Lista łacińskich manuskryptów Nowego Testamentu


Lista łacińskich manuskryptów Nowego Testamentu w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Lista łacińskich manuskryptów Nowego Testamentu – lista odręcznych kopii łacińskich tłumaczeń tekstu Nowego Testamentu z greckich oryginałów. Tłumaczenia Nowego Testamentu są nazywane „wersjami”. Są one ważne dla krytyki tekstu, ponieważ w niektórych wypadkach przedstawiają wersje („świadek tekstu”) właściwe dla wczesnych „czytań” w języku greckim, to jest do tekstów, które mogły zostać utracone (lub zachowane są bardzo słabo) w przekazanej tradycji greckiej. Istnieje również hipoteza mówiąca, że w niektórych przypadkach (na przykład w wypadku Kodeksu Bezy), wczesne łacińskie manuskrypty mogą mieć wpływ na kilka manuskryptów greckich. Zatem, (przypadkowo lub celowo) niektóre łacińskie wersje mogły „powrócić” do tekstu w języku greckim. Jednym z możliwych przykładów jest tekst znany jako Comma Johanneum.

Łacińskie manuskrypty dzielone są na rękopisy starołacińskie oraz manuskrypty Wulgaty. Określenie starołacińskie manuskrypty (nazywane też Vetus latina lub Itala) nie oznacza jakoby zostały one napisane w archaicznej łacinie (używanej przed 75 rokiem p.n.e.), lecz wskazuje, że są to najstarsze łacińskie wersje Nowego Testamentu. Z lingwistycznego punktu widzenia starołacińskie manuskrypty Nowego Testamentu mogą jednak czasami używać niestandardowej gramatyki i zakresu słownictwa.

W przeciwieństwie do Wulgaty, Vetus latina odzwierciedla liczne różniące się tradycje, podobne ale całkowicie niezależne tłumaczenia różnych tekstów Nowego Testamentu, powstające od czasów pojawienia się greckich autografów[1].

W 382 roku n.e. Hieronim rozpoczął rewizję istniejących wersji Vetus latina do współczesnej łaciny, skorygowanej na podstawie rękopisów w oryginalnej grece lub hebrajskim. Wersja Hieronima jest znana jako Wulgata (łac. „popularna”), ponieważ powstała ona w łacinie używanej na co dzień[2].

Spis treści

Wyjaśnienia do tabel | edytuj kod

Identyfikacja | edytuj kod

Lista starołacińskich manuskryptów opiera się na cytatach z Novum Testamentum Graece (NA27) oraz The Greek New Testament (UBS4). Każdy manuskrypt jest identyfikowany przez swoje siglum (pierwsza kolumna w tabeli), podane w aparacie krytycznym wymienionych wydań. Nadane sigla są powiązane z zawartością listy, nie są więc systemem unikalnym. Dla przykładu, siglum t dotyczy Codexu Bernensis w Ewangeliach, ale również dotyczy Liber Comicus w innych księgach. Tak więc sigla bez podania informacji o ich zawartości potrzebują ujednoznacznienia. W poniższej tabeli odbywa się to poprzez przedstawienie pełnej nazwy. Dodatkowo podano pełny numer katalogowy każdego rękopisu. Podsumowując siglum, pełna nazwa i numer katalogowy zapewniają jednoznaczną identyfikację, podano też niektóre inne informacje dotyczące zawartości, daty powstania i miejsca przechowywania rękopisów.

Nadane sigla, nazwy i numery służą różnym celom scholastycznym. Sigla, w kontekście odnoszenia się do tekstu oryginalnego, zapewniają niepowtarzalną i zwięzłą identyfikację świadków tekstu oryginalnego, przystosowaną do minimalizacji miejsca w cytatach występujących w aparacie krytycznym. Nazwy zaś odnoszą się zazwyczaj do specyfiki rękopiśmiennych woluminów związanej z nimi pierwotnie lub też obecnie. Nazwy te są zazwyczaj łacińskie a odnoszą się do miejsca powstania (Codex Sangallensis, „Księga z Sankt Gallen”) lub odkrycia kodeksu (Stonyhurst Gospel), obecnej lokalizacji (Liber Ardmachanus, „Księga z Armagh”), słynnego właściciela (Codex Bezae, „Kodeks Teodora Bezy”), pełnionej funkcji (Liber Comicus, „Lekcjonarz”), lub nawet nazwa może odnosić się do cech fizycznych woluminu (Codex Gigas, „Wielka Księga” lub Codex Aureus, „Złota Księga”). Księga z Mulling jest znana także jako Liber Moliensis od tradycyjnie przyjętego imienia skryby.

Numeracja beurońska | edytuj kod

Vetus Latina Institut znajdujący się w opactwie św. Marcina w Beuron wprowadził nowy system numeracji manuskryptów starołacińskich, których zachowało się około 90. Ta „numeracja beurońska” ma zapewnić jednoznaczną identyfikację świadków tekstu do akademickiego użytku, lecz nie jest ona szeroko wykorzystywana w literaturze ogólnej, ponieważ może mylić rękopisy starołacińskie z greckimi minuskułami.

Instytut Beuroński przydzielił numery od 1 do 100 wszystkim znanym rękopisom starołacińskim w zależności od partii NT, które one przekazują oraz w zależności od ich wieku. Najniższe numery przypisano świadkom Ewangelii oraz najbardziej kompletnym rękopisom. Dla przykładu Kodeks Bezy (d) jest świadkiem tekstu dla Ewangelii, Dziejów Apostolskich i Listów powszechnych, otrzymał w systemie beurońskim numer 5.

  • Manuskrypty 1-49 są świadkami jednej lub więcej Ewangelii.
  • Manuskrypty 50-74 są świadkami Dziejów Apostolskich, Listów powszechnych lub Księgi Objawienia.
  • Manuskrypty 75-89 są świadkami Listów Pawła.
  • Manuskrypty 91-96 są glosami w hiszpańskich rękopisach Biblii.

Inne kwestie | edytuj kod

NA27 i UBS4 wykorzystują Wulgatę jako świadka tylko na poziomie wydań krytycznych, a nie na poziomie samego tekstu rękopisów. Manuskrypty, które poświadczają wersje Hieronima zostały wymieniane w aparacie krytycznym Biblia Sacra Vulgata (Wulgata Stuttgartiana; vgst).

W praktyce przytoczenie cytatów z manuskryptu oznacza przyjęcie jednej z kilku metod. Najlepsza, ale najbardziej kosztowna metoda, polega na bezpośrednim dostępie do samego rękopisu lub też alternatywnie wykorzystania opublikowanych fotografii czy faksymile. Metoda ta polega na paleograficznej analizie – interpretacji stylu pisma, próbie odczytu niekompletnych liter czy nawet rekonstrukcji występujących w tekście luk. Bardziej typowa metoda polega na konsultowaniu manuskryptów, które były badane paleograficznie już wcześniej. Poniższa lista zawiera nazwiska edytorów standardowych wydań wymienionych manuskryptów. W ostateczności, krytyczne wydania NT mogą czasem, cytować w swoim aparacie krytycznym wersje z danego rękopisu za opublikowanym wcześniej jego tekstem.

Należy również zauważyć, że niektóre łacińskie rękopisy NT mogą stanowić mieszankę tekstów Wulgaty i starołacińskich. Dla przykładu, Kodeks Sangermański (g1 ) ma tekst starołaciński w Ewangelii według Mateusza, lecz w pozostałych Ewangeliach tekst Wulgaty. Natomiast tekst Ewangelii według Jana w Codexie Veronensis uważa się za częściowo starołaciński a częściowo Wulgaty. Stąd też niektóre kodeksy występują zarówno jako świadkowie manuskryptów Vetus latina jak i Wulgaty.

Kodeksy Vetus latina | edytuj kod

Poniższa tabela przyjmuje następujące założenia:

  • datowanie jest szacowane z dokładnością do 50 lat,
  • zawartość podaje księgę (czasem rozdział); wersety i luki nie są uwzględniane,
  • dane są uzgodnione z UBS4; w niektórych wypadkach z nowszymi źródłami o ile takie są dostępne,
  • lokalizacje podano w języku polskim o ile mają nadane polskie nazwy, w pozostałych przypadkach są podane w języku miejscowym,
  • w aparacie krytycznym manuskrypty są oznaczane jako „it” po czym następuje siglum.

Kodeksy Wulgaty | edytuj kod

Tekst Wulgaty z Marka 1:1ff w iluminowanym manuskrypcie held at Autun  Osobny artykuł: Wulgata.

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. „There is no such thing as a uniform version of the New Testament in Latin prior to Jerome's Vulgate.” Elliott (1997:202)
  2. Metzger, UBS4.

Bibliografia | edytuj kod

do Vetus latina
  • Buchanan, Edgar S. The Epistles and Apocalypse from the Codex Harleianus. Sacred Latin Texts 1. London, 1912.
  • Buchanan, Edgar S. The Four Gospels from the Codex Corbeiensis, together with fragments of the Catholic Epistles, of the Acts and of the Apocalypse from the Fleury Palimpsest. Old Latin Biblical Texts 5. Oxford, 1907. [Codex Floriacensis (h 55)]
  • Bruyne, Donatien de. Les Fragments de Freising– épitres de S. Paul et épttres catholiques. Collectanea Biblica Latina 5. Rzym, 1921. (fr.)
  • Fischer, Bonifatius. Ein neuer Zeuge zum westlichen Text der Apostelgeschichte. Pages 33–63 in J. Neville Birdsall and R.W. Thomson (eds). Biblical and Patristic Studies in Memory of Robert Pierce Casey. Fryburg Bryzgowijski: Verlag Herder, 1963. (niem.)
  • Frede, HJ. Alttateinische Paulus-Handschriften. Fryburg Bryzgowijski: Verlag Herder, 1964. (niem.)
  • Gwynn, John. Liber Ardmachanus: The Book of Armagh. Dublin, 1913.
  • Jülicher, Adolf, Walter Matzkow and Kurt Aland (eds). Itala: Das Neue Testament in altlateinischer Überliefung. 4 volumes [Matthew–John]. Berlin: Walter de Gruyter and Company, 1938–1972. (niem.)
  • Matthaei, C. F., Novum Testamentum, XII, tomis distinctum Graece et Latine. Textum denuo recensuit, varias lectiones nunquam antea vulgatas ex centum codicibus MSS.... 12 volumes. Rigae, 1782-1788. (łac.)
  • Matthaei, C. F., Novum Testamentum, XIII. Epistolarum Pauli Codex Graecus cum versione Latino veteri vulgo Antehieronymiana olim Buernerianus nunc Bibliothecae Electoralis Dresdeiisis ... Lipsiae, 1791. (łac.)
  • Morin, Germain. Etudes, textes, découvertes. Contributions à la literature et a l'histoire des douxe premiers siècles. Anécdota Maredsolana, 2e Série 1. Paris: Abbaye de Maredsous, 1913. (fr.) [Codex Schlettstadtensis (r 57)]
  • Morin, Germain. Liber Comicus sive Lectionarius missae quo Toletana Ecclesia ante annos mille et ducentos utebatur. Anécdota Maredsolana 1. Marodsoli, 1893. (fr.)
  • Sanders, HA. 'The Text of Acts in Ms. 146 of the University of Michigan'. Proceedings of the American Philosophical Society 77 (1937): –.
  • Schultze, Victor. Codex Waldeccensis. München, 1904.
  • Scrivener, FHA. An Exact Transcript of the Codex Augiensis. Cambridge and London, 1859.
  • Souter, Alexander. Miscellanea Ehrle 1. Studi e Testi 137. Roma, 1924.
  • Tischendorf, Constantin von. Codex Claromontanus. Lipsiae, 1852.
  • Tischendorf, Constantin von. Codex Laudianus, sive Actus apostolorum Graeces et Latine. Monumenta sacra inedita, nova collectio 9. Lipsiae, 1870.
  • Tischendorf, Constantin von. Anecdota Sacra et Profana. Editio repetita, emendata, aucta. Lipsiae, 1861. [Codex Guelferbytanus (gue 79)]
  • White, Henry Julian. Portions of the Acts of the Apostles, of the Epistles of St. James, and of the First Epistle of St. Peter from the Bobbio Palimpsest. Old Latin Biblical Texts 4. Oxford: The Clarendon Press, 1897.
  • Wordsworth, John; White, Henry Julian and others. Novum Testamentum Domini Nostri Iesu Christi Latine Secundum Editionem Sancti Hieronymi. 3 volumes. Oxford: The Clarendon Press, 1889–1954.
do Wulgaty
  • Fischer, Bonifatius. (niem.) 'Varianten zu Matthäus'. In Vetus Latina: Aus der Geschichte der lateinischen Bibel 13. Fryburg Bryzgowijski: Verlag Herder, 1988.
  • Fischer, Bonifatius. (niem.) 'Varianten zu Markus'. In Vetus Latina: Aus der Geschichte der lateinischen Bibel 15. Fryburg Bryzgowijski: Verlag Herder, 1989.
  • Fischer, Bonifatius. (niem.) 'Varianten zu Lukas'. In Vetus Latina: Aus der Geschichte der lateinischen Bibel 17. Fryburg Bryzgowijski: Verlag Herder, 1990.
  • Fischer, Bonifatius. (niem.) 'Varianten zu Johannes'. In Vetus Latina: Aus der Geschichte der lateinischen Bibel 18. Fryburg Bryzgowijski: Verlag Herder, 1991.
  • Gryson, Roger. (niem. • fr.) Altlateinische Handschriften/Manuscrits Vieux Latins 1-275 Vetus Latina 1/2A. Fryburg Bryzgowijski: Verlag Herder, 1999.
  • Gryson, Roger. (niem. • fr.) Altlateinische Handschriften/Manuscrits Vieux Latins 300-485 Vetus Latina 1/2B. Fryburg Bryzgowijski: Verlag Herder, 2004.
  • Sabatier, Pierre. (łac.) Bibliorum Sacrorum Latinae Versiones antiquae seu Vetus Italica. Remis, 1743.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

wydania drukowane
wydania na stronach www
  • Vetus Latina Iohannes (łac. • ang.) – edited by PH Burton, J. Balserak, Hugh AG Houghton and DC Parker, The Verbum Project.
  • Vetus-Latina.de (ang.) – edited by Roger Gryson, Vetus Latina Institute, Beuron Archabbey.
  • Vetus-Latina.de (niem.) – unter der Leitung von Roger Gryson, Vetus Latina Institute, Beuron Archabbey.
  • VetusLatina.org (ang.) – edited by Hugh AG Houghton, Institute for Textual Scholarship and Electronic Editing, University of Birmingham.
Na podstawie artykułu: "Lista łacińskich manuskryptów Nowego Testamentu" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy