Luizjana


Na mapach: 31°N 92°W/31,000000 -92,000000

Luizjana w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Kapitol Stanu Luizjana ma 34 piętra, 137 metrów wysokości i jest najwyższym kapitolem w kraju[3].

Luizjana (ang. Louisiana; wym. /luːˌiːziˈænə/ i) – stan na południu Stanów Zjednoczonych, u ujścia rzeki Missisipi do Zatoki Meksykańskiej. Ma powierzchnię 135 382 km², z czego 21 455 km² to obszary wodne.

Luizjana graniczy na północy z Arkansas, na wschodzie z Missisipi, a na zachodzie z Teksasem. Jej stolicą jest Baton Rouge, a największym miastem Nowy Orlean (ponad 1,2 mln mieszkańców w obszarze metropolitalnym)[4].

Nad Zatoką Meksykańską rozpościerają się obszary nizinne. W części południowo-wschodniej duży obszar zajmuje delta Missisipi. Na wybrzeżu występują liczne jeziora i bagna.

Spis treści

Historia | edytuj kod

Przed przybyciem Europejczyków terytorium Luizjany było zamieszkane przez liczne plemiona Indian i do dzisiaj wiele miejscowości ma nazwy pochodzące od nazw indiańskich. Rejony dzisiejszej Luizjany były odwiedzane przez hiszpańskich poszukiwaczy El Dorado w pierwszej połowie XVI wieku, niedługo po odkryciu Ameryki przez Krzysztofa Kolumba. Po daremnych poszukiwaniach bogactw i rozwiniętych państw indiańskich, Hiszpania nie założyła stałych kolonii w rejonie. Po podboju dużo bogatszych terytoriów w Meksyku zagospodarowanych przez stosunkowo wysoko rozwiniętą cywilizację Azteków, Hiszpanie nie widzieli potrzeby osiedlenia się na dziewiczym terytorium nad północnymi wybrzeżami Zatoki Meksykańskiej.

Rejon pozostawał w dziewiczym stanie przez następne 200 lat, aż do końca XVII wieku, kiedy zainteresowała się nim Francja. W 1682 Robert de La Salle dotarł od północy do ujścia rzeki Missisipi i prawem odkrywcy objął ogromne tereny przylegające do niej we władanie Francji. Pierwszą stałą francuską kolonię założył w 1699 Pierre Le Moyne d’Iberville. Otrzymała ona nazwę Luizjana na cześć króla Francji Ludwika XIV (fr. Louis). Swoim zasięgiem obejmowała o wiele większy obszar niż terytorium dzisiejszego stanu, choć jej granice długo nie były jasno zdefiniowane, teoretycznie obejmując wszystkie ziemie leżące przy rzece Missisipi.

W Luizjanie w latach 1717–1720 przymusowo osadzano tzw. „fałszywych solarzy”, osoby bezrobotne i bez stałego miejsca zamieszkania, kobiety lekkich obyczajów i „młodych libertynów”[5].

W 1718 niedaleko ujścia Missisipi założone zostało miasto Nowy Orlean, dokąd w 1722 przeniesiono stolicę kolonii.

Francuzi liczyli, że kolonia będzie rozwijać się szybko i w stosunkowo krótkim czasie zacznie przynosić znaczne korzyści dla Francji. Z wielu względów tak się jednak nie stało i rozwój kolonii był bardzo powolny. Niewielu Francuzów miało ochotę przenieść się do Luizjany i pracować w tamtejszym klimacie, tak więc francuscy właściciele plantacji zaczęli sprowadzać do kolonii niewolników z Afryki.

Mapa zakupu Luizjany w 1803 r.

Po klęskach poniesionych z rąk Anglików podczas wojny siedmioletniej, w wyniku manewrów dyplomatycznych pod koniec wojny, Francja oddała Luizjanę pod panowanie Hiszpanii w 1763. Minęło jednak kilka lat zanim do kolonii dotarli hiszpańscy zarządcy, i przez ten czas rządy sprawowali tam starzy administratorzy francuscy. Nawet po przybyciu władzy hiszpańskiej język i kultura francuska dominowały w kolonii. Liczba ludności wzrosła w wyniku osiedlenia się w Luizjanie wielu Francuzów, którzy zostali wygnani z Akadii, czyli dzisiejszej atlantyckiej części Kanady (Nowa Szkocja i okolic).

Do końca XVIII wieku była ważnym centrum handlowym kontynentu, dzięki wykorzystaniu do transportu drogi wodnej Missisipi i Zatoki Meksykańskiej. Za Luizjanę w tym czasie uznawano 1/3 środkowej części dzisiejszego USA oraz część Kanady. Po rewolucji amerykańskiej i francuskiej niewolnicy murzyńscy z wyspy Haiti (dzisiejsze państwa Haiti i Dominikana) zbuntowali się, obalając władzę białych właścicieli niewolników. Napoleon utracił tym samym ważną bazę na kontynencie i stojąc przed wizją utraty całej Luizjany (której fizycznie nie był w stanie bronić) zdecydował się sprzedać ją Stanom Zjednoczonym za 15 milionów dolarów (czyli 80 milionów franków). Środki na ten cel pożyczył Amerykanom (z 6% oprocentowaniem) angielski Barings Bank, pomimo tego, że Wielka Brytania znajdowała się wówczas w stanie wojny z Francją. Kupno terenów otworzyło drogę do podboju zachodnich terenów dzisiejszych Stanów Zjednoczonych (Dziki Zachód).

Mapa Luizjany z 1814 r.

Ważniejsze daty z historii | edytuj kod

  • 1682 rok – do ujścia rzeki Missisipi dotarł Robert de La Salle. Terytorium zostało uznane za należne Francji.
  • 1718 rok – zostało założone miasto Nowy Orlean.
  • 1762 rok – tereny położone na zachód od rzeki Missisipi Francja przekazała Hiszpanii.
  • 1800 – tereny dzisiejszego stanu Luizjana powróciły pod zwierzchnictwo Francji.
  • 30 kwietnia 1803 rok – zakup Luizjany przez Stany Zjednoczone.
  • 20 grudnia 1803 rok – po zakupieniu obszaru Luizjany od Francji została ona przyłączona do Stanów Zjednoczonych.
  • 30 kwietnia 1812 rok – przyjęcie Luizjany do Unii (18. stan).
  • 1815 rok – zwycięska bitwa wojsk amerykańskich pod dowództwem generała Andrew Jacksona z wojskami brytyjskiego korpusu inwazyjnego.
  • 2005 rok – huragan Katrina nawiedził Luizjanę i zalał Nowy Orlean, największe miasto. W wyniku huraganu zginęło ponad 1800 osób, a szkody oszacowano na 108 miliardów dolarów. Była to najdroższa i najbardziej niszczycielska burza w historii USA[3].
  • 2010 rok – katastrofa ekologiczna spowodowana wyciekiem ropy naftowej.
Parafie cywilne Luizjany Regiony Luizjany

Geografia | edytuj kod

Większe miasta | edytuj kod

Demografia | edytuj kod

Gęstość zaludnienia w Luizjanie (w milach kwadratowych).

Spis ludności z roku 2010 stwierdza, że stan Luizjana liczy 4 533 372 mieszkańców, co oznacza wzrost o 64 396 (1,4%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2000. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 6,7% populacji, 23,7% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 14,9% to osoby mające 65 i więcej lat. 51,1% ludności stanu stanowią kobiety[7].

Język | edytuj kod

Najpowszechniej używanymi językami są[8]:

Rasy i pochodzenie | edytuj kod

Według danych z 2018 roku, 62,2% mieszkańców stanowi ludność biała (58,8% nie licząc Latynosów), 32,2% to Afroamerykanie, 2,0% miało rasę mieszaną, 1,7% to Azjaci, 0,6% to rdzenna ludność Ameryki, 0,03% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 5,0% ludności stanu[9].

Poza osobami pochodzenia afroamerykańskiego, do największych grup należą osoby pochodzenia francuskiego (15,0%), „amerykańskiego” (8,4%), niemieckiego (7,0%), irlandzkiego (6,8%), angielskiego (5,1%) i włoskiego (4,6%). Obecne są także spore grupy osób pochodzenia meksykańskiego (93,8 tys.), afrykańskiego (72,4 tys.), Cajun (56,3 tys.), szkockiego (46,2 tys.), hondurańskiego (43,3 tys.), szkocko–irlandzkiego (34,4 tys.) i wietnamskiego (34 tys.). Liczbę Polaków oszacowano na 22,3 tys.[9].

Religia | edytuj kod

Pierwszy Kościół Baptystyczny w Tallulah.  Osobny artykuł: Protestantyzm w Luizjanie.

Luizjana jest czwartym najbardziej religijnym stanem w USA, z 71% mieszkańców określającymi się jako „wysoce religijni”[3].

Struktura religijna w 2014 roku[10]:

Gospodarka | edytuj kod

Produkt krajowy brutto Luizjany w 2015 roku osiągnął wartość 214,05 mld USD[12], co uplasowało stan na 24. miejscu w Stanach Zjednoczonych[12]. Roczny wzrost PKB w 2016 roku był ujemy -0,6%, i był to pod tym względem trzeci od końca stan w Stanach Zjednoczonych (średnia dla wszystkich stanów w 2016 roku wyniosła 1,5%)[13]. W przeliczeniu na głowę mieszkańca w 2016 roku PKB wyniósł 43 917 USD co uplasowało stan na 34. miejscu spośród amerykańskich stanów (średnia krajowa w 2016 wyniosła 50 577USD)[14].

Zasoby i energia | edytuj kod

Rafineria ropy na rzece Missisipi, w pobliżu Nowego Orleanu.

U ujścia rzeki Missisipi, zarówno na lądzie, jak i na morzu Luizjana posiada bogate zasoby ropy naftowej i gazu ziemnego. Inne zasoby obejmują niewielkie złoża węgla i znaczne zasoby biomasy z produktów ubocznych rolnictwa, drewna i odpadów drzewnych[15].

Luizjana znajduje się w pierwszej piątce stanów z największym wydobyciem gazu ziemnego. Formacja Hayaleville Shale jest największym wydobywczym regionem położonym w północno-zachodniej części stanu. Luizjana odbiera i dostarcza gaz ziemny za pośrednictwem rozległej sieci rurociągów międzystanowych. 17 rafinerii ropy naftowej w Luizjanie stanowi prawie jedną piątą krajowego potencjału rafineryjnego i jest w stanie przetwarzać około 3,3 miliona baryłek ropy naftowej dziennie. Jednak w XXI wieku ilość wydobywanej ropy w stanie znacząco spadła[15].

Podstawowym paliwem wykorzystywanym do wytwarzania energii elektrycznej w Luizjanie jest gaz ziemny, który odpowiada za 70% stanowej produkcji. Od dziesięcioleci drugim wiodącym źródłem wytwarzania energii elektrycznej w Luizjanie był węgiel, ale obecnie napędza jedynie ok. 7% produkcji. Dwie elektrownie jądrowe znajdujące się wzdłuż rzeki Missisipi, w 2019 roku stanowią około 14% krajowej produkcji. Źródła odnawialne stanowią jedynie 4% w produkcji energii elektrycznej w stanie, w tym w większości z zasobów biomasy[15].

Przemysł | edytuj kod

Łódź rybacka przy Grand Isle.
  • chemiczny, spożywczy, środków transportu, elektroniczny, odzieżowy, petrochemiczny, wydobywczy (ropa naftowa, sól, siarka)
  • Główny port: Nowy Orlean – wywóz ropy naftowej i jej produktów, węgla, bawełny i surowców chemicznych – głównie siarki

Luizjana ma jedną z największych koncentracji zakładów petrochemicznych w Stanach Zjednoczonych[15].

Rolnictwo | edytuj kod

Pole bawełny w parafii Tensas.

Rolnictwo jest jedną z najważniejszych gałęzi przemysłu Luizjany, plasującą się w pierwszej trójce, obok przemysłu petrochemicznego i turystyki. Stanowe połowy komercyjne wytwarzają 25% wszystkich owoców morza w kraju, stawiając Luizjanę na pierwszym miejscu pod względem połowów raków, krewetek, aligatorów, menhadenu i ostryg[16].

Najwyższe roczne opady deszczu wśród stanów USA, a także bogate gleby tworzą w Luizjanie różnorodną gospodarkę rolną i sprzyjają rozwojowi rolnictwa[15]:

Symbole stanu | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. State Area Measurements and Internal Point Coordinates (ang.). U.S. Census Bureau. [dostęp 2018-04-09].
  2. U.S. Census Bureau QuickFacts: Louisiana, www.census.gov [dostęp 2018-01-04]  (ang.).
  3. a b c CaseyC. Leins CaseyC., 10 Things to Know About Louisiana, US News, 2019 [dostęp 2020-06-29]  (ang.).
  4. Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps, citypopulation.de [dostęp 2019-01-25] .
  5. J. Grabowski, Historia Kanady, Warszawa 2001, s. 86.
  6. Biggest Cities in Louisiana, www.biggestuscities.com [dostęp 2019-01-25] .
  7. U.S. Census Bureau QuickFacts: Louisiana; UNITED STATES, www.census.gov [dostęp 2019-01-25]  (ang.).
  8. Data Center Results, apps.mla.org [dostęp 2019-01-25] .
  9. a b 2018: ACS 5-Year Estimates Detailed Tables, data.census.gov [dostęp 2020-06-29] .
  10. Adults in Louisiana. Pew Research Center, 2014. [dostęp 2019-01-15].
  11. State Membership Report. The ARDA. [dostęp 2019-01-15].
  12. a b Lam Cao and Robert P. Tate: Gross Domestic Product by State, Annual Statistics for (ang.). U.S. Bureau of Economic Analysis. [dostęp 2017-10-30].
  13. Gross Domestic Product by State: Fourth Quarter and Annual 2016 (ang.). U.S. Bureau of Economic Analysis. [dostęp 2017-10-30].
  14. Per capita Real Gross Domestic Product (GDP) of the United States in 2016, by state (ang.). The Statistics Portal. [dostęp 2017-10-30].
  15. a b c d e Louisiana - State Energy Profile Analysis - U.S. Energy Information Administration (EIA), www.eia.gov [dostęp 2020-06-29] .
  16. Louisiana Agriculture Articles, Facts & Infographics, Farm Flavor [dostęp 2020-06-29]  (ang.).

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (stan USA):
Na podstawie artykułu: "Luizjana" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy