Monety próbne II Rzeczypospolitej i Generalnego Gubernatorstwa


Monety próbne II Rzeczypospolitej i Generalnego Gubernatorstwa w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Dyskusyjna moneta próbna/obiegowa 5 złotych 1925 Konstytucja Dyskusyjna moneta próbna/obiegowa/bulionowa 10 złotych 1925 Bolesław Chrobry Dyskusyjna moneta próbna/obiegowa/bulionowa 20 złotych 1925 Bolesław Chrobry

Monety próbne II Rzeczypospolitej i Generalnego Gubernatorstwa – monety bite i niewprowadzone do obiegu w okresie II Rzeczypospolitej i czasach Generalnego Gubernatorstwa jako monety pamiątkowe, kolekcjonerskie lub próbne technologiczne[1][2]. Niekiedy z grupy tej wyłączane są monety początkowo przeznaczone do wprowadzenia do obiegu, które jednak z różnych przyczyn nigdy nie znalazły się w obrocie pieniężnym. Dotyczy to wersji podstawowych monet[3]:

których jednak bicia w innych metalach czy nieznacznie zmodyfikowanymi stemplami mają bezdyskusyjnie przypisywany status monet próbnych[4].

Spis treści

Monety próbne II Rzeczypospolitej | edytuj kod

W okresie II Rzeczypospolitej generalnie monety określane jako próbne sprzedawano w Gabinecie Numizmatycznym Mennicy Państwowej. Emisja była zorganizowana poprzez sekwencyjne zamawianie 10–15 egzemplarzy jednej monety i wystawianie ich do sprzedaży w sklepie mennicy. Po wyczerpaniu transzy wybijano kolejną partię. Zazwyczaj nakłady uzupełniano do 100 sztuk, choć reguły tej nie zawsze przestrzegano. Takie postępowanie wynikało głównie z niezbyt dużego na owe czasy zainteresowania tematem. Jeszcze w 1934 r. można było swobodnie kupić w sklepie mennicy monetę 5 złotych 1925 Konstytucja w cenie 15 złotych, a w owym czasie cena ta niewiele przekraczała wartość kruszcu. Taki sposób emisji i sprzedaży monet próbnych zaowocował dużymi różnicami w metalach, z jakich były one wybijane. Nie zwracano zbytnio uwagi czy kolejne kilkanaście monet będzie materiałowo i wagowo identyczne z poprzednimi partiami. W konsekwencji monety określane jako tombak, brąz czy miedź były efektem dostępności krążków w czasie realizacji kolejnego zamówienia. Podobna sytuacja dotyczyła srebra – raz była to próba 900, potem 925 i wreszcie 950[5].

Specjalne zarządzenie z 1925 roku nakazywało umieszczanie na wszystkich monetach próbnych kolekcjonerskich wypukłego napisu „PRÓBA”. Nie zawsze tego przestrzegano. Zdarzały się monety nieoznakowane, lub z dobijanym później puncą wklęsłym napisem. Czasami korzystano z dwóch krojów pisma do oznaczania „PRÓBY” tego samego wzoru monety, tworząc niekiedy odmiany odmian – najprawdopodobniej specjalnie dla kolekcjonerów[6].

Monety pamiątkowe | edytuj kod

Monety pamiątkowe pojawiły się bardzo szybko po uruchomieniu mennicy. Już w kwietniu 1924 roku wybito pięciogroszówkę z datą „12 IV” dla upamiętnienia wizyty prezydenta Stanisława Wojciechowskiego w mennicy. Później jeszcze pięciokrotnie umieszczano na stemplach monet obiegowych daty lub monogramy, albo zastępowano cały awers okolicznościowym tekstem[5]. Monetami tego typu były[7]:

Do emisji pamiątkowych zaliczane są też zestawy monet przeznaczone na prezenty. Były to kompletne roczniki z lat 1930, 1931 i 1932 wybite specjalnie polerowanymi stemplami[5].

Oddzielną grupę stanowią okolicznościowe klipy. Monety te, początkowo bite na gładkich, kwadratowych płytkach doczekały się z czasem oddzielnych projektów, zajmujących całą powierzchnię kwadratu. O wyjątkowym charakterze tych emisji świadczą też oryginalne, ozdobne pudełka w jakich je sprzedawano[5]. W sumie wybito cztery rodzaje takich monet[8]:

 Osobny artykuł: Klipy II Rzeczypospolitej.

Monety kolekcjonerskie | edytuj kod

Monety obiegowe bite stemplem o efekcie lustrzanym | edytuj kod

Pierwszą grupę stanowiły monety kolekcjonerskie, które powstały w oparciu na wzorach monet obiegowych, poprzez wyróżnienie ich rodzajem stempla. Zaczęto używać stempli specjalnie częściowo zmatowionych kwasem lub polerowanych dla otrzymania efektu monety lustrzanej[6]. Na początku XXI w. znane są następujące monety obiegowe II Rzeczypospolitej wybite stemplem o efekcie lustrzanym[9]:

Mimo dokumentacji w katalogach aukcyjnych nie udało się ustalić okoliczności wybicia stemplami lustrzanymi 20- i 50-groszówek z datą 1923, które w XXI w. pojawiły się na aukcjach ze wskazaniem na mennicę wiedeńską. Ich wizerunki różnią się jednak rysunkiem od monet obiegowych[5].

Monety próbne kolekcjonerskie | edytuj kod

Bite stemplem zwykłym | edytuj kod

Drugą grupę stanowiły próby kolekcjonerskie, tzn. wzory monet obiegowych z napisem „PRÓBA” oraz wzory monet, które nie trafiły do obiegu, z napisem „PRÓBA” lub bez, bite w niewielkich nakładach, z reguły poniżej 200 sztuk, przeznaczone do obrotu kolekcjonerskiego. Na początku XXI w. do grupy tej zaliczane są numizmaty[10]:

Bite stemplem o efekcie lustrzanym | edytuj kod

Niekiedy poprawione stemple wykorzystywano również do specjalnego bicia niektórych monet nieobiegowych, bądź próbnych wersji monet obiegowych (z umieszczonym napisem „PRÓBA”), tworząc w ten sposób kolejną, trzecią grupę monet kolekcjonerskich. Nakłady większości monet tego typu są nieznane, co może wskazywać, że poza kilkoma wyjątkami, w ogromnej większości powstawały one przy okazji lub w ramach zwykłych emisji kolekcjonerskich. Na początku XXI w. znane są takie egzemplarze[17][18]:

Kolekcjonerskie odbitki monet w różnych metalach | edytuj kod

Poza oficjalną ofertą wybijano także monety z najróżniejszych metali, w tym ze złota. Ilości wybitych w ten sposób egzemplarzy są nie do ustalenia. Monety te tworzą czwartą grupę monet kolekcjonerskich. O szczególnej atmosferze panującej w mennicy w stosunku do monet próbnych-kolekcjonerskich wspomina kustosz Gabinetu Numizmatycznego Władysław Terlecki, opisując praktykę wykonywania złotych odbitek dowolnych monet dla osób polecanych przez ośrodki władzy. Co prawda ustawa z 1924 roku dopuszczała bicie złotych monet z powierzonego złota, ale odnosiło się to wyłącznie do zatwierdzonych wzorów 10, 20, 50 i 100-złotówek[6].

W opracowaniach o charakterze katalogowym opisywanych jest dużo różnych bić monet, szczególnie próbnych kolekcjonerskich, wykonanych w różnych metalach[19], dla których typową jest informacja – nakład nieznany. Większość takich numizmatów to efekty praktyk opisywanych przez Władysława Terleckiego, a stosowanych przez Mennicę Państwową w okresie międzywojennym[1].

Pod koniec drugiego dziesięciolecia XXI w. znane są następujące odbitki monet obiegowych bądź próbnych kolekcjonerskich bite w nieznanych nakładach w różnych metalach[20]:

Próby technologiczne | edytuj kod

Prawdziwych prób technologicznych było stosunkowo niewiele. Według założeń nie miały one prawa opuszczać mennicy. Monet tych nie było nigdy w oficjalnej ofercie sprzedaży Gabinetu Numizmatycznego, jednak w nie do końca jasnych okolicznościach pojawiały się w obrocie kolekcjonerskim. Do monet próbnych technologicznych należą odbitki jednostronne lub wykonane na nietypowych krążkach w celu sprawdzenia jakość każdego nowo wyprodukowanego stempla. Używano do tego tanich krążków z miedzi czy brązu, a później srebra[6].

Najwcześniejszą próbą technologiczną była moneta 50 groszy z 1919 r. przypisywana mennicy w Birmingham[21], bita w miedzioniklu[22][23], w okresie gdy w obiegu były marki polskie.

Próbami technologicznymi były belgijskie bicia z napisem „ESSAI” i tajemniczymi cyframi, a także filadelfijskie znaczone puncą „U.S.M.”, czy angielskie ze znakiem probierczym srebra[6].

Warszawskie próby technologiczne nierzadko nie miały znaku mennicy lub pełnej daty. Często inną ich cechą charakterystyczną było użycie mikro napisu „PRÓBA”. Znaki te były tak małe, że niekiedy dublowano je większą puncą. Wklęsły napis wybity puncą używany był natomiast na monetach o zmiennej masie, żeby zabezpieczyć się przed trafieniem ich do obiegu. Brutalnie przybita punca chroniła też przed oszustwem w przypadku, gdy np. masa odbitki z brązu zbliżała się do masy monety ze złota.

Niepodważalną technologiczną próbą stempla było wybicie nietypowej wersji dziesięciozłotówki z Bolesławem I Chrobrym w połączeniu z awersem dwudziestozłotówki – unikatowej hybrydy, ponieważ na każdej stronie monety był inny nominał[6].

Osobnym próbami technologicznymi były dziesięciozłotówki Polonia, na których znaki mennicy znajdował się na rewersie. Ośmiokrotne użycie znaku mennicyherbu Kościesza – wyglądało tak, jakby rytownik chciał sprawdzić jakość puncy[6].

Innym rodzajem prób technologicznych były „wynalazki” wybite w bizmucie. Nie można jednoznacznie określić kto, kiedy i gdzie wyprodukował te dziesięciozłotowe monety z datą 1934. Matryc użytych do ich wybicia nie ma w XXI w. w zbiorach Gabinetu Numizmatycznego Mennicy[6].

Monety próbne bite w okresie Generalnego Gubernatorstwa | edytuj kod

Przez cały okres istnienia Generalnego Gubernatorstwa oficjalnymi środkami płatniczymi były wszystkie niesrebrne monety II Rzeczypospolitej, poza 50 groszy 1938, które wycofano z obiegu w 1942 r. Z biegiem jednak czasu monety te, najszybciej niklowe, znikały z obiegu tezauryzowane przez ludność. Władze okupacyjne postanowiły uzupełnić brakujący bilon wspomnianymi stalowymi monetami 50-groszowymi wybitymi jeszcze przez Bank Polski na wypadek wojny oraz 1-, 5-, 10- i 20-groszówkami bitymi według starych wzorów, ale w cynku. Tylko pięciogroszówka uległa istotniejszej modyfikacji, gdyż znacznie zmniejszono jej średnicę i postanowiono skorzystać z krążków z centralnym otworem. Rozpoczynając emisje w cynku wybito od 100 do 200 sztuk monet próbnych 1-, 2- i 5-groszowych, z wklęsłym napisem „PRÓBA”. Monety dwugroszowe nigdy nie doczekały się realizacji obiegowej[24].

Źródła informacji o monetach próbnych II Rzeczypospolitej i Generalnego Gubernatorstwa | edytuj kod

W początku XXI w. stan wiedzy o monetach próbnych II Rzeczypospolitej i Generalnego Gubernatorstwa to wynik wieloletnich obserwacji aukcji numizmatycznych, portali internetowych, kwerend przeprowadzonych w wiodących muzeach i analizy zgromadzonych dokumentów. Poza wiedzą polskich i rozrzuconych po świecie kolekcjonerów, bezcennymi źródłami okazują się również[1]:

  • komplet przedwojennych cenników wydawanych przez Gabinet Numizmatyczny Mennicy,
  • prywatne archiwum Władysława Terleckiego, w tym jego autorski egzemplarz katalogu, w którym znajdują się odręczne poprawki maszynopisu,
  • notatki największego na owe czasy kolekcjonera i handlarza jakim był Gustaw Soubise-Bisier,
  • prywatne archiwum Edmunda Kopickiego, który podczas swojej wieloletniej pracy miał dostęp do największych prywatnych zbiorów, przy studiowaniu których sporządzał notatki i wykonywał odbitki ołówkowe wizerunków monet.

Pomimo to nie ma ostatecznej pewności, czy temat jest całkowicie zgłębiony i czy nie pojawią się jeszcze nieznane numizmaty próbne z tego okresu.

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c JanuszJ. Parchimowicz JanuszJ., Monety Rzeczypospolitej polskiej 1919 – 1939, wyd. pierwsze, Szczecin: Nefryt, 2010, s. 62–63, ISBN 978-83-87355-65-4 .
  2. Fischer, Katalog monet polskich 2012 XX. XIX w. i monety koronne Stanisława Augusta Poniatowskiego, AdamA. Łanowy (red.), wyd. 14, Bytom: Fischer Sp. z o.o., 2012, s. 153–163, ISBN 978-83-62457-44-1 .
  3. JanuszJ. Parchimowicz JanuszJ., Monety Rzeczypospolitej polskiej 1919 – 1939, wyd. pierwsze, Szczecin: Nefryt, 2010, s. 36–39,58–60, ISBN 978-83-87355-65-4 .
  4. JanuszJ. Parchimowicz JanuszJ., Monety Rzeczypospolitej polskiej 1919 – 1939, wyd. pierwsze, Szczecin: Nefryt, 2010, s. 158–169,208–211,246–248, ISBN 978-83-87355-65-4 .
  5. a b c d e JanuszJ. Parchimowicz JanuszJ., Monety Rzeczypospolitej polskiej 1919 – 1939, wyd. pierwsze, Szczecin: Nefryt, 2010, s. 62, ISBN 978-83-87355-65-4 .
  6. a b c d e f g h JanuszJ. Parchimowicz JanuszJ., Monety Rzeczypospolitej polskiej 1919 – 1939, wyd. pierwsze, Szczecin: Nefryt, 2010, s. 63, ISBN 978-83-87355-65-4 .
  7. JanuszJ. Parchimowicz JanuszJ., Monety Rzeczypospolitej polskiej 1919 – 1939, wyd. pierwsze, Szczecin: Nefryt, 2010, s. 70–71, 78–79, 85, 87, 168–169, 184–185, ISBN 978-83-87355-65-4 .
  8. JanuszJ. Parchimowicz JanuszJ., Monety Rzeczypospolitej polskiej 1919 – 1939, wyd. pierwsze, Szczecin: Nefryt, 2010, s. 202–204, 220–223, 226–229, 233–235, ISBN 978-83-87355-65-4 .
  9. JanuszJ. Parchimowicz JanuszJ., Monety Rzeczypospolitej polskiej 1919 – 1939, wyd. pierwsze, Szczecin: Nefryt, 2010, s. 68, 69, 76, 77, 84, 93, 105, 115, 155, 176, 181, 182, 187, 188, 190, 195, 214, 219, 225, 231, ISBN 978-83-87355-65-4 .
  10. JanuszJ. Parchimowicz JanuszJ., Monety Rzeczypospolitej polskiej 1919 – 1939, wyd. pierwsze, Szczecin: Nefryt, 2010, s. 72, 73, 75, 80–82, 90–92, 94, 100, 104, 109, 110, 112, 113, 116–129, 136, 140, 148, 153, 154, 158, 162, 170, 171, 174, 187, 191, 194, 196, 198, 206, 208, 212, 213, 215, 218, 224, 230, 236, 240, 241, 244, 246, 247, 250, 251, 253, 254, 258, 263, 266, ISBN 978-83-87355-65-4 .
  11. JanuszJ. Parchimowicz JanuszJ., Monety Rzeczypospolitej polskiej 1919 – 1939, wyd. pierwsze, Szczecin: Nefryt, 2010, s. 118, ISBN 978-83-87355-65-4 .
  12. JanuszJ. Parchimowicz JanuszJ., Monety Rzeczypospolitej polskiej 1919 – 1939, wyd. pierwsze, Szczecin: Nefryt, 2010, s. 121, ISBN 978-83-87355-65-4 .
  13. JanuszJ. Parchimowicz JanuszJ., Monety Rzeczypospolitej polskiej 1919 – 1939, wyd. pierwsze, Szczecin: Nefryt, 2010, s. 121–122, ISBN 978-83-87355-65-4 .
  14. JanuszJ. Parchimowicz JanuszJ., Monety Rzeczypospolitej polskiej 1919 – 1939, wyd. pierwsze, Szczecin: Nefryt, 2010, s. 122, ISBN 978-83-87355-65-4 .
  15. JanuszJ. Parchimowicz JanuszJ., Monety Rzeczypospolitej polskiej 1919 – 1939, wyd. pierwsze, Szczecin: Nefryt, 2010, s. 128, ISBN 978-83-87355-65-4 .
  16. JanuszJ. Parchimowicz JanuszJ., Monety Rzeczypospolitej polskiej 1919 – 1939, wyd. pierwsze, Szczecin: Nefryt, 2010, s. 129, ISBN 978-83-87355-65-4 .
  17. JanuszJ. Parchimowicz JanuszJ., Monety Rzeczypospolitej polskiej 1919 – 1939, wyd. pierwsze, Szczecin: Nefryt, 2010, s. 92, 115, 122, 129, 149, 150, 155, 163, 173, 193, 196, 199, 204, 218, 224, 227, 232, 266, ISBN 978-83-87355-65-4 .
  18. JanuszJ. Parchimowicz JanuszJ., Monety polskie, wyd. II, Szczecin: Nefryt, 2003, s. 179, ISBN 83-87355-37-2 .
  19. JanuszJ. Parchimowicz JanuszJ., Monety Rzeczypospolitej polskiej 1919 – 1939, wyd. pierwsze, Szczecin: Nefryt, 2010, s. 64–278, ISBN 978-83-87355-65-4 .
  20. JanuszJ. Parchimowicz JanuszJ., Monety Rzeczypospolitej polskiej 1919 – 1939, wyd. pierwsze, Szczecin: Nefryt, 2010, s. 66–69, 72–75, 80, 83, 90, 101–102, 109–110, 112–113, 118, 121, 140, 149, 156, 158–161, 167, 169, 171, 173, 175–177, 207–209, 240, 245, 248, 252, 254–256, 264, 274–275, ISBN 978-83-87355-65-4 .
  21. JanuszJ. Parchimowicz JanuszJ., Monety Rzeczypospolitej polskiej 1919 – 1939, wyd. pierwsze, Szczecin: Nefryt, 2010, s. 96–99, ISBN 978-83-87355-65-4 .
  22. 50 groszy 1919 - mały orzeł, bez liter JH - RZADKOŚĆ | Archiwum Gabinetu Numizmatycznego D. Marciniak, archiwum.gndm.pl [dostęp 2018-09-30]  (pol.).
  23. 50 groszy 1919 - miedzionikiel - mały orzeł, bez liter JH | Archiwum Gabinetu Numizmatycznego D. Marciniak, archiwum.gndm.pl [dostęp 2018-09-30]  (pol.).
  24. JanuszJ. Parchimowicz JanuszJ., Monety polskie, wyd. II, Szczecin: Nefryt, 2003, s. 122, 123, 132, 133, ISBN 83-87355-37-2 .

Bibliografia | edytuj kod

  • Parchimowicz J.: Monety Rzeczypospolitej Polskiej 1919–1939, Nefryt, Szczecin 2010, ​ISBN 978-83-87355-65-4​.
  • Chałupski J.: Specjalizowany katalog monet polskich XX i XXI w., część druga, II Rzeczpospolita. Generalne Gubernatorstwo 1918–1945, Sosnowiec 2008.
Na podstawie artykułu: "Monety próbne II Rzeczypospolitej i Generalnego Gubernatorstwa" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy