Lista krążowników liniowych


Lista krążowników liniowych w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

W pierwszej połowie XX wieku wiele krajów zbudowało lub planowało budowę krążowników liniowych: dużych jednostek floty cechujących się dużą prędkością maksymalną, ale opancerzeniem słabszym w porównaniu do pancerników z generacji drednotów. Pierwsze krążowniki liniowe (typu Invincible) powstały na skutek działań brytyjskiego Pierwszego Lorda Morskiego Johna Fishera i pojawiły się w 1908, dwa lata po rewolucyjnym pancerniku HMS "Dreadnought"[1]. W tym samym roku Niemcy odpowiedziały własnym krążownikiem SMS "Von der Tann"[2]. W ciągu kolejnej dekady Wielka Brytania i Niemcy zbudowały odpowiednio kolejnych dwanaście i sześć krążowników liniowych[3]. Inne marynarki dołączyły do nich: HMAS "Australia" weszła do służby w Royal Australian Navy w 1913[4], Japonia zbudowała cztery jednostki typu Kongō w latach 1911-1915[5], a w drugiej połowie 1912 Rosja położyła stępki czterech jednostek typu Izmaił, które jednak nie zostały nigdy ukończone[6]. Dwa inne kraje rozważały wprowadzenie do służby krążowników liniowych, ale nie zakończyły tego procesu: Francja rozważała kilka projektów studyjnych w 1913 i 1914[7], a Stany Zjednoczone zamówiły sześć jednostek typu Lexington w 1916, których budowa w tej formie nie została nigdy zakończona[8].

Brytyjskie i niemieckie krążowniki liniowe były używane bardzo intensywnie w czasie I wojny światowej (1914-1918), uczestniczyły między innymi w bitwach koło Helgolandu i na Dogger Bank oraz największej - bitwie jutlandzkiej (31 maja - 1 czerwca 1916), w czasie której jeden niemiecki i trzy brytyjskie krążowniki liniowe zostały zatopione[9]. Japońskie krążowniki liniowe nie brały udziału w walkach, ponieważ niemiecka obecność morska na Pacyfiku została zniszczona przez Wielką Brytanię w pierwszych miesiącach konfliktu. Wielka Brytania i Niemcy próbowały zbudować dodatkowe krążowniki liniowe w czasie wojny - odpowiednio jednostki typu Admiral oraz Mackensen i Ersatz Yorck - ale zmiana priorytetów na korzyść mniejszych jednostek spowodowała, że żaden nowy krążownik nie został ukończony[10]. Wraz z końcem wojny niemiecka Hochseeflotte została internowana, a następnie jej jednostki zostały samozatopione w Scapa Flow[11].

Zaraz po I wojnie światowej Wielka Brytania, Japonia i Stany Zjednoczone rozważały budowę nowych krążowników liniowych - odpowiednio jednostki typu G3, Amagi i ulepszoną wersję Lexington. Mając nadzieję uniknąć kolejnego rujnującego państwa wyścigu zbrojeń, te trzy państwa, wraz z Francją i Włochami, podpisały traktat waszyngtoński w 1922. Wprowadzał on moratorium na budowę nowych jednostek. Klauzule w traktacie dawały jednak Wielkiej Brytanii, Japonii i USA szansę przebudowy kilku ich krążowników liniowych na lotniskowce[12][13][14]. Jedynie kilka krążowników liniowych przetrwało ograniczenia sił. W latach 30. XX wieku kilka marynarek rozważało budowę nowych jednostek określanych jako "zabójcy krążowników" (ang. cruiser killer), wśród nich były Niemcy z jednostkami typu O, Holendrzy z projektem 1047 oraz ZSRR z projektem 69 (Kronsztad). Wybuch II wojny światowej we wrześniu 1939 wstrzymał jednak wszystkie te projekty[15].

W czasie wojny ocalałe krążowniki liniowe brały często udział w akcjach i wiele z nich zostało zatopionych. Cztery japońskie krążowniki typu Kongō zostały przebudowane na szybkie krążowniki w latach 30. XX wieku, ale wszystkie zostały zatopione w czasie konfliktu[16]. Z trzech brytyjskich krążowników liniowych znajdujących się w służbie HMS "Hood" i HMS "Repulse" zostały zatopione, ale HMS "Renown" przetrwał wojnę[17][18]. Jedynym innym ocalałym krążownikiem liniowym po zakończeniu II wojny światowej był ex-niemiecki SMS "Goeben", który został przekazany Turcji w czasie I wojny światowej i przemianowano go na "Yavuz Sultan Selim"[19].

Zaproponowano także kilka nowych typów jednostek, w tym amerykański typ Alaska oraz japoński projekt B-65. Jednostki typu Alaska były oficjalnie klasyfikowane jako "wielkie krążowniki", ale wielu historyków morskich określa je mianem krążowników liniowych. Jedynie dwie amerykańskie jednostki zostały zbudowane przed końcem wojny[20]. W realiach powojennego ograniczania sił "Renown" i dwie jednostki typu Alaska zostały wycofane ze służby, a później zezłomowane[18][21]. "Yavuz Sultan Selim" - ostatni ocalały krążownik liniowy na świecie - dotrwał do początku lat 70. XX wieku, gdy został także wysłany do stoczni złomowej[19]. Jedynie ZSRR rozważało budowę nowych krążowników liniowych po II wojnie światowej. Stępki trzech jednostek projektu 82 (Stalingrad), popieranych silnie przez Stalina, zostały położone na początku lat 50. XX wieku, ale ich budowa została przerwana po śmierci dyktatora w 1953[22].

Spis treści

Legenda | edytuj kod

SMS "Von der Tann" - pierwszy niemiecki krążownik liniowy

Lista typów krążowników liniowych zawiera wszystkie krążowniki ułożone chronologicznie według daty wejścia do służby. Typy, które nie weszły do służby są ułożone według daty przerwania budowy lub ostatnich prac nad projektem[a].

Wielka Brytania | edytuj kod

 Osobny artykuł: Lista krążowników liniowych Royal Navy.

Niemcy | edytuj kod

 Osobny artykuł: Lista niemieckich krążowników liniowych.

Japonia | edytuj kod

 Osobny artykuł: Lista japońskich krążowników liniowych.

Rosja / Związek Radziecki | edytuj kod

 Osobny artykuł: Lista rosyjskich i radzieckich krążowników liniowych.

Australia | edytuj kod

 Osobny artykuł: HMAS Australia (1913).

Stany Zjednoczone | edytuj kod

Francja | edytuj kod

 Osobny artykuł: projekty francuskich krążowników liniowych.

Holandia | edytuj kod

 Osobny artykuł: krążowniki projektu 1047.

Uwagi | edytuj kod

  1. Niemieckie pancerniki typu Scharnhorst oraz krążowniki typu Deutschland, a także francuskie pancerniki typu Dunkerque są czasem opisywane jako krążowniki liniowe. Ponieważ ani ich właściciele, ani większość historyków morskich nie klasyfikuje w ten sposób tych okrętów, nie są one wymienione w tej liście[23][24][25]
  2. Tabela dla jednostek rosyjskich podaje datę wodowania, gdyż ani jeden okręt nie wszedł do służby. Podobnie w przypadku jednostek amerykańskich, tabela podaje datę wodowania i wejścia do służby dla jednostek, które zostały ukończone.
  3. Jako że okręty znajdowały się jedynie w fazie projektowej, zanim zostały anulowane - nie wydano żadnych decyzji o budowie i prace się nie rozpoczęły - jednostki typu B-65 nie otrzymały żadnych nazw.[58]

Przypisy | edytuj kod

  1. Roberts, s. 19–25
  2. Herwig, s. 60
  3. Gardiner & Gray, s. 24–41, 151–155
  4. HMAS Australia (I). W: Ship histories [on-line]. Royal Australian Navy. [dostęp 5 października 2012].
  5. a b c Jackson, s. 48
  6. McLaughlin 2003, s. 332–337
  7. a b c d e f g h i Gardiner & Gray, s. 200
  8. a b c d e f g h i j k l Gardiner & Gray, s. 119
  9. Staff, s. 8–37
  10. Gardiner & Gray, s. 41, 155–156
  11. Herwig, s. 256
  12. Hone, s. 11–14
  13. Burt (1993), s. 314–315
  14. a b c d e f g h i Gardiner & Gray, s. 235
  15. Sturton, s. 49
  16. Gardiner & Gray, s. 234
  17. Burt (1993), s. 308–313
  18. a b Burt (1986), s. 301–302
  19. a b Gardiner & Gray, s. 391
  20. Gardiner & Chesneau, s. 122, 178
  21. Gardiner & Chesneau, s. 122
  22. McLaughlin (2006), s. 116, 119–120
  23. Koop & Schmolke, s. 4
  24. Gardiner & Chesneau, s. 259
  25. Bidlingmaier, s. 73–74
  26. a b c d e f g h i Roberts, s. 83
  27. a b c d e Roberts, s. 112
  28. a b c Roberts, s. 44
  29. a b c d e f g h Roberts, s. 76
  30. a b c d e f g h i j k l m n o p q r Roberts, s. 41
  31. a b c Roberts, s. 122
  32. a b c d e f g h i j Roberts, s. 123
  33. a b Roberts, s. 45
  34. a b c Roberts, s. 113
  35. a b c d Roberts, s. 65
  36. a b c d e f g h i j k l m n o Roberts, s. 63
  37. Raven and Roberts, s. 75
  38. Roberts, s. 61
  39. a b c d Raven i Roberts, s. 101
  40. Raven and Roberts, s. 98
  41. Raven and Roberts, s. 108
  42. a b c d e f g h i Gröner, s. 54
  43. a b Gröner, s. 53
  44. a b Staff, s. 5
  45. a b c d Staff, s. 12
  46. a b c d e f Gröner, s. 55
  47. a b c d e f g h Gröner, s. 56
  48. a b Staff, s. 21
  49. Gröner, s. 57
  50. a b c d e f Staff, s. 35
  51. a b c d e f g h i Gröner, s. 58
  52. a b c d e f g Gröner, s. 59
  53. McCurtie, s. 185
  54. Stille, s. 15
  55. Wheeler, s. 183
  56. Schom, s. 417
  57. a b Stille, s. 20
  58. a b c d e Garzke & Dulin (1985), s. 86
  59. a b c McLaughlin 2003, s. 243–244
  60. McLaughlin 2003, s. 252
  61. a b c d e f g h McLaughlin 2003, s. 248–249
  62. Breyer 1992, s. 114
  63. a b c McLaughlin 2003, s. 332–335
  64. McLaughlin 2004, s. 111
  65. a b McLaughlin 2004, s. 109
  66. McLaughlin 2004, s. 107, 112
  67. a b c d McLaughlin 2004, s. 112, 114
  68. a b McLaughlin 2006, s. 110–111
  69. McLaughlin 2006, s. 114
  70. McLaughlin 2006, s. 115
  71. a b c McLaughlin 2006, s. 116
  72. a b c McLaughlin 2006, s. 118
  73. McLaughlin 2006, s. 119–120
  74. a b c d e f g Gardiner & Gray, s. 26
  75. a b c Hone, s. 25
  76. a b c Lexington. W: Dictionary of American Naval Fighting Ships [on-line]. Naval History & Heritage Command (NH&HC). [dostęp 14 kwietnia 2012].
  77. Lexington Class (CC-1 through CC-6). Navy Department, Naval Historical Center, 26 lutego 2004. [dostęp 15 kwietnia 2012].
  78. a b c Saratoga. W: Dictionary of American Naval Fighting Ships [on-line]. NH&HC. [dostęp 14 kwietnia 2012].
  79. Ranger. W: Dictionary of American Naval Fighting Ships [on-line]. NH&HC. [dostęp 14 kwietnia 2012].
  80. USS Constitution (CC-5), 1918 Program – construction cancelled in 1923. Navy Department, Naval Historical Center, 20 lutego 2000. [dostęp 15 kwietnia 2012].
  81. United States. W: Dictionary of American Naval Fighting Ships [on-line]. NH&HC. [dostęp 14 kwietnia 2012].
  82. a b c d e f Whitley, s. 276
  83. a b c Garzke & Dulin (1976), s. 185
  84. a b c d Garzke & Dulin (1976), s. 187
  85. a b Whitley, s. 279
  86. Garzke & Dulin (1976), s. 190
  87. Noot, s. 268
  88. a b Noot, s. 270
  89. Noot, s. 253–256
  90. Gardiner & Gray, s. 388

Bibliografia | edytuj kod

  • KM Admiral Graf Spee. W: Gerhard Bidlingmaier: Warship Profile 4. Windsor, England: Profile Publications, 1971, s. 73–96. OCLC 20229321. (ang.)
  • Siegfried Breyer: Soviet Warship Development. T. Volume I: 1917–1937. London: Conway Maritime Press, 1992. ISBN 0-85177-604-3. (ang.)
  • R. A. Burt: British Battleships, 1919–1939. London: Arms and Armour Press, 1993. ISBN 1-85409-068-2. (ang.)
  • R. A. Burt: British Battleships of World War One. Annapolis, MD: Naval Institute Press, 1986. ISBN 0-87021-863-8. (ang.)
  • Conway's All the World's Fighting Ships: 1906–1922. Annapolis: Naval Institute Press, 1984. ISBN 0-87021-907-3. (ang.)
  • Robert Gardiner, Roger Chesneau: Conway's All the World's Fighting Ships, 1922–1946. Annapolis, MD: Naval Institute Press, 1980. ISBN 0-87021-913-8. (ang.)
  • William H. Garzke, Robert O. Dulin: Battleships: Axis and Neutral Battleships in World War II. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press, 1985. ISBN 0-87021-101-3. (ang.)
  • William H. Garzke, Robert O. Dulin: Battleships: United States Battleships in World War II. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press, 1976. ISBN 1-55750-174-2. (ang.)
  • Erich Gröner: German Warships: 1815–1945. Annapolis, MD: Naval Institute Press, 1990. ISBN 0-87021-790-9. (ang.)
  • Holger Herwig: "Luxury" Fleet: The Imperial German Navy 1888–1918. Amherst, New York: Humanity Books, 1980. ISBN 1-57392-286-2. OCLC 57239454. (ang.)
  • High-Speed Thoroughbreds: The US Navy's Lexington Class Battlecruiser Designs. W: Hone, Trent: Warship 2011. London: Conway, 2011, s. 8–31. ISBN 978-1-84486-133-0. (ang.)
  • Gerhard Koop, Klaus-Peter Schmolke: Battleship Scharnhorst. London: Conway Maritime Press, 1998. ISBN 0-85177-772-4. (ang.)
  • McCurtie, Francis: Jane's Fighting Ships of World War II. London: Bracken Books, 1989. ISBN 1-85170-194-X. (ang.)
  • Project 69: The Kronshtadt Class Battlecruisers. W: Stephen McLaughlin: Warship. T. 2004. London: Conway's Maritime Press, 2004, s. 99–117. ISBN 0-85177-948-4. (ang.)
  • Project 82: The Stalingrad Class. W: Stephen McLaughlin: Warship. T. 2006. London: Conway, 2006, s. 102–123. ISBN 978-1-84486-030-2. (ang.)
  • Stephen McLaughlin: Russian & Soviet Battleships. Annapolis, MD: Naval Institute Press, 2003. ISBN 1-55750-481-4. (ang.)
  • Lt. Jurrien S. Noot. Battlecruiser: Design studies for the Royal Netherlands Navy 1939–40. „Warship International”. 3, s. 242–273, 1980. International Naval Research Organization (ang.). 
  • Alan Raven, Roberts, John: British Battleships of World War Two: The Development and Technical History of the Royal Navy's Battleship and Battlecruisers from 1911 to 1946. Annapolis, MD: Naval Institute Press, 1976. ISBN 0-87021-817-4. (ang.)
  • John Roberts: Battlecruisers. Annapolis, MD: Naval Institute Press, 1997. ISBN 1-55750-068-1. OCLC 38581302. (ang.)
  • Alan Schom: The Eagle and the Rising Sun; The Japanese-American War, 1941–1943. Norton & Company, 2004. ISBN 0-393-04924-8. (ang.)
  • Gary Staff: German Battlecruisers: 1914–1918. Oxford: Osprey Books, 2006. ISBN 978-1-84603-009-3. (ang.)
  • Mark Stille: Imperial Japanese Navy Battleship 1941–1945. Oxford: Osprey Publishing, 2008. ISBN 978-1-84603-280-6. (ang.)
  • Conway's All the World's Battleships: 1906 to the Present. London: Conway Maritime Press, 1987. ISBN 0-85177-448-2. OCLC 246548578. (ang.)
  • Keith Wheeler: War Under the Pacific. New York: Time-Life Books, 1980. ISBN 0-8094-3376-1. (ang.)
  • M. J. Whitley: Cruisers of World War Two: An International Encyclopedia. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press, 1995. ISBN 1-55750-141-6. (ang.)
Na podstawie artykułu: "Lista krążowników liniowych" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy