Mamutowiec olbrzymi


Mamutowiec olbrzymi w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Mamutowiec olbrzymi, sekwojadendron, sekwoja olbrzymia, mamutowe drzewo, welingtonia[a] (Sequoiadendron giganteum) – gatunek drzew iglastych, wyróżniających się potężnymi rozmiarami. Osiągają wiek 2000-3500 lat. Współczesne drzewa dorastają do 95 m wysokości i 10 m średnicy (z Parku Narodowego Sekwoi w Kalifornii znane są pnie drzew ściętych w XIX wieku, o średnicy 12 m i wysokości szacowanej na 135 m). Do gatunku tego należą jedne z najwyższych drzew świata, obok eukaliptusa królewskiego i sekwoi wieczniezielonej. Do Europy pierwsze mamutowce sprowadzono ok. połowy XIX wieku. Są często uprawiane jako drzewa ozdobne w parkach, wymagają klimatu łagodnego, morskiego, są wrażliwe na mróz. W Polsce przemarzają, dlatego większość okazów rośnie w zachodniej części kraju.

Spis treści

Odkrycie | edytuj kod

Poza rdzenną ludnością indiańską ludźmi, którzy jako pierwsi zetknęli się z potężnymi mamutowcami, byli najwyraźniej członkowie wyprawy Josepha Walkera w 1833 roku, którzy przechodząc na północ od doliny Yosemite musieli przejść przez lasy z mamutowcami, zwane Merced i Toulumne. Jednak istotne skutki dla nauki miało spotkanie z tymi drzewami jednego z poszukiwaczy złota w 1852 roku[5]. Wielkie drzewa szybko stały się sławne. Jeszcze w tym samym roku materiały zielnikowe trafiły do Alberta Kellogga z California Academy of Sciences. On też zdradził lokalizację drzew Williamowi Lobbowi, który z zebranymi materiałami pojechał w 1853 roku do Anglii. Tam jeszcze przed końcem tego roku John Lindley opisał gatunek pod nazwą Wellingtonia gigantea. Zirytowało to amerykańskich botaników, bowiem nazwa upamiętniała brytyjskiego wojskowego – Arthura Wellesleya, księcia Wellington, poza tym nadana została przez Anglika, który nie widział drzew na oczy. Szczęśliwie dla nich Lindley zrobił błąd, bowiem nazwa rodzaju Wellingtonia została użyta wcześniej w 1840 roku w odniesieniu do rodzaju roślin z rodziny sabiowatych. W zamieszaniu skorzystał francuski botanik – Joseph Decaisne, który w 1854 opisał gatunek jako Sequoia gigantea. Wyprzedził Amerykanów (m.in. Kelloga), którzy gatunek opisali pod nazwą Taxodium giganteum w 1855. Mimo zyskanej popularności nazwa autorstwa Decaisne okazała się także niezgodna z zasadami nomenklatury botanicznej (wcześniej użyta została przez Stephana Endlichera do określenia jednej z odmian sekwoi wieczniezielonej Sequoia sempervirens). W tej sytuacji przyjęta została (początkowo z silnymi oporami, wynikającymi z przyzwyczajenia do wyróżniania dwóch gatunków sekwoi) diagnoza amerykańskiego botanika Johna Buchholza z 1939, który wyodrębnił ten gatunek w ramach monotypowego rodzaju Sequoiadendron jako S. giganteum[6].

Występowanie | edytuj kod

Występują dziko tylko na terenie wąskiego pasa o długości ok. 400 km, biegnącego pomiędzy 1500-2500 m n.p.m. wzdłuż zachodnich stoków gór Sierra Nevada w Kalifornii[7].

Poza naturalnym zasięgiem gatunek został szeroko rozpowszechniony jako roślina ozdobna i kolekcjonerska[8].

Morfologia | edytuj kod

Pokrój młodego drzewa
Pokrój
Korona jest gęsta, w młodości stożkowata, z czasem wąskocylindryczna[9]. U starszych okazów konary wyrastają dopiero na dużej wysokości nad ziemią, z wiekiem rosną nieregularnie. Gałęzie rozpostarte są horyzontalne lub lekko opadają, ze wzniesionymi końcówkami.
Pień
prosty, u nasady wyraźnie rozszerzony, w dolnej części zwęża się wyraźnie, wyżej nieznacznie. Kora cynamonowoczerwona, uderzająco miękka i gruba (do 50–60 cm[7]). Na starych drzewach jest głęboko bruzdowana i spękana, włóknista, łuszcząca się płatami. Młode pędy barwy zielonkawoszarej, z czasem brązowieją[9] są bardzo sztywne i mocne[8]. Największy obecnie osobnik tego gatunku, drzewo o nazwie "General Sherman Tree", rośnie na terenie leżącego w górach Sierra Nevada, Narodowego Parku Sekwoi. Drzewo to przy wysokości 84 m i średnicy pnia 8 m waży około 1200 ton. Objętość drewna tego drzewa (miąższość), wynosząca 1487 m3, odpowiada mniej więcej miąższości drewna ze świerków rosnących na powierzchni ponad hektara (najbardziej zasobne w Polsce drzewostany świerka istebniańskiego osiągają ok. 1200 m3 na 1 hektar).
Liście
ciemnozielone lub niebieskawozielone igły, niekiedy błyszczące, po roztarciu wydzielają zapach[8]. Ułożone spiralnie w trzech podłużnych szeregach[10]. Osiągają ok. 5-10 mm długości, są łuskowate, lancetowate lub szydlaste, ostro zaostrzone, na wierzchu płaskie, a pod spodem z rowkiem. Na starszych częściach pędów przylegają do gałęzi, a w strefie wierzchołkowej wyraźniej odstają[8]. Zaschnięte liście długo utrzymują się na pędach[10].
Szyszki
Kwiaty rozdzielnopłciowe - jednopienne. Kwiatostany męskie i żeńskie powstają pojedynczo na końcach pędów, czasem te drugie wyrastają w parach obok siebie[8]. Kwiatostany męskie są owalne i białawe[11], 4-8 mm długie, zbudowane z 12-20 sporofili, rosną zawsze pojedynczo na końcach pędów. Szyszki żeńskie wyrastają na najpierw wzniesionych, a później zwisających szypułach[9], stale grubiejących w trakcie dojrzewania nasion[10]. Mają kształt elipsoidalny o długości od 4 do 9 cm, i szerokości do 5 cm, zbudowane są z 25-45 silnie zdrewniałych i silnie przylegających łusek[10][9]. Pomarszczone tarczki na łuskach szyszkowych z wyraźnym ciernistym wyrostkiem[9].
Nasiona
Ułożone po kilka (od 3 do 9) na każdej łusce[10]. Są jasnobrązowe[12], spłaszczone i wąsko oskrzydlone. Osiągają długość 3—6 mm[9].

Biologia i ekologia | edytuj kod

Drzewa tego gatunku dożywają do ok. 3,5 tys. lat[10]. W odpowiednich warunkach rosną szybko, osiągając ponad 21 m w ciągu 17 lat. Corocznie drzewo jest wyższe o ok. 45-60 cm. Średnica pnia może przyrastać o 5–10 cm rocznie[11]. Kwitnienie trwa od marca do kwietnia[8]. Szyszki osiągają pełną wielkość jesienią w następnym roku od powstania, dojrzewają w trzecim roku, po czym po wysypaniu nasion długo wiszą jeszcze na drzewie (w ojczyźnie nawet do 20[10]–30 lat[11]). Siewka ma 3—5 liścieni[12].

W obrębie naturalnego zasięgu rośnie w lasach mieszanych na wysokościach od 900 do 2700 m n.p.m. w towarzystwie jodeł olbrzymich, cedrzyńców kalifornijskich, sosen żółtych i daglezji zielonych[10]. Mamutowiec dobrze rośnie na głębokich glebach dobrze drenowanych. Ma zdolność penetracji niekorzystnej warstwy powierzchniowej do głębszej warstwy o korzystnych warunkach. Odpowiedzią na tą możliwość jest dodatni wzrost, gdy penetracja korzeni w głąb jest realizowana. Mamutowce posadzone w różnych częściach świata rosną szybko zarówno w glinie, żwirze, glebach torfowych, a nawet w jałowych glebach zasadowych (pH 7,6 do 8,5).

Drewno
Czerwonawe, lekkie i miękkie, a przy tym bardzo trwałe – pozostaje zdrowe nawet u okazów padłych tysiąc lat temu[10]. Jest jednak kruche i trudne do obróbki[10].

Systematyka i zmienność | edytuj kod

Gatunek Sequoiadendron giganteum reprezentuje monotypowy rodzaj Sequoiadendron Buchholz, Amer. J. Bot. 26: 536. Jul 1939[13]. Rodzaj ten jest jednym z trzech w obrębie podrodziny Sequoioideae z rodziny cyprysowatych (Cupressaceae)[14]. W dawniejszych systemach rodzaj zaliczany był do rodziny cypryśnikowatych (Taxodiaceae)[15], która jako takson parafiletyczny nie jest już wyróżniana[2]. Powiązania filogenetycznie między trzema współczesnymi rodzajami podrodziny Sequoioideae są niejasne i rozmaicie przedstawiane. Część analiz genowych świadczy o tym, że kladem bazalnym w obrębie tej grupy jest rodzaj metasekwoja, według innych mamutowiec, czasem więc relacja przedstawiana jest w formie politomii[14][12].

Powiązania filogenetyczne rodzaju w obrębie rodziny cyprysowatych[14]


Odmiany uprawne

Jeszcze w XIX wieku wyróżniono dwie odmiany[11]:

  • 'Aureum' – bardzo rzadko spotykana, rośliny wolno rosnące, z gęstymi pędami, których najmłodsze części są jasnożółte.
  • 'Pendulum' – rzadko spotykana, rośliny z odgałęzieniami bocznymi rosnącymi niemal pionowo ku dołowi, z liśćmi ściśle przylegającymi do pędów.

Zagrożenia i ochrona | edytuj kod

Ze względu na majestatyczne rozmiary i rzadkość występowania drzewa tego gatunku budziły od początków ich odkrycia duże zainteresowanie. W ich ochronę od początku angażowali się prezydenci Stanów Zjednoczonych[8]. Mimo to od odkrycia do 1955 roku były przedmiotem intensywnej eksploatacji. Poza tym pogorszyły warunki dla naturalnego odnowienia tego gatunku działania zmierzające do ograniczenia zagrożenia pożarowego, wiążące się z wprowadzaniem do lasów gatunków podszytowych[16]. Obecnie ok. 90% zasobów tego gatunku znajduje się pod ochroną prawną[16].

Uprawa | edytuj kod

Gatunek jako roślina ozdobna sadzony jest w Europie[8][11][9] oraz w Chinach[12]. Najstarsze okazy sprowadzone i posadzone zostały w Wielkiej Brytanii w 1854[11]. Dzięki powszechnemu zainteresowaniu jakie gatunek ten wzbudził w XIX wieku, szybko został rozpowszechniony w europejskich parkach i ogrodach botanicznych. Ze względu na wrażliwość na mróz doskonale rosną okazałe dziś drzewa w Europie Południowej i Zachodniej[11] (na wschodzie po wybrzeża Morza Czarnego), w Europie Środkowej w Austrii i na Słowacji[9].

W Polsce może być uprawiany na obszarach pod silniejszymi wpływami klimatu morskiego – w zachodniej części kraju. I tu jednak drzewa przemarzają. Obumarł m.in. największy w okresie przedwojennym okaz rosnący w Kłaninie (zaszkodziły mu surowe zimy z końca lat 20. i 30 XX wieku. Podobny los spotkał kolejny pod względem wielkości okaz w Glinnej, który osiągnął 4,5 m obwodu i 38 m wysokości[10]. Po obumarciu tego drzewa największe w Polsce drzewo tego gatunku rośnie w Brwicach (zachodniopomorskie). W 1983 jego wiek określono na 88 lat, więc rośnie od 1895 roku[17]. W 2014 roku miał 26,6 m wysokości, a obwód pnia (na wysokości 1,3 m) wynosił 3,73 m[18]. Drzewo jest pomnikiem przyrody[19].

Wymagania
Dobrze rośnie tylko tam, gdzie zimy są łagodne, a lata ciepłe i wilgotne. Ze względu na wrażliwość na niskie temperatury, w warunkach środkowoeuropejskich zwłaszcza młode okazy wymagają okrywania na zimę[9].
Rozmnażanie
Z nasion wysiewanych w szklarni[9].

Obecność w kulturze i znaczenie symboliczne | edytuj kod

Mamutowiec wspólnie z sekwoją wieczniezieloną określane w języku angielskim nazwą zbiorową jako redwood, stanowią drzewo stanowe (symbol) Kalifornii[7].

Uwagi | edytuj kod

  1. Gatunek zaliczany był dawniej do rodzaju sekwoja (Sequoia)(Seneta, Dolatowski 1997), dlatego w starszych źródłach bywa opisywany jako ”sekwoja olbrzymia”.

Przypisy | edytuj kod

  1. P. F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website. 2001–.
  2. a b Christenhusz, M.J.M., J.L. Reveal, A. Farjon, M.F. Gardner, R.R. Mill, and M.W. Chase (2011). A new classification and linear sequence of extant gymnosperms. Phytotaxa 19: 55-70.
  3. a b Sequoiadendron giganteum (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2011-11-25].
  4. Schmid, R. & Farjon, A., 2013: Sequoiadendron giganteum (ang.). The IUCN Red List of Threatened Species. Version 2014.3. <www.iucnredlist.org>. [dostęp 2015-03-20].
  5. Christopher J. Earle: A Tale of Big Tree Hunting In California (ang.). W: The Gymnosprm Database [on-line]. [dostęp 2011-11-25].
  6. Christopher J. Earle: Sequoiadendron giganteum (ang.). W: The Gymnosprm Database [on-line]. [dostęp 2011-11-25].
  7. a b c Sequoiadendron giganteum (ang.). W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2011-11-25].
  8. a b c d e f g h Josef H. Reichholf, Gunter Steinbach (red.): Wielka Encyklopedia. Drzewa i krzewy. Warszawa: Muza SA, 1995, s. 63. ISBN 83-7079-440-8.
  9. a b c d e f g h i j Władysław Bugała: Drzewa i krzewy dla terenów zieleni. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1991, s. 80-82. ISBN 83-09-00013-8.
  10. a b c d e f g h i j k Włodzimierz Seneta, Jakub Dolatowski: Dendrologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997, s. 69. ISBN 83-01-12099-1.
  11. a b c d e f g A. F. Mitchell: Conifers in the British Isles. London: Forestry Commission Booklet, 1975, s. 277. ISBN 0-11-710012-9.
  12. a b c d V.P. Singh: Gymnosperm II. Structure and Development. New Delhi: Sarup & Sons, 2006, s. 548-549. ISBN 81-7625671-4.
  13. Index Nominum Genericorum (ING) (ang.). Smithsonian National Museum of Natural History. [dostęp 2011-11-25].
  14. a b c Gadek, P. A., Alpers, D. L., Heslewood, M. M., & Quinn, C. J.. Relationships within Cupressaceae sensu lato: a combined morphological and molecular approach. „American Journal of Botany”. 87, s. 1044–1057, 2000 (ang.). 
  15. The Taxonomicon. Taxon: Genus Sequoiadendron. Classification by T.A. Zanoni (1982) Pinophyta (ang.). [dostęp 2010-08-26].
  16. a b Conifer Specialist Group: Sequoiadendron giganteum (ang.). W: IUCN 2011. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2011.2. [on-line]. [dostęp 2011-11-25].
  17. Włodzimierz Seneta, Jakub Dolatowski: Dendrologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997. ISBN 83-01-12099-1.
  18. Giant sequoia 'Mamutowiec w Brwicach' (ang.). październik 2014.
  19. Baza Drzew w Polsce - Mamutowiec olbrzymi (pol.). [dostęp 2012-08-24].
Na podstawie artykułu: "Mamutowiec olbrzymi" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy