał na wielu wiecach i zebraniach). Był wówczas jednym z kilku czołowych przywódców bolszewickich[48].

Przybycie Trockiego do Piotrogrodu, 4 maja 1917

Okres po rewolucji październikowej | edytuj kod

Po rewolucji październikowej zawiązał w partii bolszewickiej własną frakcję. Jako ludowy komisarz spraw zagranicznych postulował hasło „Ani wojny, ani pokoju”, odrzucając zarówno postulaty zawarcia pokoju z Niemcami, jak i kontynuowania wojny[49]. Wraz z dalszymi porażkami Rosji Radzieckiej na froncie negocjował brzeski traktat pokojowy. Jako uczestnik delegacji w Brześciu wbrew dyrektywie Lenina, poinformował władze niemieckie o tym, że rząd Rosji Radzieckiej nie podpisze z Niemcami traktatu pokojowego na stawianych przez nich warunkach. Jednocześnie jednak zakończy działania zbrojne i zdemobilizuje wojsko. Lew Trocki uważał, że decyzja taka doprowadzi do radykalizacji środowisk robotniczych Europy Zachodniej[50]. Następnie był komisarzem spraw wojskowych i morskich oraz głównym organizatorem Armii Czerwonej. 4 września 1918 jako komisarz wojny i marynarki wojennej stanął na czele Rewolucyjnej Rady Wojennej (ros. Riewwojensowiet) RFSRR, dowodzącej siłami zbrojnymi[51].

20 listopada 1919 odznaczony Orderem Czerwonego Sztandaru[52]. W marcu 1921 roku Trocki był jednym z głównych przywódców rosyjskich decydujących o siłowym stłumieniu powstania w Kronsztadzie i biorących w tym udział[53].

W 1920 roku po raz kolejny Trocki sprzeciwił się ówczesnemu kierownictwu, wystąpił z pomysłem reorganizacji Rosji, według której związki zawodowe miały zostać zmienione w organy państwa zarządzające produkcją[49]. Koncepcję Trockiego dotyczącą związków, skrytykował Lenin, doprowadziło to do tarć frakcyjnych wewnątrz partii. X Zjazd partii komunistycznej z 1921 roku odrzucił koncepcję Trockiego oraz zakazał polityki frakcyjności[54]. Trocki początkowo dostosował się do uchwały Zjazdu, choć w 1923 roku, gdy Lenin był już chory, jego frakcja przyjęła rolę opozycji wewnątrz partii. Idee zwolenników Trockiego zebrane zostały w dziele Nowy kurs. W tym czasie frakcja trockistów przyjęła postulat nie jak to dotychczas miało miejsce; krytyki tylko elementów polityki partii, lecz zasadniczą krytykę kształtu partii. Nowym Kursem Trockiego miało być reformowanie partii – zdemokratyzowanie partii, aktywizacja członków, wprowadzenie krytyki czy walka z biurokracją[55].

Po śmierci Lenina (1924) pozostawał w ostrym konflikcie z Józefem Stalinem spowodowanym walką o sukcesję po Leninie i walką z rozrastającą się w ZSRR biurokracją. Dostrzegał degenerację ideową, do jakiej dochodziło w partii bolszewickiej, upadek wewnątrzpartyjnej dyskusji i rosnącą rozbieżność między ideałami socjalistycznymi a dążeniami wielu nowo wstępujących członków. W licznych artykułach prasowych i książce Platforma Lewicowej Opozycji domagał się walki z tymi problemami, których uosobieniem dla niego był Stalin. Wokół haseł Trockiego uformowała się nieformalna frakcja w WKP(b) określana jako Lewicowa Opozycja. Poniósł jednak klęskę. W 1925 musiał odejść z komisariatu wojny (zastąpiony na krótko przez Michaiła Frunzego, a po jego śmierci[b] przez stalinowca Klimienta Woroszyłowa), w 1926 usunięto go z Biura Politycznego, a w listopadzie 1927, po próbie zorganizowania bloku wraz Zinowjewem i Kamieniewem i demonstracjach zwolenników w dniu 7 listopada 1927, został usunięty z WKP(b). Kilka miesięcy później znalazł się na wygnaniu w Ałma-Acie. Jego zwolennicy i sprzymierzeńcy zostali wydaleni z WKP(b) i poddani przez OGPU policyjnym prześladowaniom[c]. W 1929 roku Trocki wydalony został z terenów ZSRR oraz pozbawiony obywatelstwa[56].

Okres dysydencki | edytuj kod

Liderzy Lewicowej Opozycji w 1927 roku

W styczniu 1929 został deportowany z ZSRR na podstawie uchwały Biura Politycznego WKP(b)[d], za działalność kontrrewolucyjną[57], a w 1932 pozbawiony obywatelstwa ZSRR. Przebywał na emigracji w Turcji, która jako jedyna zgodziła się go przyjąć (na wyspie Prinkipo (Büyükada)[e]), a następnie w Norwegii[f], Francji i Meksyku[58].

Z zagranicy toczył walkę ze Stalinem. Stworzył Biuletyn Opozycji jako stałe wydawnictwo periodyczne relacjonujące i komentujące wydarzenia w ZSRR. Krytykował dyktaturę Stalina jako zdradę ideałów rewolucji i wynaturzenie istoty państwa radzieckiego. Komentował również bieżące wydarzenia w polityce międzynarodowej, analizując m.in. przebieg rewolucji hiszpańskiej, rozwój faszyzmu, narodowego socjalizmu i upadek demokracji w Europie Środkowej. Stopniowo przekonywał się o mającej jego zdaniem miejsce całkowitej degeneracji ideowej Kominternu i niemożności oddolnego wpływu na stanowisko jego władz. Po usunięciu z Międzynarodówki wszystkich trockistów oraz podejrzewanych o trockizm Trocki uznał, że III Międzynarodówka całkowicie wpadła w ręce Stalina i radzieckiej biurokracji, stając się narzędziem imperialistycznej polityki ZSRR[59]. Trocki uważał również, że to błędna polityka Kominternu w sprawie poszczególnych partii komunistycznych w krajach europejskich przyczyniła się do dojścia do władzy Adolfa Hitlera oraz do klęski ruchu rewolucyjnego w Chinach[60].

W 1935 roku uczestniczył w spotkaniu tych partii, które zostały wykluczone z Kominternu bądź nie chciały w nim uczestniczyć ze względu na powiązania ze stalinizmem. Trzy partie uczestniczące w spotkaniu poparły projekt utworzenia nowej międzynarodówki i podpisały tzw. Deklarację Czterech (czwartą była, symbolicznie, rosyjska Lewicowa Opozycja)[61]. Szacuje się, że organizacje te miały w momencie spotkania pokaźną bazę społeczną, liczącą do kilkuset tysięcy robotników łącznie w różnych krajach Europy[62]. W 1935 roku Trocki napisał List otwarty na rzecz Czwartej Międzynarodówki, w którym przypominał o Deklaracji Czterech i, w związku z dalszą degeneracją Kominternu, wzywał do dalszych prac nad nową organizacją[63]. W 1936 r. w czerwcu w Paryżu odbyło się tajne spotkanie, w którego dokumentach ze względów bezpieczeństwa jako miejsce obrad podano Genewę, na którym powołano Ruch na rzecz Czwartej Międzynarodówki. Miał on kontynuować akcję informowania partii komunistycznych i sympatyzujących z nimi robotników o prawdziwym obliczu stalinowskiego ZSRR. W odwecie w ZSRR podjęta została kampania wymazywania Trockiego z historii ZSRR, posuwająca się do niszczenia dokumentów, usuwania wzmianek o Trockim z kolejnych wydań książek i retuszowania Trockiego z archiwalnych zdjęć przywódców radzieckich[53], oraz kolejna fala represji przeciw podejrzewanym o trockizm[64]. Nakazywano nawet usuwanie zdjęć Trockiego z książek w prywatnych zbiorach, czego niewykonanie groziło represjami[53].

 Osobny artykuł: IV Międzynarodówka.

W 1938 utworzył IV Międzynarodówkę[65][66]. Istotnym utrudnieniem w działaniu nowo powołanej organizacji stał się spór pomiędzy Trockim a Maxem Shachtmanem i jego zwolennikami w amerykańskiej Socjalistycznej Partii Robotników[67]. Shachtman dokonał własnej analizy zmian w ZSRR i w dużej mierze odszedł od ich trockistowskiej interpretacji zawartej w Zdradzonej rewolucji oraz Programie przejściowym. Jego poglądy, zakładające faktyczny powrót kapitalizmu w Rosji, acz w nietypowej, zniekształconej formie wywołały zdecydowany sprzeciw Trockiego, który argumentował, że dopóki nie ma w Rosji prywatnej własności środków produkcji, nie ma mowy o kapitalizmie[68]. Chociaż Trocki pragnął mimo różnic zatrzymać Shachtmana i jego zwolenników w organizacji, widząc ich zgodę w wielu innych kwestiach, Amerykanie nie byli zainteresowani współpracą i odeszli z grupy w początku roku 1940[69].

16 lutego 1938 roku zmarł syn Trockiego, Lew Siedow, po operacji w klinice w Paryżu[70] w niejasnych okolicznościach, prawdopodobnie skrytobójczo zamordowany przez agenta INO NKWD. W podobny sposób zginęła właściwie cała rodzina Trockiego, oprócz jego partnerki życiowej Natalii Siedowej i wnuka.

W maju 1940 roku zorganizował specjalną konferencja Międzynarodówki, poświęcona problemowi jedności trockistów w obliczu wojny. Na tę okoliczność Trocki opublikował manifest wzywający do zjednoczenia sił, który przeszedł jednak w dużej mierze bez echa[71]. Trocki doprowadził też do usunięcia resztek zwolenników Shachtmana z zarządu Międzynarodówki i powołania nowego Międzynarodowego Komitetu Wykonawczego z Jeanem van Heijenoortem na czele[72].

Przez cały okres emigracyjny był tropiony przez radzieckich tajnych agentów, którzy starali się śledzić każdy jego krok i donosić o nim Stalinowi. Już po jego wyjeździe z ZSRR i okresie pobytu w Turcji śledzili go agenci NKWD pochodzenia litewskiego znani w USA (w której do 1961 byli radzieckimi szpiegami) jako Jack i Robert Soble, Trocki podejrzewając spisek zerwał z nimi kontakt w 1932 roku. Trocki nie zdawał sobie sprawy, ilu z jego sekretarzy, pomocników itp. miało związki z NKWD. Co najmniej trzykrotnie radzieckie służby bezpieczeństwa usiłowały pozbawić go życia – pozorując pożar jego willi na wyspie Prinkipo (Büyükada), a następnie domu pod Paryżem oraz organizując zmasowany atak z użyciem broni maszynowej na jego dom w Meksyku w kwietniu 1940[73].

Śmierć | edytuj kod

Grób Trockiego w Coyoacán

20 sierpnia 1940 został zamordowany na rozkaz Stalina w miejscu swego zamieszkania – w willi w Coyoacán (w mieście Meksyk) przez agenta NKWD Ramóna Mercadera. Mercader uderzył z zaskoczenia czekanem w tył głowy Trockiego, który pracował wówczas przy biurku nad biografią Stalina[74]. Zamachowca aresztowano. Trocki, ciężko ranny w głowę, zmarł w szpitalu 26 godzin po zamachu. Jego pogrzeb w Meksyku zgromadził 300 tysięcy osób. Zamachowiec został skazany na karę 20 lat pozbawienia wolności. Rezydencję Trockiego przekształcono w muzeum. Trocki nie został zrehabilitowany w ZSRR, jak wielu innych działaczy zamordowanych z rozkazu Stalina. Niemniej w latach 80 XX w. wydano pamiątkowy znaczek z jego postacią, a w 1987 zniesiono zakaz publikacji i posiadania jego książek.

Życie prywatne | edytuj kod

Miał czworo dzieci: z pierwszą żoną dwie córki – Zinaidę (w 1933 popełniła samobójstwo w Berlinie) i Ninę (w 1928 zmarła na gruźlicę w ZSRR), a z drugiego związku z Natalią Siedową dwóch synów – Lwa Siedowa i Siergieja Siedowa (w 1937 stracony w ZSRR). W 1937 meksykańska malarka Frida Kahlo udostępniła Trockiemu i Siedowej swój dom w Coyoacán. Trocki wdał się z Kahlo w romans. Po zerwaniu relacji, Siedowa wybaczyła mu zdradę[75].

Poglądy | edytuj kod

 Osobny artykuł: trockizm.

Trocki uznał, że rewolucja może się udać jedynie w skali globalnej. Działania rewolucji w jednym kraju miały stać się czynnikiem wpływającym na rewolucje w innych państwach[76][77]. Odrzucał teorię „socjalizmu w jednym kraju”[78][79]. Uważał że warunkiem zwycięstwa komunizmu jest pomoc ekonomiczna i militarna, której będą udzielać sobie radzieckie Stany Zjednoczone Europy[80], dlatego też rewolucja miała być rozszerzana przez ZSRR na sąsiadujące z nim państwa[81]. Polityka ta wcześniej określana była jako eksport rewolucji, choć Trocki jako opozycjonista odrzucał to pojęcie[82].

Uważał, że ZSRR zdominowane zostało przez biurokratów[83]. Deklarował, że budowa uprzemysłowienia państwa na zasadach takich jak współzawodnictwo, bodźce materialne, działanie prawa wartości – stanowi odejście od idei rewolucji październikowej[84].

Niektóre wzmianki o przyszłym doskonaleniu natury ludzkiej w pismach Trockiego są wyrazem poglądów dziś określanych mianem transhumanizmu. Jak pisał w książce Literatura i rewolucja: „Rodzaj ludzki nie po to przestał padać na kolana przed Bogiem, królami i kapitałem, by później pokornie podporządkować się mrocznym prawom dziedziczności i ślepej selekcji seksualnej”[85].

Wybrane dzieła | edytuj kod

  • Prawda o Rosji Sowieckiej (1928, wyd. pol. 1929)
  • Moje życie (1929, wyd. pol. 1930)
  • Historia rewolucji rosyjskiej (t. 1–2 w l. 1931–1933, wyd. pol. 1932–1934)
  • Zbrodnie Stalina (1937, wyd. pol. 1937)
  • Zdradzona rewolucja. Czym jest ZSRR i dokąd zmierza? (1936, wyd. pol. 1991)
  • Agonia kapitalizmu a zadania Czwartej Międzynarodówki (Program Przejściowy) (1938, wyd. pol. 1990)

Nawiązania i inspiracje w sztuce | edytuj kod

  • Śmierć Trockiego jest tematem filmu Josepha Loseya Zabójstwo Trockiego (L’Assassinat de Trotsky), w którym tytułową rolę zagrał Richard Burton, zaś w Ramona Mercadera wcielił się Alain Delon.
  • Trocki pojawia się w filmie Frida z 2002, gdzie gra go Geoffrey Rush.
  • O śmierci Trockiego opowiada humoreska Davida Ivesa Variations on the death of Trotsky.
  • Trocki pojawia się na obrazach meksykańskiego malarza i komunisty Diego Rivery.
  • Po krótkotrwałym romansie z Fridą Kahlo Trocki otrzymał od niej „Autoportret dedykowany Lwu Trockiemu”, na którym widoczna jest dedykacja: „Lwu Trockiemu, z całą moją miłością, dedykuję ten obraz, dnia 7 listopada 1937 r. Frida Kahlo w Saint Angel, Meksyk”[86].
  • Trocki był pierwowzorem postaci Snowballa w Folwarku zwierzęcym oraz Emmanuela Goldsteina w Roku 1984.
  • Trocki jest wspomniany w piosence zespołu The Stranglers – „No More Heroes”
  • W Polsce istnieje grupa muzyczna pod nazwą Trocki – zespół jest silnie związany z ruchem anarchistycznym i ekologicznym, charakteryzuje się radykalnymi tekstami poruszającymi kwestie szeroko pojętej wolności oraz problemów świata w dobie globalizacji.
  • Lew Trocki prawdopodobnie był pierwowzorem dla postaci Abadonny w powieści Bułhakowa Mistrz i Małgorzata, zaś w powieści Biała gwardia utożsamiany jest z apokaliptycznym aniołem Abaddonem[87].
  • Zespół Catch 22 stworzył w 2006 roku album koncepcyjny w całości oparty na życiorysie Lwa Trockiego.
  • Postać Lwa Trockiego pojawia się epizodycznie w grze komputerowej Assassin’s Creed Chronicles: Russia.
  • W 2017 powstał rosyjski serial biograficzny pt. „Trocki”. Rolę tytułową zagrał Konstantin Chabienski[88].

Biografie Trockiego dostępne w języku polskim | edytuj kod

  • Dmitrij Wołkogonow, Trocki. Niewolnik idei, ideolog zbrodni, Wyd. Amber, Warszawa 1996 (wyd. II: Amber, Warszawa 2008)
  • Bertrand M. Patenaude, Trocki. Upadek rewolucjonisty, Wyd. Dolnośląskie, Wrocław 2009.

Wszystkie jego utwory w 1951 roku objęte zostały zapisem cenzury w Polsce, podlegały natychmiastowemu wycofaniu z bibliotek publicznych[89].

Zobacz też | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. Który zażądał posłuszeństwa od oddziałów garnizonu piotrogrodzkiego, a następnie przejął władzę.
  2. Podczas operacji wymuszonej decyzją Biura Politycznego (p.Opowieść niezgaszonego księżyca).
  3. Z wyjątkiem tych, którzy wyparli się poglądów składając publiczną samokrytykę i uzyskując w ten sposób iluzję możliwości dalszego publicznego działania w ramach partii bolszewickiej. Wszyscy bez wyjątku stali się ofiarami terroru policyjnego lat 30.
  4. Wbrew stanowisku Bucharina, Rykowa i Tomskiego.
  5. W umiędzynarodowionej traktatowo strefie cieśnin tureckich.
  6. Dyplomacja sowiecka traktowała zgodę na pobyt Trockiego jako akt wrogi wobec ZSRR. Premier Norwegii Trygve Lie zgodził się udzielić Trockiemu azylu politycznego.

Przypisy | edytuj kod

  1. Wołkogonow 1996 ↓, s. 24–25.
  2. Trocki 2001 ↓, s. 12.
  3. Trocki 2001 ↓, s. 24.
  4. Trocki 2001 ↓, s. 11.
  5. Trocki 2001 ↓, s. 33.
  6. Deutscher 2003 ↓, s. 7.
  7. Wołkogonow 1996 ↓, s. 27.
  8. Wołkogonow 1996 ↓, s. 29–30.
  9. Trocki 2001 ↓, s. 111–112.
  10. Deutscher 2003 ↓, s. 25.
  11. Trocki 2001 ↓, s. 121–127.
  12. Deutscher 2003 ↓, s. 31.
  13. Deutscher 2003 ↓, s. 34.
  14. Wołkogonow 1996 ↓, s. 32–33.
  15. a b Wołkogonow 1996 ↓, s. 34.
  16. Deutscher 2003 ↓, s. 39–44.
  17. a b c d Deutscher 2003 ↓, s. 47.
  18. The Columbia Encyclopedia.
  19. Trocki 2001 ↓, s. 97.
  20. Trocki 2001 ↓, s. 99.
  21. Trocki 2001 ↓, s. 99–100.
  22. Trotskyana.net.
  23. Trocki 2001 ↓, s. 101.
  24. Trocki 2001 ↓, s. 105.
  25. Trocki 2001 ↓, s. 106.
  26. Trocki 2001 ↓, s. 109–110.
  27. Trocki 2001 ↓, s. 112.
  28. Trocki 2001 ↓, s. 115–116.
  29. Trocki 2001 ↓, s. 117.
  30. Trocki 2001 ↓, s. 120–128.
  31. Trocki 2001 ↓, s. 135–136.
  32. Trocki 2001 ↓, s. 136–138.
  33. Trocki 2001 ↓, s. 136–139.
  34. Trocki 2001 ↓, s. 150–152.
  35. Trocki 2001 ↓, s. 143.
  36. Trocki 2001 ↓, s. 154.
  37. Trocki 2001 ↓, s. 144–145.
  38. Trocki 2001 ↓, s. 165.
  39. Trocki 2001 ↓, s. 171–172.
  40. Trocki 2001 ↓, s. 176.
  41. Trocki 2001 ↓, s. 184–185.
  42. Trocki 2001 ↓, s. 186.
  43. Trocki 2001 ↓, s. 187.
  44. Trocki 2001 ↓, s. 188–189.
  45. Trocki 2001 ↓, s. 192–194.
  46. John Reed: Dziesięć dni które wstrząsnęły światem, Warszawa 1956, s. 20.
  47. Trocki 2001 ↓, s. 200–215.
  48. Deutscher 2003 ↓.
  49. a b Janicki 1981 ↓, s. 85–86.
  50. Trocki 2001 ↓, s. 423.
  51. Richard Pipes: Rosja bolszewików. Warszawa 2005, s. 57.
  52. Przewodnik po historii Partii Komunistycznej i ZSRR (ros.).
  53. a b c Witalij D. Docenko: Mify i liegendy Rossijskogo fłota. Sankt Petersburg: Poligon, 2002, s. 157–159 (ros.).
  54. Janicki 1981 ↓, s. 87.
  55. Janicki 1981 ↓, s. 88.
  56. Janicki 1981 ↓, s. 91.
  57. Z art. 58 KK RFSRR.
  58. Janicki 1981 ↓, s. 92.
  59. List otwarty na rzecz IV Międzynarodówki.
  60. Tekst poświęcony początkom IV Międzynarodówki i jej genezie.
  61. George Breitman o początkach IV Międzynarodówki.
  62. UrszulaU. Ługowska UrszulaU., AugustA. Grabski AugustA., Trockizm. Doktryna i ruch polityczny, Warszawa: TRIO, 2003, s. 98, ISBN 83-88542-51-6, OCLC 830560780 .
  63. List otwarty.
  64. Artykuł o represjach wobec trockistów.
  65. Sprawozdanie z pierwszego kongresu IV Międzynarodówki.
  66. Janicki 1981 ↓, s. 90.
  67. Dokument dotyczący amerykańskiej sekcji Międzynarodówki.
  68. Duncan Hallas o sporach wewnętrznych w Międzynarodówce.
  69. James Cannon o sporach wewnętrznych w IV Międzynarodówce.
  70. Zgon syna Trockiego. „Gazeta Lwowska”, s. 1, nr 38 z 18 lutego 1938. 
  71. James Cannon, op.cit.
  72. Raport z konferencji w 1940 r.
  73. Ramon Mercader trotskys assasin.
  74. Izaak Deutscher: Stalin. A political biography. Londyn 1949. Ostatnie zdania Trockiego zapisane w biografii Stalina tuż przed zamachem: Wyjaśnienie historyczne nie jest usprawiedliwieniem. Neron był również produktem swej epoki. Jednak gdy zginął jego posągi zostały obalone, a jego imię wymazane zewsząd. Zemsta historii jest straszniejsza, niż zemsta najpotężniejszego sekretarza generalnego. Śmiem twierdzić, że jest to pocieszenie... tamże.
  75. Ostatnie lata Lwa Trockiego.
  76. Janicki 1981 ↓, s. 96.
  77. L. Trocki, Itogi i pierspiektiwy, Moskwa 1919, s. 80.
  78. Janicki 1981 ↓, s. 97.
  79. KPZR w rezolucjach i uchwałach, cz. II, s. 229.
  80. Janicki 1981 ↓, s. 94.
  81. L. Trotsky, L’Internationale communiste apres Lenine, t. 1, Paris 1969, s. 101.
  82. Janicki 1981 ↓, s. 99.
  83. L. Trotsky, La revolution defiguree w De la revolution s. 104.
  84. L. Trotsky, La revolution defiguree w De la revolution s. 110.
  85. Leon Trotsky, Transhumanist (?) (ang.). www.kuro5hin.org, 2009-07-27. [dostęp 2013-09-27].
  86. 1937 – Autoportret dedykowany Lwu Trockiemu.
  87. Абадонна, w: Булгаковская энциклопедия. [dostęp 2012-12-11].
  88. Trotskiy (TV Mini-Series 2017), www.imdb.com [dostęp 2019-06-17] .
  89. Posłowie, [w:] ZbigniewZ. Żmigrodzki ZbigniewZ., Cenzura PRL, Wrocław 2002, s. 42 .

Bibliografia | edytuj kod

  • LewL. Trocki LewL., Moje życie, Gdańsk: Wydawnictwo Tower Press, 2001 .
  • RodneyR. Castleden RodneyR., Morderstwa polityczne, spiski, tajne zmowy, KatarzynaK. Bieniaszewska (tłum.), Warszawa: wydawnictwo Bellona, 2009, ISBN 978-83-11-11443-2, OCLC 751363234 .
  • D.D. Wołkogonow D.D., Trocki, Warszawa: Amber, 1996, ISBN 83-7245-439-6 .
  • IzaakI. Deutscher IzaakI., The Prophet Armed, London-New York: Verso, 2003, ISBN 1-85984-441-3  (ang.).
  • JanuszJ. Janicki JanuszJ., Lewacy, Książka i Wiedza, 1981 .

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Lew Trocki" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy