Malmö


Na mapach: 55°36′21″N 13°00′09″E/55,605833 13,002500

Malmö w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Malmö (wym. IPA [ˈmalːˈmøː]) – miasto (tätort)[a] w południowej Szwecji i port morski położony nad cieśniną Öresund w południowo-zachodniej części prowincji historycznej (landskap) Skania. Siedziba władz (residensstad) regionu administracyjnego (län) Skania, powstałego w 1997 roku po połączeniu dotychczasowych regionów Malmöhus i Kristianstad. Ośrodek administracyjny (centralort) gminy Malmö (Malmö kommun lub Malmö stad)[b]. Do obszaru tätortu Malmö zalicza się także Arlöv, siedzibę władz (centralort) sąsiedniej gminy Burlöv.

Stanowi centrum gospodarcze i kulturalne południowej Szwecji, jeden z kluczowych węzłów komunikacyjnych tego kraju. Jest drugim po stolicy Danii, Kopenhadze, ośrodkiem transgranicznego regionu Öresund/Øresund (szw. Öresundsregionen, duń. Øresundsregionen). Oba miasta są ze sobą połączone przebiegającym nad cieśniną Öresund mostem (Öresundsbron, Øresundsbroen). W ostatnich dziesięcioleciach Malmö przekształciło się ze znaczącego ośrodka przemysłowego, z dominującym przemysłem stoczniowym, w wielokulturowe miasto postindustrialne. Jest ważnym ośrodkiem usługowym, naukowym, edukacyjnym i turystycznym[1].

Jest trzecim pod względem zaludnienia, po Sztokholmie i Göteborgu, miastem Szwecji oraz głównym ośrodkiem obszaru metropolitalnego Stormalmö (pol. „Wielkie Malmö”), liczącego 703 920 mieszkańców (30 września 2016)[2]. W skład Stormalmö, poza gminą Malmö, wchodzi od 2005 roku, według definicji Statistiska centralbyrån, jeszcze 11 gmin: Burlöv, Eslöv, Höör, Kävlinge, Lomma, Lund, Skurup, Staffanstorp, Svedala, Trelleborg i Vellinge[3]. W 2015 roku część tätortu Malmö leżąca w granicach administracyjnych gminy Malmö liczyła 291 040 mieszkańców[4]. Cały tätort Malmö (wraz z Arlöv) liczył 301 706 mieszkańców[5]. 30 września 2016 roku gmina Malmö (Malmö stad) liczyła 326 645 mieszkańców[2].

Malmö to miasto partnerskie Szczecina[6].

Spis treści

Definicja | edytuj kod

Pojęcie Malmö oznaczać może tätort Malmö lub „Miasto Malmö” (szw. Malmö stad). Artykuł ten dotyczy w głównej mierze zdefiniowanego przez Statistiska centralbyrån tätortu Malmö, którego mniejszą część stanowi także Arlöv w gminie Burlöv. Pojęcie „Miasto Malmö” odnosi się obecnie do całej gminy Malmö (Malmö kommun) w jej granicach administracyjnych oraz zarządzanej przez jej władze. Arlöv stanowi w tym przypadku siedzibę władz (centralort) sąsiedniej gminy Burlöv. W granicach gminy Malmö położonych poza Malmö jest (stan na rok 2015) pięć innych tätortów, m.in. Oxie, Bunkeflostrand i Tygelsjö. „Miasto Malmö” jest centralnym ośrodkiem obszaru metropolitalnego (storstadsområde) „Wielkie Malmö” (Stormalmö).

Geografia | edytuj kod

Krajobraz okolic miasta, znacznie zmieniony przez działalność człowieka, ukształtował się podczas ostatniego zlodowacenia. Malmö położone jest na stosunkowo płaskim terenie z niewysokimi wzniesieniami morenowymi[7]. Najwyższy punkt (37 m n.p.m.) w granicach tätortu Malmö stanowi rejon kościoła Fosie (Fosie kyrka) w dzielnicy Fosie[8].

Położenie | edytuj kod

Malmö leży w południowej Szwecji, w południowo-zachodniej części prowincji historycznej Skania nad cieśniną Öresund. Na przeciwległym brzegu, w odległości ok. 27 km, położona jest stolica Danii, Kopenhaga. Malmö jest centralnym ośrodkiem obszaru metropolitalnego Stor-Malmö, z oddalonym o 20 km uniwersyteckim Lund. Odległość do Sztokholmu wynosi 619 km oraz odpowiednio do Göteborga, 276 km.

Otwarty 1 lipca 2000 roku most nad cieśniną Öresund, łączący duńską wyspę Zelandię i Kopenhagę ze Szwecją i Malmö, umożliwia szybką podróż pomiędzy oboma miastami. Otwarcie mostu ułatwiło dynamiczny rozwój regionu Öresund, liczącego około 3 785 000 mieszkańców (2012) po obu stronach cieśniny[9][10].

Klimat | edytuj kod

Malmö, podobnie jak cała Skania, leży w strefie klimatu umiarkowanego. Według klasyfikacji Köppena-Geigera Malmö położone jest w strefie klimatu umiarkowanego morskiego (Cfb).

Klimat Malmö charakteryzuje się niskimi rocznymi amplitudami temperatur z częstymi opadami z niską intensywnością oraz dużą wilgotnością powietrza. Temperatura latem jest umiarkowana, zimy są stosunkowo łagodne. Mgły są częste w okresie jesienno-zimowym. Zimą występują gwałtowne burze z silnym wiatrem[12].

Średnia roczna opadów wynosi około 604 mm, z maksimum w lipcu i listopadzie (średnio 61 mm) i minimum w lutym (30 mm). Liczba dni z opadem wynosi średnio 169[11]. Średnia roczna temperatura powietrza wynosi 7,8 °C. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec (16,7 °C), najchłodniejszym, miesiąc luty ze średnią temperaturą –0,6 °C[12]. Usłonecznienie w styczniu wynosi 7 godzin, a w lipcu 17 godzin[13].

Historia | edytuj kod

Pierwsza wzmianka o tej miejscowości pochodzi z XII wieku, w 1354 roku Malmö otrzymało prawa miejskie. W 1393 roku miasto zostało zdobyte i splądrowane przez Braci Witalijskich. Między XIV a XVI wiekiem Malmö było jednym z najważniejszych miast handlowych w tej części Morza Bałtyckiego, do 1658 roku należało do Danii.

Etymologia nazwy | edytuj kod

Nazwa Malmö jest złożeniem słów malm w znaczeniu „drobne skały” lub „piasek”, „żwir” oraz högar (l.poj. hög – „kopiec”, „górka”). Malmö oznacza więc „kopce piasku”. Jedną z najstarszych znanych form tej nazwy jest forma Malmhaugar[14].

Demografia | edytuj kod

Zdjęcie lotnicze Malmö z kierunku północno-wschodniego Malmö, Inre Hamnen Widok z wieżowca Kronprinsen w kierunku centrum Malmö

Liczba ludności Malmö na przestrzeni lat 1570–1950[15][16]:

Liczba ludności tätortu Malmö w latach 1960–2015[17][18]:

Uwagi: Od 1965 roku wraz z Arlöv.

Gospodarka | edytuj kod

Teren stoczni Kockums, lata 70. XX w. Biurowiec Mercedes-Benz Sverige AB w Malmö

Malmö jest jednym z głównych ośrodków gospodarczych i handlowych Szwecji. Przez długi czas w mieście dominował przemysł wytwórczy, głównie elektromaszynowy. Rozwinięty był także przemysł włókienniczy, materiałów budowlanych oraz spożywczy.

Jedną z najważniejszych gałęzi przemysłu w historii gospodarczej miasta był przemysł stoczniowy, z działającą od XIX wieku stocznią Kockums i związanymi z nią podwykonawcami. Stocznia Kockums produkowała zarówno statki na zamówienia cywilne, jak i okręty wojenne dla marynarki. Jednak w wyniku kryzysu przemysłu stoczniowego w Europie Zachodniej oraz w Szwecji, od połowy lat 70. XX wieku następował jej powolny upadek. W 1987 roku w Malmö zaprzestano produkcji statków cywilnych, skupiając się jedynie na produkcji wojskowej, głównie okrętów podwodnych[19][20].

Kryzys początku lat 90. XX wieku oraz zmiany strukturalne zmieniły charakter gospodarczy miasta, które w 1995 roku miało najwyższą stopę bezrobocia w Szwecji. Malmö zaczęło się wówczas przekształcać z miasta przemysłowego w ośrodek nowoczesnych technologii. Obecnie działa tam wiele instytucji badawczych, mocno rozwiniętą jest branża handlowo-usługowa, stawia się na rozwój szkolnictwa wyższego[21].

Do znaczącego ożywienia gospodarki całego regionu Skania przyczyniło się otwarcie 1 lipca 2000 roku mostu nad cieśniną Öresund. Ułatwiło to komunikację z Kopenhagą, gdzie zatrudnienie znalazło wielu mieszkańców Malmö. Wielu Duńczyków podróżuje na stronę szwedzką m.in. na zakupy w działających w Malmö i jego okolicach licznych centrach handlowych[22].

Transport | edytuj kod

Most nad cieśniną Öresund Yttre Ringvägen; część infrastruktury komunikacyjnej Malmö

Malmö jest ważnym węzłem komunikacyjnym południowej Skandynawii, leżącym na skrzyżowaniu drogowych, kolejowych i morskich szlaków transportowych. Zbiega się tam kilka dróg o statusie tras europejskich. Malmö jest także znaczącym węzłem kolejowym i morskim portem handlowym. Otwarcie 1 lipca 2000 roku mostu nad Öresundem umożliwiło dogodne połączenie lądowe z systemem komunikacyjnym Europy Zachodniej i Środkowej.

Transport drogowy | edytuj kod

Przez Malmö przebiegają lub mają swój początek:

Transport kolejowy | edytuj kod

Malmö centralstation. Budowa podziemnej części stacji w ramach systemu Citytunneln (2008)

Ważną datą w historii Malmö jest dzień 1 grudnia 1856 roku, kiedy otwarto linię kolejową łączącą Malmö z Lund, początkowy odcinek przyszłej Södra stambanan, łączącej południową część Szwecji ze Sztokholmem.

Malmö jest ważnym węzłem kolejowym transgranicznego regionu Öresundsregionen. Malmö centralstation (Malmö C) jest pod względem liczby obsługiwanych podróżnych jedną z największych stacji kolejowych Szwecji. Malmö posiada połączenia kolejowe obsługujące zarówno dalekobieżny ruch krajowy i zagraniczny, jak i lokalny.

12 grudnia 2010 roku oddano do użytku tunel średnicowy Citytunneln, przebiegający pod centrum miasta. Powstanie Citytunneln zmieniło organizację ruchu kolejowego w rejonie Malmö. Wraz z otwarciem tunelu oddano do użytku podziemną część stacji kolejowej Malmö C, podziemną stację kolejową Triangel station oraz położoną częściowo na powierzchni Hyllie station[23].

Publiczny transport zbiorowy | edytuj kod

 Osobny artykuł: Tramwaje w Malmö.

Transport lotniczy | edytuj kod

Komunikacja lotnicza Malmö jest obsługiwana przez międzynarodowy port lotniczy Malmö-Sturup (Malmö Airport), ok. 30 km na wschód od centrum miasta. W 2012 roku był to czwarty pod względem liczby obsłużonych pasażerów (2 104 013) port lotniczy Szwecji[24], ze stałymi połączeniami m.in. ze Sztokholmem oraz Warszawą i Londynem.

Drugim portem lotniczym obsługującym Malmö, przede wszystkim w lotach międzynarodowych, jest położony na wyspie Amager pod Kopenhagą port lotniczy Kopenhaga-Kastrup (Københavns Lufthavn, Kastrup). Dogodne połączenie drogowe i kolejowe poprzez most nad Öresundem przyczynia się po stronie szwedziej do dużej popularności tego lotniska jako portu przesiadkowego.

Transport morski | edytuj kod

Östra hamnen

Położony w Malmö port morski jest jednym z większych portów Szwecji. Port Malmö (Malmö hamn) tworzy od 2001 roku wraz z portem w Kopenhadze jeden zespół portowy, zarządzany przez spółkę Copenhagen Malmö Port AB[25]. Ważną część obrotu ładunkowego portu Malmö stanowią importowane samochody.

Pomiędzy Malmö i Travemünde w Niemczech działa bezpośrednie połączenie promowe, obsługiwane przez przedsiębiorstwo armatorskie Nordö-Link (od 2001 roku część Finnlines)[26].

Drogi rowerowe | edytuj kod

Malmö jest klasyfikowane jako jedno z najbardziej przyjaznych rowerzystom miast świata[27]. W 2012 roku w Malmö funkcjonowało ok. 469 km ścieżek rowerowych, tworzących spójny i ciągle rozbudowywany system tras rowerowych[28].

Architektura i zabytki | edytuj kod

Zabytki i budynki Malmö Kościół św. Piotra (XIV w.) Zamek Malmöhus (XVI w.) Ratusz miejski (XVI w.) Synagoga w Malmö z 1903 roku Turning Torso

Niektóre zabytki i budowle w Malmö:

  • kościół św. Piotra (Sankt Petri kyrka) zbudowany na początku XIV wieku w stylu gotyckim
  • zamek Malmöhus z początku XVI wieku
  • budynek ratusza miejskiego (Malmö rådhus) z 1546 roku
  • synagoga z 1903 roku w stylu neomauretańskim
  • Turning Torso, najwyższy (190 m) budynek mieszkalny w Szwecji, jeden z najwyższych w Europie, ukończony w listopadzie 2005 roku

Malmö leży na trasie Europejskiego Szlaku Gotyku Ceglanego.

Oświata | edytuj kod

Orkanen, jeden z budynków Malmö högskola

Malmö jest stosunkowo od niedawna samodzielnym ośrodkiem akademickim. Do lat 90. XX wieku nie istniała tam żadna większa, samodzielna uczelnia wyższa, poza pewnymi wydziałami Uniwersytetu w Lund.

Największą uczelnią w Malmö jest obecnie państwowa Malmö högskola (pol. Wyższa Szkoła w Malmö)[29], powołana w 1998 roku. W 2012 roku, według danych uczelni, kształciło się tam 24 000 studentów. Liczba zatrudnionych wynosi około 1500, z czego 800 osób to pracownicy naukowi[30].

Pierwszą uczelnią w Malmö była założona w 1948 roku Tandläkarhögskolan i Malmö (lub Kungliga Tandläkarhögskolan; pol. Królewska Wyższa Szkoła Dentystyczna), która w 1964 roku została podporządkowana Uniwersytetowi w Lund. Od 1999 roku stanowi ona jeden z wydziałów Malmö högskola[31].

Wydziały Uniwersytetu w Lund, które nadal mają swoją siedzibę w Malmö[32]:

  • Wyższa Szkoła Muzyczna (szw. Musikhögskolan i Malmö)
  • Wyższa Szkoła Artystyczna (Konsthögskolan i Malmö)
  • Wyższa Szkoła Teatralna (Teaterhögskolan i Malmö)
  • Wydział Medyczny (Medicinska fakulteten vid Lunds universitet); kształcący także w Lund.

W Malmö działa także od 1983 roku Światowy Uniwersytet Morski (ang. World Martime University), uczelnia międzynarodowa posiadająca status instytucji ONZ na terenie Szwecji[33].

Sport i rekreacja | edytuj kod

 Z tym tematem związana jest kategoria: Sport w Malmö. Swedbank Stadion, arena Malmö FF Malmö Arena (2008)

W Malmö działa wiele klubów sportowych w różnorodnych dyscyplinach. Miasto posiada rozbudowaną infrastrukturę sportowo-rekreacyjną, w tym stadiony i wielofunkcyjne hale sportowo-widowiskowe.

Do najbardziej utytułowanych klubów sportowych należą Malmö FF w piłce nożnej oraz Malmö Redhawks w hokeju na lodzie. W Malmö ma także swoją siedzibę klub piłki nożnej kobiet LdB FC Malmö (do 2007 roku jako Malmö FF Dam), występujący w rozgrywkach Damallsvenskan.

Inne kluby:

Obiekty sportowe i rekreacyjne | edytuj kod

Na terenie Malmö znajduje się około 80 różnego rodzaju obiektów sportowych i rekreacyjnych[34]. Niektóre z nich w kolejności alfabetycznej:

Osoby związane z Malmö | edytuj kod

W Malmö mieszka Basshunter, znany wykonawca muzyki eurodance[35]. W Malmö mieszkają również: Arash, popularny piosenkarz pochodzący z Teheranu, piłkarz Zlatan Ibrahimović oraz kulturysta i model Binais Begovic.

Ciekawostki | edytuj kod

W dniach 14, 16 i 18 maja 2013 roku w Malmö odbył się 58. finał Konkursu Piosenki Eurowizji[36].

Zobacz też | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. Według definicji Statistiska centralbyrån (SCB).
  2. W wyniku reformy administracyjej w 1971 roku wprowadzono w Szwecji jednolity typ gmin. Malmö jest jedną z gmin, które od lat 80. XX wieku używają jednak określenia „miasto” (stad).

Przypisy | edytuj kod

  1. Om Malmö (szw.). Malmo.com. [dostęp 2016-01-12].
  2. a b Statistiska centralbyrån: Folkmängd i riket, län och kommuner 30 september 2016 och befolkningsförändringar 1 juli – 30 september (szw.). [dostęp 2017-01-28].
  3. Statistiska centralbyrån: Storstadsområden med ingående kommuner i alfabetisk ordning (szw.). [dostęp 2016-01-12].
  4. Statistiska centralbyrån: Tätorter 2015 som delas av kommungräns (szw.). [dostęp 2017-01-28].
  5. Statistiska centralbyrån: Tätorter 2015; befolkning, landareal, andel som överlappas av fritidshusområden (szw.). [dostęp 2017-01-28].
  6. Kontakty partnerskie. UM w Szczecinie. [dostęp 2016-08-12].
  7. Länsstyrelsen Skåne: Malmö. Topografi och jordarter (szw.). [dostęp 2016-01-12].
  8. Malmös högsta punkt – en fråga om liv (szw.). Skånska Dagbladet. [dostęp 2016-01-12].
  9. Fakta om Øresundsregionen. Demografi (duń.). Orestat.se. [dostęp 2016-01-12].
  10. Den kreativa storstadregionen (szw.). Entreprenorskapsforum.se. [dostęp 2016-01-12].
  11. a b c Światowy Serwis Informacji Pogodowych: Informacje pogodowe dla Malmö (pol.). [dostęp 2016-01-12].
  12. a b Weatherbase: Weather. Malmö, Sweden (ang.). [dostęp 2016-01-12].
  13. Klimat. W: Szwecja i Szwedzi. Instytut Szwedzki, s. 1.
  14. Fotevikens museum: Öresundsområdets städer. Malmö (szw.). [dostęp 2016-01-12].
  15. CyberCity: Malmös befolkningsutveckling 1570-1995 (szw.). [dostęp 2016-01-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-02-09)].
  16. SCB: Befolkningsutvecklingen i Malmö 1800-2010 (szw.). Malmö stad. [dostęp 2016-01-12].
  17. Statistiska centralbyrån: Landareal per tätort, folkmängd och invånare per kvadratkilometer. Vart femte år 1960 - 2015 (szw.). [dostęp 2017-01-28].
  18. Statistiska centralbyrån: Tätorter 1960-2005 (szw.). [dostęp 2016-01-12].
  19. Submarines and Warships (ang.). Saab.com. [dostęp 2013-04-08].
  20. Varvhistoriska Föreningen i Malmö: Kort Kockumshistoria (szw.). [dostęp 2016-01-12].
  21. Malmö history (ang.). Malmo.com. [dostęp 2016-01-12].
  22. Nytt från Öresund: Efter skattereformen: Fler danskar väntas shoppa i Sverige (szw.). [dostęp 2016-01-12].
  23. Malmö stad: Citytunneln (szw.). [dostęp 2013-07-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-07-17)].
  24. Swedavia: Flygplatsstatistik 2012 (szw.). [dostęp 2017-04-08].
  25. Copenhagen Malmö Port: Company History (ang.). [dostęp 2016-01-12].
  26. Finnlines: Hamnar. Malmö (szw.). [dostęp 2016-01-12].
  27. Copenhagenize.eu: The Copenhagenize Index 2013. Malmö (ang.). [dostęp 2016-01-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-07-25)].
  28. Malmö stad: Cykelkarta Malmö 2012 (szw.). [dostęp 2016-01-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-08-23)].
  29. Szwecja Dzisiaj: Ranking szwedzkich uczelni wyższych (pol.). [dostęp 2016-01-12].
  30. Högskolan i Malmö: Högskolan i korthet (szw.). [dostęp 2016-01-12].
  31. Lunds universitet: Käftis 50 år (szw.). [dostęp 2016-01-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2005-11-20)].
  32. Malmö stad: Högskolor i Malmö (szw.). [dostęp 2016-01-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-13)].
  33. World Martime University: Who We Are (ang.). [dostęp 2016-01-12].
  34. Malmö stad: Idrottsanläggningar (szw.). [dostęp 2016-01-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-07-05)].
  35. Ciekawostki o Malmö (pol.). tanie-loty.com.pl. [dostęp 2016-01-12].
  36. Eurovision Song Contest 2013. Grand Final (ang.). Eurovision.tv. [dostęp 2016-01-12].
Kontrola autorytatywna (urban area of Sweden):
Na podstawie artykułu: "Malmö" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy