Nadwaga


Nadwaga w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Nadwaga – zaburzenie wywołane stylem życia[1], skutkujące nagromadzeniem białej tkanki tłuszczowej w organizmie przekraczające 13 - 18% masy ciała u mężczyzn i 18 - 25% masy ciała w przypadku kobiet[2]. Nadwaga staje się typową cechą w populacjach krajów rozwijających się oraz rozwiniętych. Na świecie liczba osób z nadwagą stale się powiększa dotycząc przeciętnie połowy badanych populacji, wzrasta wraz z wiekiem, zwłaszcza wśród kobiet[3]. W Polsce nadwaga częściej dotyka mężczyzn (62%) niż kobiet (46%)[4]. Powszechność tego zaburzenia w krajach rozwiniętych może być związana z większym wpływem czynników stresowych (regulujących) antropogenicznych[5] w stosunku do czynników naturalnych na układ hormonalny i nerwowy człowieka.

Najważniejsze czynniki modyfikuj działanie układu hormonalnego zwierząt to: długość okresu światła i ciemności, częstotliwość oraz natężanie światła; temperatura otoczenia, jej wahania; zaopatrzenie w -makro i -mikro składniki pokarmowe; infekcje; zagęszczenie populacji. Czynniki antropogeniczne to m.in. sztuczne oświetlenie, praca zmianowa, praca w pozycji wymuszonej, hałas, żywność przetworzona, zanieczyszczenie środowiska, socjotechnika.

W przypadku nadwagi lub otyłości istotne jest miejsce odkładania się tkanki tłuszczowej. Najgorzej rokujący jest przyrost tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha tzw. otyłość brzuszna oraz wątroby tzw. niealkoholowe stłuszczenie wątroby.

Tkanka tłuszczowa w organizmie spełnia wiele istotnych do życia funkcji[6], jednak nadmierny rozrost tej aktywnie hormonalnie tkanki może być dla organizmu niekorzystny i sprzyjać rozwojowi uogólnionego przewlekłego stanu zapalnego w całym organizmie, głównie za sprawą wydzielanych przez ten gruczoł cytokinin prozaplanych, a także sprzyjać rozwojowi stresu oksydacyjnego odpowiedzialnego za szybsze starzenie się tkanek organizmu, zwłaszcza w przypadku ubogiej w składniki odżywcze diety. Wpływ stresu oksydacyjnego najlepiej jest widoczny w kondycji tkanki łącznej stanowiącej ponad 60% masy ciała np. przedwczesne opadanie narządów obecnie nieraz już u osób w średnim wieku, co przekłada się na gorszą ich pracę i dodatkowy wzrost stanów zapalnych i pojawienie się bólu, także opadanie brzucha, piersi i pojawienie się zmarszczek. Dalszym ryzykiem nadwagi może być rozwinięcie się otyłości.

Stres oksydacyjny synergizowany przez tkankę tłuszczową w niewielkich ilościach pozwala lepiej zwalczać patogeny, nowotwory. Jednak nadmiernie rozwinięta tkanka tłuszczowa w pewnych sytuacjach może być współodpowiedzialna za burzę cytokin skutkującą czasami poważnym uszkodzeniem tkanek i narządów wewnętrznych.

Spis treści

Rozpoznanie | edytuj kod

Istnieje wiele technik diagnozowania nadwagi i otyłości. Za najdokładniejsze w diagnostyce stanu zdrowia uważa się te pozwalające na określenie procentowej zawartość tkanki tłuszczowej w ciele, jednak z uwagi na kosztowność, czasochłonności, ciągłość pomiarów oraz skomplikowanie technik pomiaru i klasyfikacji czy dana osoba, populacja mieści się w optymalnym zakresie masy ciała, w praktyce najczęściej wykorzystywana jest klasyfikacja wykorzystująca zakresy BMI i obwód pasa.

Zakresy BMI | edytuj kod

Uważa się, że dla osób dorosłych i o przeciętnych warunkach umięśnienia wskaźnik masy ciała tzw. BMI dobrze ocenia masę ciała, gdyż dobrze koreluje z zawartością tkanki tłuszczowej w organizmie i jest raczej niezależny od wzrostu[7].

1 – w przypadku BMI > 27 kg/m², otyłości brzusznej ryzyko chorób towarzyszących oceniane jest jako wysokie[9][10].

Pożądany BMI zależy od wieku wynosi odpowiednio[7]:

  • 19 – 24 lata: 19 – 24
  • 25 – 34 lata: 20 – 25
  • 35 – 44 lata: 21 – 26
  • 45 – 54 lata: 22 – 27
  • 55 – 64 lata: 23 – 28
  • ponad 64 lata: 24 – 29

Lekka nadwaga w zakresie BMI 25 kg/m² u osób starszych, bez chorób współistniejących, pozwala w lepszej kondycji przetrwać dłuższe stany chorobowe związane z niewydolnością serca, chorbą wieńcową tzw. paradoks otyłości[11][12][13].

Obwód pasa | edytuj kod

W diagnostyce otyłości brzusznej i zespołu metabolicznego wykorzystuje się stosunek obwodu talii do obwodu bioder

  • wartość prawidłowa dla mężczyzn – od 0,9 do 1
  • wartość prawidłowa dla kobiet – od 0,7 do 0,8
  • obwód brzucha mierzony na poziomie talii nie powinien przekraczać połowy pomiaru wzrostu

Procentowa zawartość tkanki tłuszczowej w ciele | edytuj kod

Pomiary pozwalające na precyzyjne określenie rozmieszczenia i procentowej zawartości tkanki tłuszczowej w ciele ze względu na koszty, wymagany dostęp do specjalistcznej aparatury wykorzystywane są w badaniach naukowych i specjalistycznych.

  • Pomiar grubości fałdu skórnego. Skóra w pewnych punktach ciała (np. pod łopatką lub na ramieniu) jest „uszczypnięta” i dokonywany jest pomiar grubości tak uchwyconego fałdu skórnego[14]. Dzięki temu zmierzona jest grubość warstwy tkanki tłuszczowej pod skórą, która pozwala wyliczyć całkowitą ilość tkanki tłuszczowej w organizmie. Metoda ta może być dość dokładna dla wielu ludzi, lecz zakłada pewien wzorzec rozmieszczenia tkanki tłuszczowej na ciele wobec czego nie można jej zastosować dla wszystkich osób oraz nie uwzględnia tkanki tłuszczowej nie będącej bezpośrednio pod skórą. Z uwagi na potrzebę wysokiej wiedzy i praktyki, zarówno pomiar, jak i jego analiza musi być wykonana przez profesjonalistę a pacjenci nie mogą jej stosować samodzielnie.
  • Analiza impedancji bioelektrycznej. Dokonywany jest pomiar oporu elektrycznego przepuszczając przez ciało niewielki prąd elektryczny. Ponieważ tkanka tłuszczowa i mięśniowa przewodzą prąd elektryczny inaczej, metoda ta pozwala na bezpośredni pomiar procentowej ilości tkanki tłuszczowej w stosunku do masy mięśniowej. W przeszłości ta technika mogła być przeprowadzona tylko przez wykwalifikowany personel ze specjalnym sprzętem aby wyniki były wiarygodne. Obecnie można nabyć domowe zestawy pozwalające dokonywać pomiarów samodzielnie po minimalnym przeszkoleniu. Pomimo poprawy prostoty pomiaru na przestrzeni lat, to jednak istnieje wiele czynników, które mogą mieć wpływ na wyniki, włączając w to wilgotność i temperaturę ciała. Należy więc zachować ostrożność przeprowadzając pomiar aby zapewnić dokładność wyników.
  • Ważenie hydrostatyczne. Uznawana za jedną z dokładniejszych metod pomiaru ilości tkanki tłuszczowej. Polega ona na całkowitym zanurzeniu pacjenta w wodzie i pomiaru jego masy za pomocą specjalnego sprzętu w zanurzeniu. Zmierzona masa jest następnie porównywana do „masy suchej” zmierzonej w sposób standardowy aby obliczyć ogólną gęstość ciała. Ponieważ tkanka tłuszczowa ma mniejszą gęstość niż tkanka mięśniowa, ostrożne zastosowanie tej techniki może dostarczyć dość bliskie oszacowanie zawartości tkanki tłuszczowej w organizmie. Jednak ta technika wymaga drogiego specjalistycznego sprzętu i wyszkolonego personelu aby ją odpowiednio stosować.
  • Densytometria kostna (DEXA). Obrazowanie DEXA, pierwotnie stosowane do pomiaru gęstości kości, zaczęto również wykorzystywać jako precyzyjnej metody określania zawartości tkanki tłuszczowej w ciele wykorzystując różnice gęstości poszczególnych tkanek do określania, w których częściach znajduje się tkanka tłuszczowa. Taki test jest powszechnie uznawany za bardzo dokładny, lecz wymaga dużo drogiego sprzętu medycznego i wykwalifikowanego personelu do jego wykonania.
  • Body Volume Index (BVI). Wskaźnik objętości ciała został opracowany w roku 2000 jako alternatywny dla BMI komputerowy pomiar ludzkiego ciała w celu diagnozowania otyłości. Do wyznaczenia wskaźnika objętości ciała wykorzystuje się oprogramowanie 3D do utworzenia dokładnego trójwymiarowego obrazu ludzkiego ciała i dlatego wartości BVI mogą być różne pomiędzy osobami o takim samym BMI, lecz mającymi inną budowę i inny rozkład masy. BVI uwzględnia jak rozmieszczona jest masa człowieka i gdzie znajduje się tkanka tłuszczowa, a nie skupia się na całkowitej masie i całkowitej ilości tkanki tłuszczowej rozmieszczonej centralnie dookoła brzucha znanej powszechnie jako otyłość brzuszna. W ostatnich latach nastąpiło przekonanie, że otyłość brzuszna stanowi większe zagrożenie dla zdrowia[15].

Wpływ na zdrowie | edytuj kod

Nadwaga i otyłość jest czynnikiem ryzyka rozwoju chorób przewlekłych, m.in:[16]

Przyczyny | edytuj kod

Przypadki nadwagi i otyłości w społeczeństwie wynikają przede wszystkim ze stylu życia[17][18]. Wzrost w ostatnich latach przypadków nadwagi w społeczeństwie upatruje się w niskiej codziennej objętości aktywności ruchowej i niewielkim jej natężeniu, a także przyjmowanie nadmiernej liczby posiłków o niskiej gęstości odżywczej, za to wysokiej gęstości energetycznej w stosunku do aktualnego zapotrzebowania organizmu.

Czynniki sprzyjające nadwadze to:

  • zaburzony dobrostan subiektywny[19] (dobrostan psychiczny). Związany przede wszystkim z westernizacją stylu życia[19][20].
  • zaburzenia rytmu dobowego.
  • spożywanie intensywnie promowanej już od początku XX w. tzw. nowej żywności:
    • żywności wysokoprzetworzonej, której konsumpcja najczęściej w samotności, pośpiechu, stresie jest niezależnym istotnym czynnikiem rozwoju nadwagi, otyłości oraz niealkoholowego stłuszczenia wątroby.
    • napojów smakowych zamiast wody. Każda porcja (200 ml) spożytego napoju jest przekąską, która nie zaspokaja głodu, wzmaga pragnienie, powoduje, że dana osoba spożywa więcej soli oraz kalorii w przekąsach i posiłkach.
  • spadek zawartości składników pokarmowych w warzywach pochodzących z konwencjonalnych upraw związana z jednostronnym wyczerpaniem gleby, stosowaniem sztucznych nawozów, wytworzeniem w wyniku selekcji odmian wysokowydajnych o krótszym okresie wegetacji, bardziej smakowitych, jednak gromadzących mniej witamin, soli mineralnych oraz często niezdolnych do samodzielnego rozmnażania się.
  • spadek bioróżnorodności pożywnie dostępnego w handlu (mało przetworzone zboża, rośliny strączkowe, warzywa) na korzyść żywności przetworzonej i wysokoprzetworzonej.
  • pozorne ograniczenie czasowe będące zabiegiem marketingowym mającym na celu ograniczenie woli jednostki i godzenie się jej na kompromisy, które niekoniecznie w dłuższym okresie są dla niej korzystne.[20]
    • nie sprzyjają własnoręcznemu przygotowywaniu posiłków.
    • utrudnia delektowanie się jedzeniem.
    • prowadzi do spożywania coraz większych porcji produktów.
    • spożywania produktów wysokoprzetworzonych typu instant lub do odgrzania. Przede wszystkim typu garmażeryjnego.
    • żywność przetworzona i wysokoprzetworzona np. pakowane ciastka, przekąski, lody, hamburgery są tańsze i bardziej dostępne w ofercie handlowej od świeżych warzyw i owoców co może przełożyć się na niewłaściwe wybory żywieniowe[20].
  • słabo płatna praca, słaba edukacja jest skorelowana z niewłaściwym modelem ożywiania[20].
  • niewłaściwy model odżywiania np. podjadanie pomiędzy 2 lub 3 posiłkami w ciągu doby, przejadanie się, nieregularne jedzenie[24], anarchia żywieniowa.
  • niewysterczająca regularna aktywność fizyczna, nieuprawianie umiarkowanej rekreacji sportowej, siedzący tryb życia[25] związana przede wszystkim z określonym modelem wychowania.
  • nieumiejętność radzenia sobie z lękiem, emocjami, stresem i związane z tym zaburzenia jak m.in. zaburzenia odżywiania, nadużywanie alkoholu, narkotyków[26], słodzonych napojów[27][28]. Długotrwały stres wpływa na zmniejszenie hipokamu (problemy z pamięcią), powiększenie ciała migdałowatego, rozwój depresji, adhedonii, zwiększenie podatności na uzależnienia oraz rozwój przewlekłych stanów zapalnych układu nerwowego[21][29].
  • u kobiety planującej ciążę, w ciąży oraz okresie karmienia piersią poddanej stresowi, zwłaszcza przy ubogiej w składniki odżywcze diecie np. spożywającej żywność wysokoprzetworzoną, może dojść do zmian w ekspresji genów, które mogą być przekazane potomstwu (mechanizm modulacji epigenetycznej), informując je z wyprzedzeniem, o stanie środowiska zewnętrznego i sprzyjając odkładaniu tkanki tłuszczowej u noworodków, co dla noworodków jest korzystne, przekłada się bowiem na mniejszą ich śmiertelność i prawidłowy rozwój w niekorzystnym środowisku. Jednak permanentne przekarmienie dzieci i młodzieży mającej tendencję do odkładania tkanki tłuszczowej w porównaniu z rówieśnikami niepoddanymi czynnikom stresu w okresie prenatalnym i wczesnego dzieciństwa może skutkować wystąpieniem u nich zespołu metabolicznego[30][20][31].
  • urazy.
  • choroby przewlekłe najczęściej związane ze skutkami niewłaściwego trybu życia np. spożywanie żywności wysokoprzetworzonej, brakiem dobrych wzorców, konflikty rodzinne.
  • insulinooporność poprzedza cukrzycę. Insulinooporność oraz niektóre choroby tarczycy mogą być indukowane stłuszczeniem wątroby, występującym w przypadku niemożności odkładania przez organizm tłuszczu w tkance podskórnej[32][33]. Jej wystąpienie związane jest z niewłaściwym modelem odżywiania.
  • niedoczynność tarczycy[33].
  • praca oraz spożywanie posiłków w zamkniętych przestrzeniach może być subtelnym czynnikiem stresowym, mającym wpływ na stan psychiczny i w konsekwencji zachowanie i podejmowanie decyzje.
  • niedobór witamin z grupy D wiązany jest z częstszymi przypadkami m.in. chorób metabolicznych. Witamina D jest syntetyzowana w skórze pod wpływem pomienii słonecznych, a także może być przyjmowana w pokarmach pochodzenia zwierzęcego.
  • wiek. Spadek przemiany materii wraz wiekiem, szczególnie widoczny w okresie menopauzy, oraz andropauzy.
  • nieumiejętna próba zmiany stylu życia skupiona błędnie jedynie na odchudzeniu może prowadzić do zniszczenia tkanek metabolicznych (tkanka mięśniowa, brunatna tkanka tłuszczowa), zaburzenia równowagi hormonalnej i w efekcie po czasie tzw. efekt odbicia i wzrost stanów zapalnych.
  • problemy zdrowotne, w tym nadwaga, mogą być propagowane (wstrzykiwane, inkluzjowane) na zasadzie strategii marketingu wirusowego[34][35].
  • niektóre zaburzenia psychiczne indukowane wpływem otoczeniem mogą objawiać się w pracy organizmu np. ciąża rzekoma, astma, nadwaga
  • mała liczba bliskich kontaktów społecznych może mieć wpływ na większe ryzyko depresji, nadciśnienia, nadwagi i wpłynąć na skrócenie oczekiwanej długości życia[36].
  • traumatyczne przeżycia związane z rozłąką lub stratą we wczesnym dzieciństwie[37] m.in. aleksytymia, sieroctwo emocjonalne, sieroctwo społeczne, eurosierodztwo[38].
  • indywidualizacja i kulturyzacja jednostki przez przesuwanie odpowiedzialności za jej los na nią samą, przy słabych mechanizmach stabilizacyjnych społeczeństwo może mieć wpływ na rozwój zaburzeń lękowych, które mogą dać objawy somatyczne[39].
  • niewystarczające nawodnienie.
  • stosowanie środków farmakologicznych np. leków psychotropowych (np. przeciwpsychotyczna olanzapina lub przeciwdepresyjna mirtazapina), Insuliny (osoby z cukrzycą insulinozależną mogą przybrać na wadze przez stałe przedawkowanie insuliny).

Leczenie | edytuj kod

Redukcja już nadmiernie rozwiniętej tkanki tłuszczowej z medycznego punktu widzenia jest problemem multidyscyplinarnym w trakcie tego procesu w zależności od indywidualnych potrzeb można korzystać ze specjalistycznej porady: dietetycznej, fizjoterapeutycznej, lekarskiej, psychologicznej, treningowej jednak powodzenie terapii zależy od świadomości i motywacji zainteresowanego.

W przypadku nadwagi i otyłości proces zmiany stylu życia prowadzący do stabilizacji poziomu tkanki tłuszczowej jest nazywany leczeniem zachowawczym, obejmuje on[40]:

W przypadku kiedy nadwaga występuje z chorobami towarzyszącymi lub otyłości w celu szybszej utraty wagi pod kontrolą lekarską, można rozważyć:

1 – można zastosować w przypadku występowania chorób towarzyszących

W celu osiągnięcia długotrwałego efektu normalizacji zawartości tkanki tłuszczowej w ciele, istotny jest stały, powolny spadek masy ciała oraz jej stabilizacja. Przyjmuje się, że w ciągu 6 miesięcy spadek masy ciała w stosunku do masy wyjściowej nie powinien być większy niż 5 do 10%. W kolejnym dłuższym etapie pacjent nabiera nowych nawyków behawioralnych oraz żywieniowych i w konsekwencji utrzymuje pożądaną zawartość tkanki tłuszczowej[40].

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. HuaH. Zhang HuaH. i inni, Relation of socioeconomic status to overweight and obesity: a large population-based study of Chinese adults, „Annals of Human Biology”, 44 (6), 2017, s. 495–501, DOI10.1080/03014460.2017.1328072, ISSN 1464-5033, PMID28482732 [dostęp 2020-12-18] .
  2. ArturA. Jankowicz ArturA., Tłuszcze. Poziom tkanki tłuszczowej a zdrowie sportowców, Dietetycy.org.pl, 19 grudnia 2014 [dostęp 2021-03-06]  (pol.).
  3. Obesity and overweight, Światowa Organizacja Zdrowia, maj 2012 [dostęp 2012-06-30]  (ang.).
  4. GUS, Odsetek osób w wieku powyżej 15 lat według indeksu masy ciała (BMI), stat.gov.pl [dostęp 2021-01-29]  (pol.).
  5. PatrycjaP. Kłósek PatrycjaP., Zależności między stresem psychologicznym a powstawaniem otyłości, „Forum Medycyny Rodzinnej”, 10 (3), 2016, s. 145–152, ISSN 1897-7839 [dostęp 2021-02-07]  (pol.).
  6. Can Skinny Fat Beat Obesity?, American Scientist, 6 lutego 2017 [dostęp 2021-03-06]  (ang.).
  7. a b KarinK. Baum KarinK. i inni, Żywienie : atlas i podręcznik, wyd. Wyd. 1. pol., dodr., Wrocław: Edra Urban & Partner, [cop. 2015], ISBN 978-83-65195-27-2, OCLC 947829988 [dostęp 2020-12-09] .
  8. Alicja Głowacka –A.G.– Rębała Alicja Głowacka –A.G.–, Zachowania zdrowotne w rodzinie a problem otyłości u dzieci, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Wydział Nauk o Zdrowiu, 2013 .
  9. EwaE. Szczepańska EwaE., Progress in obesity treatment, „Postępy Nauk Medycznych”, 28 stycznia 2008  (pol.).
  10. Polskie Towarzystwo MedycynyP.T.M. Rodzinnej Polskie Towarzystwo MedycynyP.T.M., Forum Medycyny Rodzinnej: czasopismo Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej., „Forum Medycyny Rodzinnej : czasopismo Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej.”, 2007, ISSN 1897-3590, OCLC 177011721 [dostęp 2020-12-09] .
  11. LeonL. Flicker LeonL. i inni, Body mass index and survival in men and women aged 70 to 75, „Journal of the American Geriatrics Society”, 58 (2), 2010, s. 234–241, DOI10.1111/j.1532-5415.2009.02677.x, PMID20370857  (ang.).c?
  12. Prof. dr hab. n. med. JózefP.J. Drzewoski Prof. dr hab. n. med. JózefP.J., Paradoks otyłości, „Diabetologia po Dyplomie”, Tom 10 Nr 3, 2013, s. 15-17 .
  13. KrishnanK. Bhaskaran KrishnanK. i inni, Association of BMI with overall and cause-specific mortality: a population-based cohort study of 3·6 million adults in the UK, „The Lancet Diabetes & Endocrinology”, 6 (12), 2018, s. 944–953, DOI10.1016/S2213-8587(18)30288-2, ISSN 2213-8587, PMID30389323 [dostęp 2021-02-10]  (ang.).
  14. JanJ. Tatoń JanJ., AnnaA. Czech AnnaA., Diagnostyka internistyczna, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 1998, s. 272, ISBN 83-200-2201-0 .
  15. RichardR. Craver RichardR., Location, not volume, of fat found to be key, www.journalnow.com, 10 września 2008 [dostęp 2012-06-30] [zarchiwizowane z adresu 2008-10-14]  (ang.).
  16. JayJ. Bhattacharya JayJ., NeerajN. Sood NeerajN., Who Pays for Obesity?, „The journal of economic perspectives : a journal of the American Economic Association”, 25 (1), 2011, s. 139–158, ISSN 0895-3309, PMID21598459, PMCIDPMC6415902 [dostęp 2020-12-18] .
  17. HuaH. Zhang HuaH. i inni, Relation of socioeconomic status to overweight and obesity: a large population-based study of Chinese adults, „Annals of Human Biology”, 44 (6), 2017, s. 495–501, DOI10.1080/03014460.2017.1328072, ISSN 1464-5033, PMID28482732 [dostęp 2020-12-18] .
  18. a b SuzanaS. Almoosawi SuzanaS. i inni, Chronotype: Implications for Epidemiologic Studies on Chrono-Nutrition and Cardiometabolic Health, „Advances in Nutrition”, 10 (1), 2019, s. 30–42, DOI10.1093/advances/nmy070, ISSN 2161-8313, PMID30500869, PMCIDPMC6370261 [dostęp 2021-01-05] .
  19. a b KrzysztofK. Zuber KrzysztofK., FijorrF. Publishing FijorrF., 12 życiowych zasad : antidotum na chaos, Wrocław: Fijorr Publishing, 2018, ISBN 978-83-946310-5-5, OCLC 1055641398 [dostęp 2021-03-06] .
  20. a b c d e MagdaM. Witkowska MagdaM., Tak dziś jemy : biografia jedzenia, wyd. Wydanie I, Kraków 2020, ISBN 978-83-8129-653-3, OCLC 1198232924 [dostęp 2021-03-06] .
  21. a b MałgorzataM. Bortnowska MałgorzataM., Zabójcze emocje : umysł - ciało - duch : o niszczącej i uzdrawiającej sile emocji, Kraków: Wydawnictwo M, 2016, ISBN 978-83-8021-053-0, OCLC 968539599 [dostęp 2021-01-05] .
  22. Kristen L.K.L. Knutson Kristen L.K.L., Malcolm vonM. Schantz Malcolm vonM., Associations between chronotype, morbidity and mortality in the UK Biobank cohort, „Chronobiology International”, 35 (8), 2018, s. 1045–1053, DOI10.1080/07420528.2018.1454458, ISSN 1525-6073, PMID29642757, PMCIDPMC6119081 [dostęp 2021-01-05] .
  23. Robert P.R.P. Smith Robert P.R.P. i inni, Gut microbiome diversity is associated with sleep physiology in humans, „PLoS ONE”, 14 (10), 2019, DOI10.1371/journal.pone.0222394, ISSN 1932-6203, PMID31589627, PMCIDPMC6779243 [dostęp 2021-01-25] .c?
  24. Częściej nie znaczy więcej – znaczenie regularnego spożywania posiłków Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, ncez.pl [dostęp 2020-12-25] .
  25. JianJ. Zhao JianJ. i inni, New Evidence on the Effect of Medical Insurance on the Obesity Risk of Rural Residents: Findings from the China Health and Nutrition Survey (CHNS, 2004–2011), „International Journal of Environmental Research and Public Health”, 15 (2), 2018, DOI10.3390/ijerph15020383, ISSN 1661-7827, PMID29473873, PMCIDPMC5858452 [dostęp 2020-12-18] .
  26. O licznych przyczynach nadwagi i otyłości, cz. II. | Strefa Specjalisty [dostęp 2019-10-21]  (pol.).
  27. Vasanti SV.S. Malik Vasanti SV.S., Matthias BM.B. Schulze Matthias BM.B., Frank BF.B. Hu Frank BF.B., Intake of sugar-sweetened beverages and weight gain: a systematic review, „The American journal of clinical nutrition”, 84 (2), 2006, s. 274–288, DOI10.1093/ajcn/84.1.274, ISSN 0002-9165, PMID16895873, PMCIDPMC3210834 [dostęp 2019-10-21] .
  28. Departament Analiz i Strategii NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA, Cukier, otyłość – konsekwencje Przegląd literatury, szacunki dla Polski.
  29. Robert M.R.M. Sapolsky Robert M.R.M., Zdrowi i bogaci, „Świat Nauki”, nr 12 (328), Prószyński Media, grudzień 2018, s. 55-59, ISSN 0867-6380 .c?
  30. Blanca M.B.M. Herrera Blanca M.B.M., SarahS. Keildson SarahS., Cecilia M.C.M. Lindgren Cecilia M.C.M., Genetics and epigenetics of obesity, „Maturitas”, 69 (1), 2011, s. 41–49, DOI10.1016/j.maturitas.2011.02.018, ISSN 0378-5122, PMID21466928, PMCIDPMC3213306 [dostęp 2021-03-06] .
  31. Mitch LeslieJan. 28, 2016, 12:151. :1. Pm 12:151. :1., Fat? Thin? Molecular switch may turn obesity on or off, Science | AAAS, 28 stycznia 2016 [dostęp 2021-03-06]  (ang.).
  32. LutgardaL. Bozzetto LutgardaL. i inni, Liver fat in obesity: role of type 2 diabetes mellitus and adipose tissue distribution, „European Journal of Clinical Investigation”, 41 (1), 2011, s. 39–44, DOI10.1111/j.1365-2362.2010.02372.x, ISSN 1365-2362, PMID20825466 [dostęp 2021-03-06] .
  33. a b MarcinM. Gierach MarcinM., JoannaJ. Gierach JoannaJ., RomanR. Junik RomanR., Insulinooporność a choroby tarczycy, „Endokrynologia Polska”, 65 (I), 2014, s. 13–20, ISSN 2299-8306 [dostęp 2021-03-06]  (pol.).
  34. ZameenaZ. Mejia ZameenaZ., Harvard's longest study of adult life reveals how you can be happier and more successful, CNBC, 20 marca 2018 [dostęp 2020-12-31]  (ang.).
  35. Nicholas A.N.A. Christakis Nicholas A.N.A., James H.J.H. Fowler James H.J.H., The Spread of Obesity in a Large Social Network over 32 Years, „The New England Journal of Medicine”, 357 (4), 2007, s. 370–379, DOI10.1056/NEJMsa066082, ISSN 0028-4793, PMID17652652 [dostęp 2020-12-31] .c?
  36. The health benefits of good friends, Mayo Clinic [dostęp 2020-12-31]  (ang.).
  37. JadwigaJ. Jośko-Ochojska JadwigaJ., Medyczne i społeczne aspekty traumy = Medical and social aspects of trauma, Katowice: Śląski Uniwersytet Medyczny, 2016, ISBN 978-83-7509-323-0, OCLC 956573908 [dostęp 2020-12-31] .
  38. Instytut GośćI.G. Media Instytut GośćI.G., Dzieci samotne, prasa.wiara.pl, 23 maja 2013 [dostęp 2021-03-06] .
  39. MichałM. Nowakowski MichałM., Medykalizacja we współczesnych społeczeństwach. Studium literatury przedmiotu, Praca doktorska napisana pod kierunkiem Dr hab. Włodzimierza Piątkowskiego, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie 2013 .
  40. a b KarolinaK. Smoła KarolinaK., Dietetyczne i farmakologiczne leczenie nadwagi i otyłości, NutriLife.pl, 12 grudnia 2012 [dostęp 2012-12-15]  (pol.).

Przeczytaj ostrzeżenie dotyczące informacji medycznych i pokrewnych zamieszczonych w Wikipedii.

Kontrola autorytatywna (zespół chorobowy):
Na podstawie artykułu: "Nadwaga" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy