Liechtenstein


Na mapach: 47,14500°N 9,55389°E/47,145000 9,553889

Liechtenstein w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Liechtenstein (ˈlixtɛnʂtajn, wymowa polska i), Księstwo Liechtensteinu (niem. Fürstentum Liechtenstein i, ˈfʏɐstəntuːm ˈliːçtənʃtaɪn) – małe górskie państwo w Europie Zachodniej, leżące pomiędzy Austrią i Szwajcarią. Główną rzeką jest Ren, a stolicą Vaduz. Liechtenstein jest krajem podwójnie śródlądowym. Należy do Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz strefy Schengen.

Spis treści

Geografia | edytuj kod

 Osobny artykuł: Geografia Liechtensteinu.

Liechtenstein położony jest nad górnym Renem, w Alpach. Cała granica zachodnia państwa przebiega wzdłuż biegu Renu, wschodnia zaś wyznaczana jest przez łańcuchy alpejskie. Najwyższym szczytem Liechtensteinu jest Grauspitz o wysokości 2599 m n.p.m.

Powierzchnia Liechtensteinu zwiększyła się o około 0,5 km² (kosztem Austrii), a granica wydłużyła o 1,9 km, gdy 28 grudnia 2006 roku rząd dokładnie określił granicę państwa[2][3].

Historia | edytuj kod

 Osobny artykuł: Historia Liechtensteinu.

Obecne tereny Liechtensteinu już ponad 1500 lat temu zostały zasiedlone przez Alamanów i innych Germanów. W tym czasie Karol Wielki włączył te ziemie do swego imperium. Przez wieki te tereny były podzielone na dwa hrabstwa: jedno ze stolicą w Vaduz, a drugie w Schellenbergu. Hrabstwo Schellenberg dzieliło losy ważniejszego hrabstwa Vaduz. Na przełomie XVII i XVIII wieku obydwa hrabstwa zostały zakupione przez ród Liechtensteinów.

W 1719 roku ziemie te zostały uznane przez cesarza za suwerenne księstwo w granicach Rzeszy Niemieckiej. W roku 1806 cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego Franciszek II (I) Habsburg został zmuszony przez Napoleona do abdykacji i zrzeczenia się tytułu cesarza rzymskiego. Liechtenstein w 1806 został członkiem Związku Reńskiego, który miał zastąpić cesarstwo i pozostał w nim do 1814 roku. W latach 1815–1866 był członkiem Związku Niemieckiego. Przez te wszystkie lata księstwo utrzymywało ścisłe kontakty gospodarcze i polityczne z Austrią. Wynikiem tego było w 1866 wystąpienie z nią ze Związku Niemieckiego i uzyskanie przez Liechtenstein pełnej niepodległości.

Podczas I wojny światowej państwo było neutralne. Po wojnie więzy z Austrią zostały zastąpione przez umowy ze Szwajcarią. W roku 1921 w Liechtensteinie ustanowiono konstytucję, według której kraj jest monarchią o demokratyczno-parlamentarnej formie rządów. W 1924 państwo weszło w skład szwajcarskiego związku celnego. Liechtenstein związał się ze Szwajcarią również unią monetarną i pocztową.

W 1949 roku państwo zostało członkiem Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości, a w 1978 zostało przyjęte do Rady Europy. W 1984 roku książę Franciszek Józef II przekazał regencję Janowi Adamowi II. W tym samym roku przyznano kobietom prawo głosu w wyborach powszechnych. W 1989 roku zmarł książę Franciszek i władzę przejął książę Jan Adam II. W 2003 roku ogólnonarodowe referendum zwiększyło uprawnienia monarchy. Tym samym Księstwo zostało pierwszym państwem europejskim, które przywróciło klasyczną monarchię, ograniczając demokrację parlamentarną.

Ustrój polityczny | edytuj kod

 Osobny artykuł: Ustrój polityczny Liechtensteinu.

Liechtenstein pod względem ustrojowym stanowi monarchię konstytucyjną. Od 1989 panuje tu książę Jan Adam II (Hans-Adam II). Bieżące sprawy polityczne podlegają dziedzicznemu księciu (erbprinz, tj. następcy tronu) Aloisowi (Alojzemu).

Władza prawodawcza należy do księcia i landtagu, liczącego 25 deputowanych i wybieranego co cztery lata w wyborach proporcjonalnych. Książę ma prawo absolutnego weta w stosunku do ustaw uchwalanych przez parlament.

Najważniejsze partie polityczne Liechtensteinu to aktualnie: Unia Patriotyczna (Vaterländische Union, VU), Postępowa Partia Obywatelska Liechtensteinu (Fortschrittliche Bürgerpartei in Liechtenstein, FBP) i Wolna Lista (Freie Liste).

Władza wykonawcza uzewnętrznia się w osobie premiera i rządu jako kolegium. Obecnie funkcję szefa egzekutywy sprawuje Adrian Hasler, wspomagany przez 4 ministrów (tzw. radców rządowych), mianowanych przez księcia na wniosek landtagu. Książę ma prawo do zdymisjonowania rządu i powołania gabinetu przejściowego, który musi w ciągu 4 miesięcy uzyskać wotum zaufania parlamentu.

Władza judykatywna należy do sądów, w tym do składającego się z 5 sędziów Sądu Najwyższego. Sędziowie mianowani są przez księcia; raz mianowani są jednak nieusuwalni.

Interesy zewnętrzne Liechtensteinu prowadzone są głównie przez Szwajcarię. Od czasu przystąpienia Liechtensteinu do Strefy Schengen na granicach nie ma kontroli granicznej (na granicy z Austrią kontrolę celną prowadzą celnicy szwajcarscy).

Liechtenstein jest monarchią, w której władca ma od czasu referendum konstytucyjnego w marcu 2003 największą realną władzę polityczną w Europie (nie licząc Watykanu). Żadna zmiana konstytucji nie może być przeprowadzona bez zgody księcia. Z drugiej strony monarchia może zostać zniesiona drogą referendum (art. 113 Konstytucji). Dopuszczalne jest także wotum nieufności wobec księcia (art. 13 ter), w obu wypadkach do zgłoszenia wniosku potrzeba przynajmniej 1500 poddanych.

Podział administracyjny Liechtensteinu

Podział administracyjny | edytuj kod

 Osobny artykuł: Podział administracyjny Liechtensteinu.

Liechtenstein składa się z 11 gmin. 6 z nich (w tym stolica kraju Vaduz) przyporządkowana jest regionowi Oberland, pozostałe przynależą Unterlandowi. Jednostki administracyjne są bardzo rozdrobnione (np. gmina Vaduz składa się z 6 części), co wynika z dawnego podziału feudalnego księstwa.

Demografia | edytuj kod

Liczba ludności | edytuj kod

W czerwcu 2019 roku liczba ludności wyniosła 38 557. Liczba ludności Liechtensteinu stale wzrasta – od 2000 roku wzrosła o około 18%. W państwie mieszka więcej kobiet niż mężczyzn, jednak różnica między płciami jest nieznaczna i wynosi zaledwie ok. 0,8%


Struktura płci i wieku | edytuj kod

Piramida płci i wieku Liechtensteinu

Źródło[4]:

Struktura narodowościowa | edytuj kod

Źródło[4]:

Za rodowitych Liechtensteińczyków podaje się zaledwie 65,89% ludności państwa.

Język | edytuj kod

Zgodnie z konstytucją językiem urzędowym jest język niemiecki. Liechtenstein jest jedynym krajem, w którym niemiecki jest jedynym językiem urzędowym. W innych krajach świata niemieckojęzycznego również inne języki są uznawane za języki urzędowe lub języki mniejszości.

W Liechtensteinie występuje – podobnie, jak w niemieckojęzycznej Szwajcarii – charakterystyczne zjawisko dyglosji. Niemiecki używany w codziennej komunikacji to w praktyce liczne dialekty. Na terenie Księstwa Liechtenstein używanych jest aż 11 różnych dialektów, względnie wariantów dialektalnych, różniących się od dialektów szwajcarskich. Stąd określenie Schweizerdeutsch dla dialektów używanych w Liechtensteinie, spotykane czasem w niektórych źródłach, jest błędne.

Trzy podstawowe dialekty liechtensteińskie to Unterlandische (używany w północnej części księstwa), Oberländische (używany w południowej części księstwa), a także Walserdeutsch (używany w południowo-wschodniej części księstwa, w gminie Triesenberg).

Struktura wyznaniowa | edytuj kod

 Osobne artykuły: Archidiecezja Vaduz, Prawosławie w LiechtensteinieŚwiadkowie Jehowy w Liechtensteinie.

Źródło[5]:

W Liechtensteinie katolicyzm jest religią państwową, co określone jest w konstytucji. 2 grudnia 1997 zostało powołane przez Jana Pawła II, niezależne od kościoła szwajcarskiego, arcybiskupstwo w Vaduz. Żyje tam też kilkuset chrześcijan prawosławnych i kilkudziesięciu Świadków Jehowy.

Urbanizacja | edytuj kod

 Osobny artykuł: Miasta w Liechtensteinie.

Według CIA World Factbook w 2019 wskaźnik urbanizacji w Liechtensteinie wynosi 14,4%[4].

W państwie znajduje się 11 miast. Największym z nich jest Schaan, które zamieszkiwane jest przez około 6 tysięcy osób.

Gospodarka | edytuj kod

Liechtenstein jest jednym z najbogatszych państw świata. Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca wynosi 89 400 dolarów amerykańskich (2009)[1].

Raj podatkowy | edytuj kod

Liechtenstein, ze względu na niskie podatki oraz liberalną politykę względem depozytów bankowych, jest uważany za jeden z niewielu rajów podatkowych na terenie Europy[6]. W Liechtensteinie mają swoją siedzibę liczne przedsiębiorstwa zagraniczne i towarzystwa finansowe. Znajduje się ich tam ok. 80 000.

Transport | edytuj kod

Sieć drogowa Liechtensteinu

Transport drogowy | edytuj kod

Sieć drogowa Liechtensteinu jest ściśle powiązana z siecią drogową Szwajcarii. Na terenie państwa nie znajdują się autostrady, jednak wzdłuż Renu, po szwajcarskiej stronie znajduje się Autostrada A13, której trasa przebiega wzdłuż całej wschodniej granicy Szwajcarii. Przy granicy z Liechtensteinem znajduje się pięć węzłów, które umożliwiają bezpośrednie połączenie autostrady z miastami Balzers, Triesen, Vaduz, Gamprin i Ruggell. Przez kraj przebiega również przedłużenie szwajcarskiej drogi głównej nr 16, łączącej Tägerwilen i przygraniczne Buchs. Przedłużenie to jest główną arterią kraju i łączy zachodnią oraz wschodnią granicę, tworząc główne połączenie drogowe z Austrią, a dokładnie z drogą krajową nr 191, prowadzącą do Feldkirch.

Na sieć drogową składają się: 130 kilometrów dróg wiejskich (w tym górskich i dojazdowych) i około 500 kilometrów dróg gminnych[7].

Przepisy drogowe są generalnie identyczne z przepisami szwajcarskimi. Tablice rejestracyjne w Liechtensteinie są czarne, z białą czcionką (identyczną z czcionką szwajcarską).

Ze względu na ogromne zapotrzebowanie na pracowników (głównie w sektorach przemysłowych i usługowych) znacznie wzrosła liczba osób dojeżdżających ze Szwajcarii i Austrii do pracy w Liechtensteinie. W 1970 r. liczba osób dojeżdżających wynosiła 2601, w 1990 wynosiła 6885 i do 2006 wzrosła do 15 138.[8]

W roku 2018 granice ze Szwajcarią przekraczało dziennie około 67 305 z czego, najwięcej przez most w Bendern (17 902)[9]. Granice ze Austrią natomiast przekraczało 18 322 pojazdów, z czego większość przez przejście graniczne w Schaanawaldzie (11 577).

W 2001 roku transport drogowy stanowił 63% krajowego transportu towarowego[8].

Stacja kolejowa Schaan-Vaduz

Transport kolejowy | edytuj kod

 Osobny artykuł: Transport kolejowy w Liechtensteinie.

Liechtenstein nie posiada rozwiniętej sieci kolejowej, ze względu na małą powierzchnię. Przez państwo przebiega jedna linia kolejowa austriackiego przewoźnika ÖBB, łącząca austriackie Feldkirch i szwajcarskie Buchs. Linia kolejowa przechodzi przez centralną część kraju. Na terytorium Liechtensteinu znajdują się trzy działające stacje tej linii: Nendeln, Forst Hilti i Schaan-Vaduz. Linia jest obsługiwana wyłącznie przez połączenia regionalne ÖBB.

Linia obsługuje także ruch towarowy. W roku 2018 przewieziono tą linią 1 468 980 ton towarów, z czego 97,5% to transport tranzytowy[10], najczęściej ze Szwajcarii do Austrii lub z Austrii do Szwajcarii.

Autobusowy transport publiczny | edytuj kod

Autobus LIEmobil w Vaduz

Transport publiczny w Liechtensteinie jest bardzo dobrze rozwinięty i wszystkie gminy księstwa są dobrze skomunikowane. Najważniejszym przewoźnikiem autobusowym w Liechtensteinie jest firma LIECHTENSTEINmobil (w skrócie: LIEmobil), która oferuje czternaście połączeń autobusowych na terenie państwa. Linie kursują pomiędzy wszystkim większymi miejscowościami państwa (Ruggell, Gamprin, Bendern, Mauren, Schellenberg, Schaanawald, Nendeln, Schaan, Eschen, Planken, Vaduz, Triesen, Triesenberg, Gaflei, Malbun i Balzers), a także ze szwajcarskimi Buchs, Sevelen, Trübbach i Sargans oraz austriackimi Feldkirch i Gisingen.

Heliport w Balzers

Transport lotniczy | edytuj kod

W Liechtensteinie nie znajduje się żądne komercyjne lotnisko, ale w mieście Balzers działa prywatny heliport. Najbliższy port lotniczy znajduje się w Saint Gallen (St.Gallen-Altenrhein) – około 50 km od Vaduz. 90 km od stolicy znajduje się lotnisko we Friedrichshafe, a 115 km od Vaduz – lotnisko w Zurychu.

W 2008 roku Airbus A340 linii Swiss International Air Lines został ochrzczony Fürstentum Liechtenstein.

Łączność | edytuj kod

Centrum logistyczne Liechtensteinische Post w mieście Schaan

Poczta | edytuj kod

W Liechtensteinie działa Liechtensteinische Post (Poczta Liechtensteińska), której akcje w 25% posiada szwajcarska poczta Die Schweizerische Post. Jej siedziba znajduje się w mieście Schaan.

Kody pocztowe w Liechtensteinie zostały ustalone wspólnie ze Szwajcarią. Składają się z czterech cyfr i zaczynają się na 94.

Telekomunikacja | edytuj kod

Publiczna sieć telefoniczna Liechtensteinu została uruchomiona 15 listopada 1898 r. i wówczas obejmowała dwa połączenia dla rządu i 14 stacji publicznych.

20 października 1951 r. Liechtenstein stał się pierwszym krajem na świecie, który uruchomił w pełni automatyczną sieć telefoniczną. Komunikacja mobilna zaczęła działać w 1978 r., a Internet w 1992 r. W 1963 r. Księstwo dołączyło do Międzynarodowego Związku Telekomunikacyjnego i Europejska Konferencja Administracji Poczty i Telekomunikacji.

Według danych z 2016 roku, w Liechtensteinie jest około 15 852 stacjonarnych linii telefonicznych, około 46 625 telefonów komórkowych i około 37 214 użytkowników Internetu[11].

Energetyka | edytuj kod

Liechtenstein posiada na swoim terytorium dwie elektrownie wodne – Lawena oraz Samina. Według danych w 2015 roku elektrownie te wyprodukowały 68,34 miliona kWh energii. Co stanowiło zaledwie 17,4% zapotrzebowania na energię w kraju. Przez to większość energii jest importowane, głównie ze Szwajcarii[12].

Cała populacja Liechtensteinu ma dostęp do energii elektrycznej.

Kultura | edytuj kod

Dzieci malujące twarze na czarno, podczas karnawału – Raussla

Zwyczaje i tradycje | edytuj kod

Wiele tradycji w Liechtensteinie jest powiązane ze zwyczajami innych państw niemieckojęzycznych, ponieważ państwo jest bardzo niewielkie nie powstały ludowe tradycje i zwyczaje charakterystyczne tylko dla Liechtensteinu. Jedną z najstarszych udokumentowanych tradycji na tych terenach są kolędnicy misyjni, o których pierwsze wzmianki na tych terenach pochodzą z 1677 roku. Zwyczaj ten przetrwał do dziś i można spotkać kolędników w święto Trzech Króli. Na Wielkanoc podobnie jak w innych państwach główne dekoracje stanowią kolorowe pisanki i zające.

Jednym z najważniejszych okresów w roku jest karnawał. Początek prawdziwego karnawału stanowi Tłusty Czwartek, ale bale kostiumowe odbywają się już po Trzech Króli. Unikatową tradycją, jest malowanie przez dzieci twarzy na czarno. Zwyczaj ten nazywany jest Ruassla. Podobnie jak w Szwajcarii, Austrii i Niemczech, karnawałowym paradom towarzyszy muzyka – Guggenmusik. Wydawana wówczas jest karnawałowa gazeta (Fastnachtszeitung). W pierwszą niedzielę po środzie popielcowej odbywa się Funkensonntag. Nazwa pochodzi od alemańskiego zwyczaju, podczas którego spala się dużą drewnianą wieżę lub stertę słomy, w którą wetknięty jest jodłowy słup z przymocowaną do niego lalką wiedźmy.

15 sierpnia obchodzone jest Święto Państwowe, podczas którego odbywają się pokazy sztucznych ogni. Pod koniec alpejskiego lata rolnicy przywożą krowy z górskich pastwisk udekorowane kwiatami z powrotem do wiosek. Najbardziej produktywne krowy ozdabia się drewnianym sercem na czole. Zwyczaj ten znany jest również w Szwajcarii i Austrii, a nazywany jest Alpabfahrt.

Käsknöpfle

Kuchnia | edytuj kod

Kuchnia Liechtensteinu przypomina inne kuchnie z obszaru Alp (szwajcarską, austriacką, niemiecką), lecz istnieje kilka potraw, które są charakterystyczne dla Liechtensteinu i przygranicznych terenów Szwajcarii i Austrii, są to, np.:

  • Käsknöpfle – potrawa kuchni tyrolskiej, szwajcarskiej, niemieckiej i austriackej, szpecle poprzekładane twardym krowim serem ze skwarkami. Na terenie Liechtensteinu i w regionie Vorarlberg w Austrii, potrwa jest podawana z musem jabłokowym.
  • Ribel – potrawa charakterystyczna dla kuchni Liechtensteinu i sąsiednich terenów Austrii i Szwajcarii. Jest wytwarzana z tutejszej odmiany kukurydzy, tzw. Rheintaler Ribelmais. Podawana jest z mlekiem, kawą mleczną, cukrem lub kwaśnym serem.
  • Kratzete – nieco grubsze naleśniki, podawane najczęściej z sosem kompotowym lub jabłkowym.

Wino | edytuj kod

Północna i południowa część Liechtensteinu ma łagodny klimat, co pozwala na uprawę winorośli. W Liechtensteinie znajduję się kilka winnic, które zajmują 25 ha powierzchni. Pracuje na nich około 100 winiarzy, którzy produkują 1000 hektolitrów wina rocznie. Do najbardziej preferowanych odmian winorośli należą Blauburgunder (Pinot noir) i Müller-Thurgau[13].

Pomnik z okazji obchodów 300-lecia Księstwa Liechtensteinu w 2019 roku

Dni wolne od pracy i święta | edytuj kod

Jako iż chrześcijaństwo jest religią państwową Liechtensteinu, to wszystkie święta państwowe w kraju są świętami religijnymi. Wyjątek stanowi 1 maja, dzień ten ustanowiono bowiem Świętem Pracy, w roku 1970. 5 sierpnia obchodzone jest równocześnie Święto Państwowe Księstwa Liechtensteinu i Święto Wniebowzięcia NMP. Poza świętami uroczystości odbywają się z okazji urodzin księcia, inauguracji nowego rządu, rocznic państwowych (np. 300. rocznica utworzenia Księstwa Liechtensteinu w 2019 roku).

Architektura | edytuj kod

Najstarszymi zabytkami budowlanymi w Liechtensteinie są pozostałości rzymskich willi w Nendeln i Schaanwald oraz rzymski fort w Schaan. W okresie średniowiecza i późnego średniowiecza powstało kilka zamków, w tym w Vaduz, Schellenbergu i Balzers. Dawne kościoły romańskie i gotyckie zostały zastąpione w XIX i na początku XX wieku przez nowe budynki w stylu klasycystycznym. Aż do około 1850 r. oprócz pojedynczych reprezentatywnych budynków administracyjnych, krajobraz kształtowały gospodarstwa wiejskie. To skromne dziedzictwo architektorniczne ukazuje przeszłość państwa, które niegdyś było biednym, rolniczym księstewkiem bez miast.

Media | edytuj kod

W Liechtensteinie działają dwa dzienniki: Liechtensteiner Vaterland i Liechtensteiner Volksblatt. Nie podlegają one kontroli władz, ale są administrowane przez partie polityczne. Vaterland przez VU, a Volksblatt przez FBP. W kraju działa również stacja radiowa. Liechtenstein posiada narodową telewizję 1FLTV.

Obronność | edytuj kod

Liechtenstein nie posiada własnej armii. Bezpieczeństwo zewnętrzne państwu zapewnia Szwajcaria. Jednak gdyby zaszła taka potrzeba, wcielony do wojska może zostać każdy dorosły mężczyzna do 60 roku życia.

Sport | edytuj kod

Kluby piłkarskie Liechtensteinu grają w szwajcarskich ligach. Rozgrywany jest Puchar Liechtensteinu, którego zwycięzca otrzymuje prawo startu w eliminacjach Ligi Europejskiej UEFA. Najbardziej utytułowanym klubem jest FC Vaduz, który gra obecnie w Swiss Challenge League – drugiej najwyższej lidze Szwajcarii.

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Dane szacunkowe na lipiec 2016 roku, podane za CIA The World Factbook (Źródło:CIA) (ang.).
  2. Większy maleńki Liechtenstein. Gazeta.pl, 2006-12-28. [dostęp 2009-03-03].
  3. Liechtenstein redraws Europe map (ang.). BBC News, 2006-12-28. [dostęp 2009-03-03].
  4. a b c Europe :: Liechtenstein – The World Factbook – Central Intelligence Agency, www.cia.gov [dostęp 2020-01-24] .
  5. https://www.llv.li/files/as/jb_2019-kapitel-02.pdf.
  6. A. Gomułowicz w:A. Gomułowicz, J. Małecki Podatki i prawo podatkowe, wyd. IV, Warszawa 2008, s. 105 ​ISBN 978-83-7334-863-9​.
  7. https://www.llv.li/inhalt/16205/amtsstellen/verkehrsplanung.
  8. a b https://historisches-lexikon.li/Verkehr.
  9. Rządowy raport dot. infrastruktury transportowejhttps://www.llv.li/files/abi/pdf-llv-tba-verkehrsinfrastrukturbericht_2020pdf.pdf.
  10. Rocznik statystyczny 2019 https://www.llv.li/files/as/jb_2019-kapitel-05.pdf.
  11. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html.
  12. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ls.html.
  13. https://www.liechtenstein.li/kultur/traditionen/essen-und-trinken/.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (państwo niepodległe):
Na podstawie artykułu: "Liechtenstein" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy