Liverpool


Na mapach: 53°24′N 2°59′W/53,400000 -2,983333

Liverpool w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Położenie dystryktu w hrabstwie Merseyside

Liverpool – miasto i dystrykt metropolitalny[2] położone na zachodnim wybrzeżu północnej Anglii, ok. 340 km od Londynu, na północnym brzegu estuarium rzeki Mersey. Siedziba hrabstwa Merseyside.

Jest drugim po Londynie ośrodkiem portowym Wielkiej Brytanii i jednym z najważniejszych takich ośrodków w historii (dzięki handlowi niewolnikami, a także handlowi i komunikacji pasażerskiej z Ameryką). Jest ośrodkiem przemysłowym (gł. przemysł paliwowy, samochodowy i elektroniczny), kulturalnym i naukowym.

Sześć obiektów w mieście tj. trzy w portowo-handlowej części miasta oraz trzy w centrum obejmujące zabytkowe budynki w 2004 roku zostały wpisane jako Liverpool Maritime Mercantile City na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Z Liverpoolem kojarzony jest zespół rockowy The Beatles, który w tym mieście powstał i występował w klubie The Cavern.

W Liverpoolu mają siedzibę znane kluby piłkarskie: Liverpool F.C. („The Reds”) i Everton F.C. („The Toffees”).

Spis treści

Geografia | edytuj kod

Liverpool ma powierzchnię 111,84 km2. Najwyższym wzniesieniem w mieście jest Everton Hill (wysokość 70 m n.p.m.). Od północy graniczy z gminą Sefton, od wschodu z Knowsley, od zachodu przez rzekę Mersey z gminą Wirral – wszystkie w hrabstwie Merseyside, zaś od południa z gminą Halton w hrabstwie Cheshire.

Podział administracyjny | edytuj kod

Władze w Liverpoolu stanowi Liverpool City Council. Składa się ona z 90 radnych wybieranych przez lokalne społeczności.

Miasto jest podzielone na 30 okręgów wyborczych, które mieszczą się w pięciu tzw. parliament constituency - Garston and Halewood, Liverpool Riverside, Liverpool Walton, Liverpool Wavertree i Liverpool West Derby[3].

Demografia | edytuj kod

Liverpool Chinatown Arch

Populacja | edytuj kod

Liverpool w 2010 roku miał 445 200 mieszkańców[4]. Średnia gęstość zaludnienia wynosi 3981/km2. W XX wieku nastąpił gwałtowny spadek ludności miasta – w 1931 r. Liverpool miał 805 046 mieszkańców[5], dopiero w ostatniej dekadzie nastąpił nieznaczny wzrost populacji. Mężczyźni stanowią 49,29% populacji, kobiety zaś 50,71%[6].

Podział mieszkańców ze względu na wiek w 2010 roku[6]:

Podział mieszkańców według miejsca urodzenia 2010-2011 r.[7]

Grupy etniczne | edytuj kod

Największą grupę etniczną w Liverpoolu stanowią biali - ponad 90%. Miasto jest też siedzibą najstarszej w kraju społeczności czarnych Afrykanów oraz najstarszej w Europie chińskiej społeczności, która została założona w XIX wieku[8]. W Chinatown znajduje się największa brama chińska poza Chinami[9]. Obecnie przyjmuje się, że około 50% ludności Liverpoolu ma korzenie irlandzkie[10]. Wynika to głównie ze znacznego napływu Irlandczyków w trakcie Wielkiego głodu w połowie XIX wieku.

Podział mieszkańców według grup etnicznych w 2009 roku[11]:

Religia | edytuj kod

Katedra Metropolitarna

Największą w 2001 roku grupę religijną stanowili chrześcijanie – 79,48%. Kolejnymi religiami pod względem liczby wyznawców były: islam – 1,35%, judaizm – 0,61%, buddyzm – 0,27%, hinduizm – 0,26% i sikhizm – 0,09%. Innie religie wybrało 0,13% respondentów, zaś niewierzących było 9,67%. Pozostali badani, tj. 8,13%, nie podali, jaką religią wyznają[12].

W mieście znajduje się największa na świecie katedra anglikańska – katedra w Liverpoolu, która ponadto posiada najcięższe dzwony na świecie[13], a także główna świątynia archidiecezji Liverpoolu Kościoła rzymskokatolickiego - Katedra Metropolitalna. W Liverpoolu znajduje się też jedna z najbardziej okazałych synagog w kraju - Princes Road Synagogue. Jako ciekawostkę można podać, że w mieście znajdował się nieistniejący obecnie pierwszy meczet w Wielkiej Brytanii, ufundowany w 1889 roku przez Williama Abdullaha Quilliama[14].

Historia | edytuj kod

Początki miasta | edytuj kod

Liverpool w 1572 r.

W czasach rzymskich obecny obszar miasta był terenem podmokłym, w okolicy którego przechodziła droga z Chester do Lancaster. Pierwsze ślady trwałego osadnictwa ludzkiego w rejonie estuarium Mersey z połowy VI wieku wskazują na wikingów. Oficjalne początki miasta datuje się na 28 sierpnia 1207 roku, kiedy król Anglii Jan I założył w tym miejscu port. Kilkanaście lat później, dla ochrony portu, jak i umocnienia władzy w rejonie, został zbudowany Liverpool Castle (został zburzony na początku XVIII wieku i obecnie w jego miejscu na Derby Square stoi Queen Victoria Monument, posiadający pamiątkową tablicę informującą o zamku). W 1257 roku zbudowano kaplicę St Mary del Quay (obecnie w tym miejscu stoi Church of Our Lady and Saint Nicholas)[15]. W tym okresie liczba ludności nie przekraczała 2000 osób[16].

XVI–XVIII wiek | edytuj kod

W 1515 roku powstał pierwszy ratusz, który był zwykłym drewnianym budynkiem pokrytym strzechą, lecz przez 150 lat pełnił swą funkcję, aż do 1673, kiedy wybudowano drugi ratusz, który następnie w 1754 roku został zastąpiony przez stojący obecnie na High Street[16]. W połowie XVI wieku miasto nawiedziły plagi (największa w 1540 roku), które zdziesiątkowały ludność, oraz wielki sztorm w 1561 roku, który wyrządził znaczne straty. W 1575 roku ukończono Elisabethan House – pierwszą część Croxteth Hall, który przez następne stulecia został znacznie rozbudowany[17]. W trakcie I wojny domowej w Anglii, która trwała w latach 1642–1646, miasto doznało znacznych zniszczeń. Wielkie znaczenie dla rozwoju miasta miał 1647 rok, w którym Liverpool stał się wolnym portem, niezależnym od Chester. W połowie XVII wieku zaczął się dochodowy handel towarami z Ameryką Północną[15]. W 1715 roku zbudowano najstarszą część doków – Old Dock. Liverpool stał się jednym z najważniejszych portów w kraju[18]. W XVIII wieku prawdopodobnie przez port w Liverpoolu odpływało do Ameryki ¾ wszystkich europejskich statków niewolniczych, w tym także połowa z 3 milionów niewolników, których w tym okresie przetransportowano za ocean na brytyjskich statkach[19]. Pierwszą gazetą, jaka została wydana w Liverpoolu, była „Leverpoole Courant”, wydawana w latach 1711–1712, a pierwszą wydawaną przez wiele lat, a nie tylko chwilowo, była wydawana od 1756 roku „Williamson’s Liverpool Advertiser and Mercantile Register”, która po kilku zmianach nazwy ostatecznie przyjęła nazwę „Liverpool Times”[20]. W 1770 roku rozpoczęto budowę Kanału Leeds-Liverpool o długości 204 km, który ostatecznie ukończono w 1816 roku. W 1788 roku zbudowano kościół katolicki „St. Peter’s Roman Catholic Church”, który do momentu zamknięcia w 1978 roku był najstarszym działającym kościołem katolickim w Wielkiej Brytanii. Przez dwa ostatnie lata kościół był użytkowany przez polską społeczność, a obecnie mieści się tam restauracja Alma de Cuba[21]. W 1791 roku Edward Rushton założył Royal School for the Blind, pierwszą szkołę dla niewidomych w kraju, a drugą po Paryżu na świecie[22].

XIX–XXI wiek | edytuj kod

Liverpool w 1890 r. Liverpool w 2008 r.

W lipcu 1807 roku z Liverpoolu odpłynął ostatni statek niewolniczy[19]. W XIX wieku nastąpił gwałtowny rozwój portu, wybudowano wiele doków, m.in. Princes Dock w 1821 roku, Clarence Dock w 1830 roku, Albert Dock w 1847 roku, Collingwood Dock, Salisbury Dock i Stanley Dock w 1848 roku. Wraz z rozwojem portu miasto uległo gwałtownej rozbudowie, powstały m.in. Bank of England Building w 1848 roku, St George's Hall w 1854 roku, William Brown Library and Museum w 1860 roku oraz Oriel Chambers w 1864 roku, który uważany jest za jednego z protoplastów obecnych drapaczy chmur. W 1830 roku została otwarta pierwsza linia trakcji wyłącznie parowej, łącząca Liverpool z Manchesterem. Podczas pierwszego przejazdu doszło do wypadku, w którym William Huskisson został ranny, a następnie zmarł w szpitalu, stając się ofiarą pierwszego śmiertelnego wypadku w historii kolei. W XIX wieku wybudowano większość obecnych stacji kolejowych w mieście, m.in. Liverpool Lime Street w 1836 roku. Także w tym roku założono lokalną policję – Liverpool Constabulary[23]. W 1840 roku założono Royal Liverpool Philharmonic – najstarszą działającą filharmonię w kraju, w 1851 roku otwarto World Museum (początkowa nazwa Derby Museum), zaś w 1877 roku Walker Art Gallery. W połowie XIX w trakcie wielkiego głodu w Irlandii nastąpił znaczny napływ Irlandczyków do miasta. W 1874 roku oddano do użytku Princes Road Synagogue, a w 1887 nieistniejący obecnie pierwszy meczet w Wielkiej Brytanii, ufundowany w 1889 roku przez Williama Abdullaha Quilliama[24]. W 1894 roku ukończono budowę Kanału Manchesterskiego. W 1878 roku założono klub piłkarski Everton F.C., zaś w 1892 Liverpool F.C. W 1898 roku wyjechały na miasto pierwsze elektryczne tramwaje[25].

Na początku XX wieku miasto miało 746 tysięcy mieszkańców[26]. Liverpool w dalszym ciągu rozwijał się i powstawały nowe, coraz większe budynki, lecz wkrótce miała nadejść stagnacja gospodarcza związana z I wojną światową. Jeszcze w tym okresie wybudowano budynki, które obecnie tworzą Pier Head, tj. Port of Liverpool Building (w 1907 roku), Royal Liver Building w 1911 roku oraz Cunard Building w 1916 roku. Ponadto w 1910 roku wybudowano stojący w pobliżu Tower Buildings. Stanley Dock Tobacco Warehouse, który wybudowano w 1901 roku, był największym na świecie budynkiem z cegły[27]. Liverpool był portem macierzystym Titanica. W 1902 roku Ronald Ross (profesor School of Tropical Medicine) jako pierwszy Brytyjczyk otrzymał Nagrodę Nobla. W 1904 roku rozpoczęto budowę katedry w Liverpoolu, którą ukończono dopiero w 1978 roku. W 1934 roku oddano do użytku Queensway Tunnel pod rzeką Mersey. W 1931 roku miasto osiągnęło największą liczbę ludności w historii – ponad 855 tysięcy osób[28]. Od tego czasu ludność miasta aż do XXI wieku zaczęła gwałtownie spadać. Znaczny wpływ na to miał Wielki kryzys, a także zniszczenia, jakich doznało miasto podczas nalotów w trakcie II wojny światowej. Najwięcej ofiar pochłonęły naloty pod koniec kwietnia 1941 roku, kiedy zginęło ponad 2000 osób[29]. W trakcie wojny w Liverpoolu znajdowała się główna siedziba Western Approaches Command. Wraz zakończeniem wojny zaczęła się powolna odbudowa miasta. Po drugiej wojnie światowej podjęto decyzję o zastąpieniu tramwajów autobusami. W 1957 roku na miasto wyjechał ostatni tramwaj[30]. W 1960 roku w Liverpoolu powstał zespół The Beatles – jedna z najpopularniejszych grup muzycznych wszech czasów. W 1965 roku powstała Radio City Tower (obecnie drugi pod względem wysokości budynek w mieście po West Tower), także w tym samym roku ukończono The Plaza. W 1967 roku wybudowano Katedrę Metropolitarną w Liverpoolu. W 1971 roku otwarto drugi tunel pod rzeką Mersey – Kingsway Tunnel, zaś w 1972 roku na północy Liverpoolu oddano do użytku Royal Seaforth Dock, nowoczesny dok przystosowany dla kontenerowców. W 1974 roku wybudowano New Hall Place i Post & Echo Building.

Panorama nabrzeża Liverpoolu

W 1974 roku powstało hrabstwo metropolitalne Merseyside, w skład którego wszedł Liverpool. Jednocześnie rozpoczęło swoją działalność Merseyside Passenger Transport Executive (Merseytravel), które zarządza transportem miejskim na obszarze hrabstwa, a także utworzono z miejscowej policji nową jednostkę Merseyside Police. W latach 80 miasto przechodziło głęboki kryzys, z którego zaczęło powoli wychodzić w latach 90.

W XXI wieku w Liverpoolu zaczął się kolejny w historii okres znacznej przebudowy – w 2004 roku wybudowano Beetham Tower, w 2006 roku 1 Princes Dock, w 2007 roku Alexandra Tower i Unity Buildings zaś w 2008 roku ukończono West Tower – najwyższy budynek w mieście. W 2011 roku powstał kompleks budynków Mann Island Buildings. W 2008 roku powstał Liverpool One – największy w Wielkiej Brytanii kompleks sklepów na „świeżym powietrzu”, a także oddano do użytku Echo Arena. W 2009 roku wybudowano Liverpool Big Wheel, zaś w 2011 roku otwarto Museum of Liverpool.

Sześć lokacji w mieście tj. trzy w portowo-handlowej części miasta oraz trzy w centrum obejmujące zabytkowe budynki w 2004 roku zostały wpisane jako Liverpool Maritime Mercantile City na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W 2008 roku miasto było Europejską Stolicą Kultury.

Transport | edytuj kod

stacja Liverpool Lime Street Port lotniczy Liverpool-John Lennon

Liverpool to węzeł kolejowy, drogowy i lotniczy, o znakomitej komunikacji nie tylko ze stolicą i pobliskim Manchesterem, ale także z Anglią oraz północną Walią i południową Szkocją. Z miastem Birkenhead łączą go dwa tunele pod estuarium Mersey – Kingsway i Queensway.

Drogowy | edytuj kod

Liverpool ma dobrze rozwiniętą sieć połączeń drogowych z resztą kraju. Autostradą M62 można bezpośrednio dojechać do Manchesteru, Leeds oraz Hull, ponadto jest ona połączona z M1 i M6, które łączą północ i południe Anglii. Wykorzystując drogę krajową A59, która przechodzi w sąsiednim Wallasey w autostradę M53 o długości 30 km, uzyskuje się połączenie z drogami A55 i A483, dzięki którym można dotrzeć odpowiednio do północnej i południowej Walii. Komunikacja miejska jest obsługiwana głównie przez dwóch przewoźników należących do Stagecoach Group i Arriva. Główne stacje autobusowe to Queen Square Bus Station (niedaleko stacji kolejowej Liverpool Lime Street) dla połączeń północnych oraz Liverpool One Bus Station (niedaleko Albert Dock) dla połączeń południowych.

Kolejowy | edytuj kod

Liverpool posiada dwie niezależne sieci kolejowe: lokalną sieć kolei elektrycznych Merseyrail, która stanowi najwygodniejszy sposób poruszania się po mieście, a także łączy z sąsiednimi dystryktami i hrabstwami (w tym także z Manchesterem) oraz krajową sieć National Rail, która obsługuje połączenia z resztą kraju. Największą stacją kolejową w mieście jest Liverpool Lime Street, umiejscowiona w samym centrum miasta. Można z niej np. pociągami Pendolino przewoźnika Virgin Trains dojechać w 2 godziny do Londynu. Na południu znajduje się stacja Liverpool South Parkway, która obsługuje połączenia z portem lotniczym Liverpool-John Lennon.

Lotniczy | edytuj kod

Na południu miasta znajduje się Port lotniczy Liverpool-John Lennon. W 2011 roku lotnisko obsłużyło około 5,3 miliona pasażerów[31] i posiada połączenie do ponad 60 miast na świecie[32].

Wodny | edytuj kod

Port w Liverpoolu jest jednym z największych w kraju – głównym, jeżeli chodzi o połączenia z Irlandią, i wraz z portem w Manchesterze (połączonym poprzez Kanał Manchesterski) stanowią największą grupę portów po Londynie[33]. Jedną z atrakcji miasta jest podróż promem (Mersey Ferry) przez rzekę Mersey.

Zabytki i turystyka | edytuj kod

Panorama Albert Dock Pier Head Katedra w Liverpoolu Museum of Liverpool Superlambananas, 2010
  • Liverpool Maritime Mercantile City – zespół sześciu lokacji wpisanych w 2004 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W jego skład wchodzą:
    • Pier Head obejmująca zespół trzech najbardziej znanych budynków miasta, zwanych The Three Graces
    • Albert Dock na południe od Pier Head, na terenie których znajdują się m.in.:
    • Stanley Dock Conservation Area – zespół doków na północ od Pier Head
    • Ropewalks – południowo-zachodnia część Duke Street Conservation Area, na terenie której znajdują się najstarsze budynki w mieście, m.in. centrum sztuki Bluecoat, które od ponad 290 lat służy jako miejsce różnych przedstawień i wystaw[37]
    • Commercial Quarter (Castle Street Conservation Area), obejmujący swoim zasięgiem centrum komercyjne miasta, w którym znajdują się m.in. Liverpool Town Hall oraz szereg budynków biurowych i banków wybudowanych w XIX wieku w okresie największej świetności Imperium brytyjskiego
    • Cultural Quarter (William Brown Street Conservation Area), na terenie której znajdują się m.in.:
      • St George's Hall[38]
      • World Museum[39]
      • Walker Art Gallery[40]
      • Liverpool Empire Theatre[41]
  • Katedra w Liverpoolu (Cathedral Church of Christ)
  • Katedra Metropolitarna w Liverpoolu (Metropolitan Cathedral Church of Christ the King)
  • Museum of Liverpool[42]
  • bardzo popularne są licznie organizowane wycieczki śladami Beatlesów po miejscach, gdzie grał zespół, m.in. The Cavern Club, oraz gdzie wychowywali się i mieszkali Sir Paul McCartney oraz John Lennon, a także do muzeum The Beatles Story
  • Sudley House[43]
  • Victoria Gallery & Museum[44]
  • Western Approaches – Liverpool War Museum[45]
  • Croxteth Hall[46]
  • Williamson Tunnels[47]
  • Ceri Hand Gallery[48]
  • Liverpool Playhouse[49]
  • Liverpool Philharmonic Hall[50]
  • Echo Arena
  • Speke Hall (drewniana zabudowa z XVI wieku)[51]
  • Liverpool One (największe w Wielkiej Brytanii centrum handlowe na „otwartym powietrzu”)[52]
  • stadiony piłkarskie Anfield i Goodison Park.

Szkolnictwo wyższe | edytuj kod

Uniwersytet Liverpoolski

Sport | edytuj kod

Stadion Goodison Park Stadion Anfield

W Liverpoolu są dwa znane kluby piłkarskie: Liverpool F.C. („The Reds”) i Everton F.C. („The Toffees”) Jest jedynym miastem w Anglii, który posiada klub piłkarski na najwyższym szczeblu rozgrywek od samego początku ich istnienia (Everton F.C. był jednym z założycieli The Football League). Liverpool F.C., który rozgrywa swoje mecze na stadionie Anfield, zdobył 18 razy mistrzostwo Anglii, zaś Everton F.C., rozgrywający swoje mecze na stadionie Goodison Park, 9 razy.

W mieście swoją siedzibę ma klub koszykarski Mersey Tigers, który zdobył mistrzostwo kraju w 2011 roku, lecz obecnie rozgrywa swoje mecze na Knowsley Leisure & Culture Park w sąsiednim Huyton[57].

Poza futbolem popularne w mieście są też wyścigi konne (na torze w Aintree tuż za granicą miasta odbywają się wyścigi Grand National).

W sąsiednim Hoylake znajduje się Royal Liverpool Golf Club[58], na którym co kilka lat przemiennie z innym klubami w kraju, rozgrywany jest jeden z najważniejszych turniejów golfowych na świecie – The Open Championship. Poprzednie zawody, które były rozgrywane w tutejszym klubie w 2006 roku, wygrał Tiger Woods, następne odbyły się w 2014 roku.

W sąsiednim Bootle rozgrywa swoje mecze drużyna baseballowa Liverpool Trojans, trzykrotny mistrz kraju, a obecnie mistrz AAA National League Champions z 2011 roku[59].

Miejscowy sportowy klub pływacki City of Liverpool Swimming Club wielokrotnie w ostatnich latach był mistrzem National Speedo League i może się poszczycić w swojej historii m.in. takimi zawodnikami, jak wielokrotni medaliści Francesca Halsall, Helen i Andy Jameson, Stephen Parry oraz Michael Rock[60].

W mieście znajduje się także duży kompleks sportowy Wavertree Sports Park, w skład którego wchodzą: Liverpool Aquatics Centre, Liverpool Tennis Centre i Wavertree Athletics Centre[61].

Miasta partnerskie | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Population Estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics, www.ons.gov.uk [dostęp 2017-10-21]  (ang.).
  2. Ordnance Survey linked data
  3. „liverpool.gov.uk - Municipal Elections - Thursday, 3rd May, 2012”
  4. „liverpool.gov.uk - Key statistics bulletin – Issue 12”
  5. „visionofbritain.org.uk - 1931 Census of England and Wales, County Report Part I – Liverpool”
  6. a b „ons.gov.uk - 2010 Mid Year Population Estimates”
  7. „ons.gov.uk - Population by Country of birth and Nationality July 2010 to June 2011”
  8. „ visitliverpool.com - World In One City”
  9. „visitliverpool.com - Chinese Arch”
  10. „liverpoolecho.co.uk - Why city is the real capitalof Ireland... ”
  11. „neighbourhood.statistics.gov.uk - GLA Ethnic Group Projections 2010 Round, SHLAA, Borough”
  12. „neighbourhood.statistics.gov.uk – Religion - Liverpool”
  13. „liverpoolcathedral.org.uk – The Tower”
  14. „abdullahquilliamsociety.org - Abdullah Quilliam”
  15. a b „History of the commerce and towh of Liverpool” Thomas Baines, Liverpool 1852
  16. a b „civichalls.liverpool.gov.uk – Liverpool Town Hall and its history”
  17. „croxteth.co.uk – Historic Hall”
  18. „liverpoolmuseums.org.uk – History of the Old Dock ”
  19. a b „liverpoolmuseums.org.uk – Liverpool and the slave trade”
  20. „History of the Liverpool Privateers and Letters of Marque” Gomer Williams, 1897
  21. „alma-de-cuba.com – History”
  22. „rsblind.org.uk – Royal School for the Blind”
  23. „liverpoolcitypolice.co.uk – Liverpool City Police”
  24. „abdullahquilliamsociety.org – Abdullah Quilliam”
  25. „mersey-gateway.org – The electric tram comes to Liverpool”
  26. „visionofbritain.org.uk – 1911 Census”
  27. „liverpoolworldheritage.com – Stanley Dock Tobacco Warehouse ”
  28. „visionofbritain.org.uk – census 1931”
  29. „liverpoolmuseums.org.uk – Blitz”
  30. „mersey-gateway.org – The decline of trams in Liverpool”
  31. „caa.co.uk – UK Airport Statistics: 2011 – annual”
  32. „liverpoolairport.com – Background Information”
  33. „merseydocks.co.uk – As one”
  34. „liverpoolmuseums.org.uk – Merseyside Maritime Museum”
  35. „liverpoolmuseums.org.uk – International Slavery Museum”
  36. „beatlesstory.com – The Beatles Story”
  37. „thebluecoat.org.uk – Bluecoat”
  38. „stgeorgesliverpool.co.uk – St George's Hall”
  39. „liverpoolmuseums.org.uk – World Museum”
  40. „liverpoolmuseums.org.uk – Walker Art Gallery”
  41. „atgtickets.com – Liverpool Empire Theatre”
  42. „liverpoolmuseums.org.uk – Museum of Liverpool”
  43. „liverpoolmuseums.org.uk – Sudley House”
  44. „liv.ac.uk – Victoria Gallery & Museum”
  45. „liverpoolwarmuseum.co.uk – Liverpool War Museum”
  46. „croxteth.co.uk – Croxteth Hall”
  47. „Williamson Tunnels Heritage Centre”
  48. „cerihand.co.uk – Ceri Hand Gallery”
  49. „everymanplayhouse.com – Liverpool Playhouse”
  50. „liverpooltheatreguide.com – Philharmonic Hall”
  51. „nationaltrust.org.uk – Speke Hall”
  52. „liverpool-one.com – Liverpool One”
  53. „ljmu.ac.uk – Liverpool John Moores University”
  54. „hope.ac.uk – Liverpool Hope University”
  55. „lipa.ac.uk – Liverpool Institute for Performing Arts”
  56. „lstmliverpool.ac.uk – Liverpool School of Tropical Medicine”
  57. „merseytigers.com – Mersey Tigers”
  58. „royal-liverpool-golf.com – Royal Liverpool Golf Club”
  59. „liverpooltrojans.co.uk – AAA National Champions 2011”
  60. „colsc.co.uk – City of Liverpool Swimming Club”
  61. „liverpool.gov.uk – Wavertree Sports Park”


Kontrola autorytatywna (miasto):
Na podstawie artykułu: "Liverpool" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy