Metody historyczne


Metody historyczne w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Metoda historyczna – sposób działania badacza historii, który prowadzi do ustalenia faktu historycznego. W szerszym znaczeniu pojęcie metody historycznej zawiera następujące komponenty: teoretyczne idee i zasady, które określają kierunek badań naukowych danego zjawiska historycznego z uwzględnieniem ich specyfiki i charakteru wyznaczonych celów, a także normy i zasady badań naukowych oraz procedury i techniki pracy ze źródłem historycznym. W węższym rozumowaniu metoda historyczna określa zasady, procedury i techniki pracy badawczej historyka[1].

Metody ustalania faktów | edytuj kod

Rekonstrukcja

Ustalanie faktów historycznych jest trzecim etapem pracy historyka w procesie badania źródła historycznego – po dekodowaniu źródła i jego krytyce[2]. Na tym etapie następuje przekształcenie informacji źródłowej, co do której stwierdzono jej autentyczność i wiarygodność, w twierdzenie o fakcie historycznym[3].

Indukcja i dedukcja

W tradycyjnym rozumowaniu dedukcja jest metodą, polegającą na wyciąganiu wniosków na podstawie wiedzy pozaźródłowej, indukcja to wyciąganie wniosków na podstawie źródła. Metoda dedukcyjna charakteryzuje się tym, że twierdzenie o faktach uzyskuje się pośrednio, a wyciągnięte w ten sposób wnioski są prawdopodobne (istnieje prawdopodobieństwo, że są zawodne). Metoda indukcyjna dotyczy ustalania faktów bezpośrednio na podstawie źródła, natomiast pozyskane wnioski tą metodą wnioski względnie charakteryzują się pewnością[4].

Bezpośrednia i pośrednia

Z metodą bezpośrednią historyk ma do czynienia, gdy ustala fakt historyczny w oparciu o informacje o tym fakcie w źródle. Stawianie hipotezy (dekodowanie) i jej uzasadnienie (odwołanie się do wiarygodności i autentyczności źródła oraz korzystanie z wiedzy pozaźródłowej) stanowią całość. W niektórych przypadkach fakt, ustalony na podstawie jednego źródła, należy skonfrontować z poświadczeniem tego samego faktu w innym, niezależnym, źródle. Dzieje się tak, gdy:

  • fakt opisany jest, na przykład, w pamiętniku,
  • jest uznawany za doniosły,
  • jest sprzeczny z dotychczasową historiografią.

Metoda pośrednia polega na ustalaniu faktów o informacje pośrednie, czyli takie, które pochodzą ze źródła i spoza źródła. Jeśli pochodzą ze źródła, to ustalanie faktu historycznego przebiega na podstawie przesłanek, które dotyczą faktu. W przypadku określenia faktu na podstawie informacji niepochodzących ze źródła historyk opiera się o wiedzę pozaźródłową (naukową i potoczną)[5].

Filologiczna

Metoda filologiczna (lub leksykalna) polega na:

  • odczytywaniu i interpretacji znaczenia języka, w którym zostało spisane źródło historyczne,
  • ustalaniu faktów na podstawie danych językowych. Fakty te są analizowane w oparciu o wiedzę językoznawczą[6].
Geograficzna

W pracy badawczej historyka metoda geograficzna (lub przestrzenna) jest stosowana często. Istnieją dwie odmiany tej metody:

  1. Ustalanie faktów i/lub zależności pomiędzy faktami poprzez naniesienie ich na mapie;
  2. Posługiwanie się wiedzą geograficzną podczas ustalania faktów historycznych.

Niekiedy można uznać posługiwanie się metodą przestrzenną przez historyka wtedy, gdy w swoich pracach kładzie nacisk na czynniki geograficzne[7].

Genealogiczna

Metoda genealogiczna bywa stosowana w przypadkach, gdy podczas ustalania faktu, o którym brak jawnej informacji w źródle, korzysta się dodatkowo z dorobku genealogii. Najczęściej podczas stosowania tej metody chodzi o to, aby wydobyć ze źródła ukrytą informację[8].

Porównawcza

Metoda porównawcza należy do najbardziej potrzebnych instrumentów w pracy historyka. Wykorzystywana jest do:

  • ustalania faktów historycznych, które źródło wprost nie podaje,
  • późniejszego uzasadnienia hipotezy na temat związków przyczynowych i uogólnień historycznych[9].
Retrogresywna i progresywna

Metoda retrogresywna wykorzystywana jest wówczas, gdy wiadomo, że na danym obszarze w pewnym momencie nastąpił zanik jakiegoś zjawiska, ale można domniemywać, że źródła z wcześniejszego okresu poniekąd obrazują przynajmniej częściowo to zjawisko. Tak dzieje się, na przykład, podczas stagnacji, które następują w osadnictwie lub gospodarce.

Przeciwstawieniem metody retrogresywnej jest metoda progresywna, podczas stosowania której historyk opiera się na źródłach z danego okresu, a nie na późniejszych[10].

Wnioskowanie z milczenia źródeł

Metoda argumentum ex silentio jest odmianą pośredniego ustalania faktów, gdy historyk stwierdza fakt historyczny niepoświadczony w źródle w oparciu o następujące dwa schematy następujących przesłanek:

  1. Jeżeli fakt historyczny typu ogólnie rejestrowanego miał miejsce, to został zarejestrowany → fakt nie został zarejestrowany → fakt przypuszczalnie nie miał miejsca
  2. Jeżeli fakt historyczny typu ogólnie rejestrowanego miał miejsce, to nie został zarejestrowany → fakt nie został zarejestrowany → fakt miał miejsce[11]

Przypisy | edytuj kod

  1. О.С. Поршнева, Междисциплинарные методы в историко-антропологических исследованиях, s. 10.
  2. J. Topolski, Metodologia historii, s. 311.
  3. J. Topolski, Metodologia historii, s. 312.
  4. J. Topolski, Metodologia historii, s. 317.
  5. J. Topolski, Metodologia historii, s. 318–319.
  6. J. Topolski, Metodologia historii, s. 322.
  7. J. Topolski, Metodologia historii, s. 323–324.
  8. J. Topolski, Metodologia historii, s. 324.
  9. J. Topolski, Metodologia historii, s. 325.
  10. J. Topolski, Metodologia historii, s. 328–329.
  11. J. Topolski, Metodologia historii, s. 329–330.

Bibliografia | edytuj kod

  • Topolski J., Metodologia historii, Warszawa 1968.
  • Поршнева О.С., Междисциплинарные методы в историко-антропологических исследованиях, Екатеринбург 2005. ​ISBN 5-7996-0312-5​.
Na podstawie artykułu: "Metody historyczne" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy