Maria Chełkowska


Maria Chełkowska w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Maria Chełkowska (ur. 13 września 1878 w Telkwicach, zm. 18 marca 1960 w Krakowie) – działaczka społeczna i polityczna, filantropka, krzewicielka kultu Adama Mickiewicza w Wielkopolsce, kawaler Złotego Krzyża Zasługi; żona Józefa Chełkowskiego, babka Augusta Chełkowskiego (marszałka Senatu RP w latach 1991–1993).

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Młodość | edytuj kod

Maria i Józef Chełkowscy – fotografia narzeczeńska Józef i Maria Chełkowscy – zdjęcie wykonane prawdopodobnie podczas podróży poślubnej Nagrobek Józefa i Marii Chełkowskich na Cmentarzu Salwatorskim w Krakowie. W górnej części tablicy nagrobnej widoczny obrys pałacu w Śmiełowie

Urodziła się 13 września 1878 roku w Telkwicach. Była córką Jana Donimirskiego (1847–1929), dziedzica Buchwałdu i Zofii z Mittelstaedtów Donimirskiej (1852–1929)[1]. W dobie zaborów jej rodzina odznaczała się działalnością na rzecz zachowania polskości na Pomorzu oraz wspieraniem inicjatyw naukowych i kulturalnych.

Maria Donimirska nie uczęszczała do żadnej szkoły, otrzymała jedynie wykształcenie domowe – władała językami obcymi, posiadała wiedzę historyczną, literacką i muzyczną, grała na fortepianie. W domu rodzinnym w Telkwicach uczyła dzieci wiejskie czytania i pisania po polsku[2].

W Śmiełowie | edytuj kod

18 października 1898 roku poślubiła w Toruniu Józefa Chełkowskiego[1]. Nowożeńcy zamieszkali w pałacu w Śmiełowie, który odtąd stał się ośrodkiem kultu Adama Mickiewicza (wieszcz zatrzymał się tam na kilka tygodni latem 1831 roku) promieniującym na całą prowincję wielkopolską[3][a].

Maria i Józef Chełkowscy zasłynęli w Wielkopolsce jako wzorowi gospodarze majątku wiejskiego i krzewiciele tradycji patriotycznych. Na przełomie XIX i XX wieku, w dobie nasilonej akcji germanizacyjnej w zaborze pruskim, małżonkowie zainicjowali w Śmiełowie ideę „domu otwartego”[4], mającą stanowić legalną przeciwwagę dla antypolskich działań władz pruskich. Przejawiała się ona głównie w ożywionej działalności propagującej związki Śmiełowa z osobą Adama Mickiewicza[5] – jej rezultatem była m.in. wizyta w Śmiełowie Henryka Sienkiewicza (wrzesień 1899), Edmunda Dalbora (grudzień 1908), Marcina Rożka (lipiec 1914), a także stworzenie w pałacu pierwszych zalążków późniejszego muzeum poety (formalne otwarcie muzeum miało miejsce już po śmierci Chełkowskich – w roku 1975[6]).

Działalność ta była kontynuowana i rozwijana także po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Dzięki energicznym zabiegom gospodarzy, podupadający w drugiej połowie XIX wieku majątek śmiełowski przeżywał po roku 1918 szczytowy okres rozwoju, zwłaszcza na niwie gospodarczej i kulturalnej. Na zaproszenie Chełkowskich do Śmiełowa zawitało szereg znamienitych postaci ze świata polskiej kultury, sztuki, nauki, duchowieństwa i polityki: Ignacy Jan Paderewski, Wojciech Kossak, gen. Józef Haller, Władysław Tatarkiewicz, Ludomir Różycki, Raul Koczalski (pod wrażeniem pobytu w Śmiełowie skomponował suitę Śmiełów), Maria Gorecka (córka Mickiewicza), Adolf Nowaczyński i wielu innych[7]. Organizowano w Śmiełowie liczne spotkania towarzyskie, imprezy kulturalne (recytacje poezji, teatrzyk, koncerty), sportowe (biegi myśliwskie), przyjmowano wycieczki harcerskie, chóry i grupy parafialne itp. Maria Chełkowska udzielała się także w Towarzystwie św. Wincentego a Paolo (pomoc biednym) i utrzymywała punkt Sióstr Miłosierdzia w Żerkowie. Na początku XX w. uczyła w swoim domu dzieci wiejskie języka polskiego, co zaowocowało antyniemieckim strajkiem dzieci w szkole w Śmiełowie (1905–1906). Jego bezpośrednią przyczyną było pobicie ucznia Jana Piotrowskiego (syna stangreta pałacowego) – za odmowę udzielania odpowiedzi w języku niemieckim[8].

W grudniu 1918 roku Maria Chełkowska witała w Gdańsku (wraz z grupą działaczy pomorskich) Ignacego Paderewskiego[9], któremu następnie towarzyszyła w drodze do Poznania. Wizyta Paderewskiego w Poznaniu przyczyniła się do wybuchu powstania wielkopolskiego. Na historycznej liście gości poznańskiego Bazaru, zameldowanych w hotelu pod datą 26 grudnia 1918 roku, Maria Chełkowska figurowała obok Paderewskiego, oficerów angielskich i kilkunastu przedstawicieli ziemiaństwa wielkopolskiego.

Maria Chełkowska brała ponadto udział w akcjach patriotycznych na Warmii, gdzie przed plebiscytem ważyły się losy przynależności państwowej tego regionu. Utrzymywała stałą korespondencję z Józefem Piłsudskim, któremu przedkładała (bezskutecznie) projekty zorganizowania powstania zbrojnego na Pomorzu, Warmii i Powiślu[10]. Podczas plebiscytów 1920 roku przebywała w powiecie sztumskim, włączając się wraz z najstarszymi synami, Franciszkiem i Szczęsnym, w nurt działalności propagandowej.

Staraniem Chełkowskich postawiono w roku 1931 w parku śmiełowskim pomnik Adama Mickiewicza – dla upamiętnienia pobytu poety w Śmiełowie sto lat wcześniej[5]. Autorem monumentu był wielkopolski rzeźbiarz, Władysław Marcinkowski. Pomnik stanął w pobliżu miejsca, gdzie – według tradycji – Mickiewicz posadził wyrwany przez wichurę młody dąbek (we wrześniu 1831 roku). Na uroczystość odsłonięcia pomnika, w dniu 18 października 1931 roku, przybyło do Śmiełowa ok. 3000 gości, w tym m.in. wojewoda poznański Roger Raczyński[11] oraz prawnuczka Mickiewicza – Genowefa Hryniewiecka[12]. Pomnik został wysadzony w powietrze przez Niemców w roku 1940; jego pozostałości leżą do dziś wokół nowego (z roku 1970) pomnika, projektu Jerzego Sobocińskiego.

W latach 30., w obliczu nasilającego się kryzysu gospodarczego, Chełkowscy urządzili w pałacu śmiełowskim pensjonat, tzw. letnisko[13], w celu poprawy sytuacji finansowej gospodarstwa. Dzięki staraniom Marii Chełkowskiej pensjonat zaczął cieszyć się rosnącym powodzeniem, a na wczasy do Śmiełowa przyjeżdżała – zachęcana atmosferą kultu Adama Mickiewicza oraz walorami krajobrazowymi – coraz liczniejsza grupa turystów z odleglejszych regionów Polski, a nawet z zagranicy. „Tenis, radio, słońcowania, kąpiele, spacery, przejażdżki, rybołówstwo, las, grzybobrania, bridż, dancing” – tak skrótowo opisał wczasy śmiełowskie ich uczestnik, pisarz Adolf Nowaczyński[6].

Lata wojny i PRL | edytuj kod

W październiku 1939 roku pałac śmiełowski zajęli Niemcy, a prawowitych gospodarzy – rodzinę Chełkowskich – umieszczono w obozie dla internowanych w Dobrzycy, a następnie w Cerekwicy i Opocznie[14]. Po zwolnieniu z obozu Chełkowscy zamieszkali w Brzózie, potem w Ciuślicach. Po wojnie Maria Chełkowska powróciła do miejsca urodzenia – do Telkwic na Pomorzu, jednak skrajnie trudne warunki bytowe zmusiły 74-letnią kobietę do opuszczenia rodzinnego gniazda. W 1952 roku wyjechała wraz z mężem do Krakowa, gdzie pozostała do końca życia. Podejmowała stamtąd próby odzyskania pałacu w Śmiełowie, jednak w warunkach ustroju komunistycznego okazały się one bezskuteczne[15].

Za całokształt działalności na rzecz polskości Powiśla została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi. Zostawiła po sobie pamiętniki, w których m.in. szczegółowo opisała okoliczności przyjazdu Ignacego Paderewskiego do Poznania w przeddzień wybuchu powstania wielkopolskiego[9].

Zmarła 18 marca 1960 roku w Krakowie. Spoczęła obok swojego męża na cmentarzu Salwatorskim.

Dzieci śmiełowskie | edytuj kod

Pałac w Śmiełowie, w którym w latach 1898–1939 mieszkali Maria i Józef Chełkowscy. Obecnie siedziba Muzeum Adama Mickiewicza August Chełkowski, marszałek Senatu RP w latach 1991–1993; wnuk Marii i Józefa Chełkowskich

Maria i Józef Chełkowscy doczekali się czternaściorga dzieci, zwanych w rodzie Chełkowskich dziećmi śmiełowskimi[10], 38 wnucząt i 185 prawnucząt. Poniższa lista dzieci śmiełowskich została sporządzona w oparciu o informacje zawarte w książce Ewy Kostołowskiej Miniatury śmiełowskie (Jarocin 2009) oraz na podstawie scenariusza do wystawy Mały kawałek wielkiej historii (zorganizowanej z okazji 150. rocznicy wybuchu powstania styczniowego), autorstwa Izabeli Chełkowskiej-Wolczyńskiej.

Uwagi | edytuj kod

  1. Współcześnie w pałacu mieści się muzeum poświęcone poecie.

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Marek JerzyM.J. Minakowski Marek JerzyM.J., Maria Donimirska z Buchwałdu h. Brochwicz, Sejm-Wielki.pl [dostęp 2018-07-16] .
  2. EwaE. Kostołowska EwaE., Miniatury śmiełowskie, Jarocin 2009, s. 67 .
  3. Śmiełów – Muzeum Adama Mickiewicza, smielow.com.pl [dostęp 2018-07-16] .
  4. Andrzej Kostołowski. Śmiełów Mickiewiczowski. „Rocznik Towarzystwa Literackiego imienia Adama Mickiewicza”. 33, s. 147–156, 1998. [dostęp 2018-07-16]. 
  5. a b Na tropach Adama Mickiewicza w Wielkopolsce, Poznań 2013, s. 21 .
  6. a b Śmiełów – Muzeum Adama Mickiewicza, smielow.com.pl [dostęp 2018-07-16] .
  7. EwaE. Kostołowska EwaE., Miniatury śmiełowskie, Jarocin 2009 .
  8. EwaE. Kostołowska EwaE., Miniatury śmiełowskie, Jarocin 2009, s. 77, 78 .
  9. a b EwaE. Kostołowska EwaE., Miniatury śmiełowskie, Jarocin 2009, s. 93, 94 .
  10. a b IzabelaI. Chełkowska-Wolczyńska IzabelaI., Wstęp do scenariusza wystawy „Mały kawałek wielkiej historii” – losy mojej rodziny jako wspaniały i tragiczny przykład losów wielu pokoleń Polaków, 2013 .
  11. PawełP. Anders PawełP., Nieznana Wielkopolska, 1992, s. 30 .
  12. EwaE. Kostołowska EwaE., Miniatury śmiełowskie, Jarocin 2009, s. 111 .
  13. EwaE. Kostołowska EwaE., Miniatury śmiełowskie, Jarocin 2009, s. 120 .
  14. EwaE. Kostołowska EwaE., Miniatury śmiełowskie, Jarocin 2009, s. 121 .
  15. EwaE. Kostołowska EwaE., Miniatury śmiełowskie, Jarocin 2009, s. 123, 124 .

Bibliografia | edytuj kod

  • Ewa Kostołowska: Miniatury śmiełowskie. 2009.
Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Maria Chełkowska" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy